I CSK 357/07

Wyrok z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 357/07

Artykuł 885 in fine w związku z art. 902 k.p.c. nie ma zastosowania do

wierzytelności, polegającej na obowiązku spełnienia świadczenia

jednorazowego, jeżeli do rozporządzenia nią doszło przed zajęciem, a

wymagalność wierzytelności następowała po zajęciu.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "G.C.B.C.Ł." S.A. z siedzibą w Ł.

przeciwko "I.", spółce z o.o. z siedzibą w C. o zwolnienie z egzekucji, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2008 r.

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z

dnia 29 czerwca 2007 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Strona powodowa wniosła przeciwko stronie pozwanej powództwo o zwolnienie

od egzekucji wierzytelności przysługujących jej wobec "W.Z.M." S.A. z siedzibą w

S. w kwotach 1 263 048,33 zł i 100 000 zł, nabytych przez stronę powodową od

"A.S.", sp. z o.o. z siedzibą w W.

Wyrokiem z dnia 19 września 2006 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo. Ustalił, że strona powodowa w dniu 19 maja 2005 r. zawarła z

wierzycielem "A.S." umowę cesji wierzytelności, na mocy której nabyła

wierzytelność w stosunku do "W.Z.M." w kwocie 1 263 048,33 zł z terminami

płatności do dnia 15 kwietnia 2006 r. co do kwoty 726 028,46 zł oraz do dnia 15

lipca 2006 r. co do kwoty 537 019,87 zł. W dniu 13 lipca 2005 r. strona powodowa

zawarła ze wskazanym wierzycielem kolejną umowę cesji, na mocy której nabyła

wierzytelność w stosunku do "W.Z.M." w kwocie 100 000 zł z terminem płatności do

dnia 15 lipca 2006 r. Obie nabyte wierzytelności zostały zajęte przez komornika w

dniach 5 stycznia 2006 r., 23 stycznia 2006 r., 1 lutego 2006 r. oraz 6 marca 2006 r.

Zajęcia były dokonane na wniosek wierzycieli zbywcy wierzytelności "A.S.", w tym

m.in. na wniosek strony pozwanej. Strona powodowa zwróciła się do wierzycieli, na

rzecz których dokonano zajęcia, o zwolnienie przysługujących jej wierzytelności

spod zajęcia. Wszyscy wierzyciele, z wyjątkiem strony pozwanej, złożyli

oświadczenia o zwolnieniu spod zajęcia wierzytelności strony powodowej względem

"W.Z.M.". W związku z tym strona powodowa wystąpiła z powództwem o zwolnienie

zajętych wierzytelności jedynie przeciwko "A.S.".

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, Sąd Okręgowy podniósł, że według art. 885

k.p.c. w związku z art. 902 k.p.c., zajęcie ma ten skutek, iż w stosunku do

wierzyciela egzekwującego, którym w niniejszej sprawie była strona pozwana,

nieważne są rozporządzenia wierzytelnością przekraczające część wolną od

zajęcia dokonane po jego zajęciu, a także przed zajęciem, jeżeli ich wymagalność

następuje po zajęciu. W ocenie Sądu Okręgowego, nie ma przeszkód do

stosowania art. 885 k.p.c. w niniejszej sprawie, ponieważ wierzytelności zostały

nabyte przez stronę powodową co prawda przed zajęciem, lecz ich wymagalność

następowała po zajęciu. W związku z tym, zdaniem Sądu Okręgowego,

skuteczność dokonanego zajęcia wierzytelności także względem strony powodowej

nie budzi zastrzeżeń.

Na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z

dnia 29 czerwca 2007 r. zmienił zaskarżony wyrok i przedmiotowe wierzytelności

przysługujące jej w stosunku do "W.Z.M." zwolnił od egzekucji. Uznał, że Sąd

pierwszej instancji w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym błędnie zastosował

art. 885 w związku z art. 902 k.p.c., przyjmując skuteczność względem strony

powodowej zajęcia wierzytelności, które zostało dokonane po ich zbyciu na jej

rzecz, a których wymagalność następowała już po zajęciu. Uznał także, że

przewidziane przez art. 902 k.p.c. odpowiednie stosowanie art. 885 k.p.c.

dotyczącego egzekucji z wynagrodzenia za pracę oznacza, że przepis ten nie może

znaleźć zastosowania do innych wierzytelności niż wierzytelności okresowe. (...)

Rozstrzygnięcie to zaskarżyła skargą kasacyjną strona pozwana, która zarzuciła

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 885 w związku z art. 902 k.p.c., mające

wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem jest określenie zakresu, w jakim należy stosować

art. 885 k.p.c. w części odnoszącej się do skutków zajęcia wierzytelności, w razie

zbycia wierzytelności przed zajęciem, której wymagalność następuje po zajęciu, w

toku egzekucji z innych wierzytelności niż wynagrodzenie za pracę. Przepis art. 885

k.p.c. w omawianym wypadku stosuje się, w myśl art. 902 k.p.c., odpowiednio.

Co do tego zagadnienia istnieje spór w literaturze i orzecznictwie. Można spotkać

pogląd, że odpowiednie stosowanie art. 885 k.p.c. w toku egzekucji z innych

wierzytelności oznacza, iż nieważne są rozporządzenia dokonane zarówno po

zajęciu, jak i przed zajęciem, jeżeli wymagalność wierzytelności następuje po

zajęciu. Zakłada się, że odrębności postępowania egzekucyjnego z innych

wierzytelności nie mogą prowadzić do przyjęcia, iż art. 885 k.p.c. w ogóle nie

znajduje zastosowania w tym wypadku lub też znajduje je, lecz tylko w

ograniczonych zakresie.

Zgodnie z przeciwnym stanowiskiem, art. 885 k.p.c. w postępowaniu

egzekucyjnym z innych wierzytelności niż z wynagrodzenia za pracę nie znajduje

zastosowania. Wyprowadza się ten wniosek z faktu, że do cech

charakterystycznych wierzytelności z wynagrodzenia za pracę należy

periodyczność świadczeń przypadających pracownikowi od pracodawcy. Z tego

właśnie względu regulacja, która przewiduje w stosunku do wierzyciela

egzekwującego nieważność rozporządzenia wynagrodzeniem za pracę

dokonanego przed zajęciem, jeżeli wymagalność wynagrodzenia następuje po

zajęciu, jest ściśle związana z rodzajem świadczeń uzyskiwanych przez dłużnika

egzekwowanego z tytułu wynagrodzenia za pracę. Z tego powodu art. 885 k.p.c. nie

może znaleźć zastosowania w odniesieniu do egzekucji z wierzytelności, która nie

ma charakteru periodycznego, a została zbyta przed zajęciem wierzytelności.

W ocenie Sądu Najwyższego, należy przychylić się do drugiego poglądu, którego

uzasadnienie, wbrew przeciwnemu stanowisku skarżącego oraz Sądu Okręgowego,

wynika z literalnej wykładni art. 902 k.p.c. i nie wymaga sięgania do reguł wykładni

funkcjonalnej. Artykuł ten, zawarty w dziale IV, części trzeciej k.p.c. odnoszący się

do egzekucji z innych wierzytelności, stanowi, że do skutków zajęcia stosuje się

odpowiednio art. 885, 887 i 888, a do skutków niezastosowania się do wezwań

komornika oraz do obowiązków wynikających z zajęcia – art. 886. W literaturze i

orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że odpowiednie stosowanie przepisów prawa

oznacza bądź stosowanie odnośnych przepisów bez żadnych zmian do innego

zakresu odniesienia, bądź stosowanie ich z pewnymi zmianami, bądź też

niestosowanie tych przepisów do innego zakresu odniesienia (por. m.in. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06, OSNC 2007, nr 3, poz.

43). Trzeba przyjąć, że art. 885 k.p.c. w zakresie, w jakim dotyczy skutku

nieważności rozporządzenia wierzytelnością przed zajęciem, której wymagalność

następuje po zajęciu do wierzytelności niemającej charakteru periodycznego, nie

znajduje w ogóle zastosowania. Wniosek taki wypływa przede wszystkim z

charakteru wierzytelności z wynagrodzenia za pracę, a także z istoty czynności

egzekucyjnej w postaci zajęcia.

Egzekucja z wynagrodzenia za pracę, zgodnie z art. 881 § 2 k.p.c., ma za

przedmiot periodyczne wynagrodzenie za pracę, wynagrodzenie za prace zlecone,

oraz nagrody i premie przysługujące dłużnikowi za okres zatrudnienia, jak również

związany ze stosunkiem pracy zysk lub udział w funduszu zakładowym oraz

wszelkie inne fundusze, pozostające w związku ze stosunkiem pracy. Wynika z

tego, że przepisy postępowania egzekucyjnego z wynagrodzenia za pracę mają za

swój przedmiot wynagrodzenie za pracę w rozumieniu ekonomicznym, a zatem

każdy dochód z szeroko pojmowanej pracy. Egzekucja ta wiąże się więc ściśle ze

stosunkiem pracy lub z innym stosunkiem, na podstawie którego świadczona jest

praca o charakterze odpłatnym.

Zgodnie z art. 881 § 1 k.p.c., do egzekucji z wynagrodzenia za pracę komornik

przystępuje przez jego zajęcie. Przedmiotem zajęcia w tym wypadku jest więc

wierzytelność w postaci wynagrodzenia za pracę w szerokim rozumieniu. W

związku z tym należy zauważyć, że art. 885 k.p.c. w zakresie dotyczącym skutków

prawnych rozporządzenia wynagrodzeniem za pracę przekraczającego część wolną

od zajęcia, dokonanego po zajęciu, a także przed zajęciem, jeżeli wymagalność

wynagrodzenia następuje po zajęciu, odnosi się jednak do specyficznej

wierzytelności jaką jest wynagrodzenie za pracę; egzekucja z tej wierzytelności trwa

z reguły tak długo aż nastąpi zaspokojenie wierzyciela egzekwującego z kolejnych

wymagalnych świadczeń przysługujących dłużnikowi. Zabezpieczenie uprawnień

wierzyciela w wypadku tego rodzaju wierzytelności, wynikające z zasady ciągłości

zajęcia wynagrodzenia za pracę, polega więc na ubezskutecznieniu czynności

dłużnika rozporządzającego tą wierzytelnością także w stosunku do świadczeń,

których wymagalność dopiero nastąpi po zajęciu wierzytelności. Z tego względu w

literaturze przyjmuje się, że konstrukcja egzekucji z wynagrodzenia za pracę

nastawiona jest przede wszystkim na egzekucję ze świadczeń periodycznych,

powtarzających się w przyszłości po jej wszczęciu.

Sytuacja kształtuje się odmiennie w odniesieniu do jednostkowej wierzytelności,

która ma wysokość stałą i nienarastającą, przez co nie ma możliwości stopniowego

zaspakajania się wierzyciela wraz z upływem czasu. Trzeba pamiętać, że

dokonywane przez komornika zajęcie wierzytelności (art. 896 § 1 k.p.c.) jest

zajęciem określonego prawa wchodzącego w skład majątku dłużnika. Należy

podzielić pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 sierpnia

1971 r., I CR 308/71 (OSNCP 1972, nr 5, poz. 85), w którym stwierdzono, że przy

egzekucji z wierzytelności uregulowanej w art. 895-912 k.p.c. zajęcie wierzytelności

obejmuje tylko wierzytelność istniejącą i przysługującą dłużnikowi na podstawie

określonego stosunku prawnego.

Wyjątki od tej zasady przewidziane są jedynie w regulacjach odnoszących się do

egzekucji z należności za pracę (art. 880-888 k.p.c.), egzekucji z wierzytelności z

rachunku bankowego (art. 890 k.p.c.) i egzekucji z sum płatnych periodycznie (art.

900 § 2 k.p.c.). Są to jednak wśród przepisów o postępowaniu egzekucyjnym

regulacje stanowiące odstępstwo od zasady, nie do pogodzenia bowiem z istotą

zajęcia jest wywołanie skutków zajęcia w stosunku do prawa, które nie

przysługiwało już dłużnikowi w chwili dokonania zajęcia. W niniejszej sprawie, z

chwilą dokonania cesji wierzytelności przez cedenta "A.S." na rzecz cesjonariusza,

którym była strona powodowa, wierzytelność ta wyszła z majątku cedenta i weszła

w skład majątku strony powodowej (art. 510 k.c.). Zajęcie wierzytelności

przysługującej w chwili zajęcia stronie powodowej należy zatem uznać za

niedopuszczalne, gdyż prawo to w chwili zajęcia nie przysługiwało już dłużnikowi, z

którego majątku wierzyciel chciałby się zaspokoić.

Przyjęcie koncepcji, że zbycie wierzytelności niemających charakteru

periodycznego (okresowego) jest nieważne wobec wierzyciela egzekwującego,

wtedy gdy do zbycia doszło przed zajęciem, lecz wierzytelność stała się wymagalna

dopiero po zajęciu, jest nie do pogodzenia z istotą i funkcją zajęcia takiej

wierzytelność i prowadziłoby, jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, do podważenia

pewności obrotu. Nabywca wierzytelności, której termin wymagalności może być

niekiedy nawet bardzo odległy, nie mógłby przewidzieć, czy późniejsza sytuacja

majątkowa cedenta nie doprowadzi do zajęcia nabytej przez niego wierzytelności

przez wierzycieli cedenta. Należy wskazać, że w wypadku zajęcia wynagrodzenia

za pracę, w chwili jego dokonania, istnieje stosunek prawny (najczęściej stosunek

pracy), w ramach którego w przyszłości mogą powstawać określone wierzytelności;

w wypadku, gdy w chwili zajęcia określona „inna" wierzytelność już nie

przysługiwała dłużnikowi, nie ma jakiegokolwiek stosunku prawnego

uzasadniającego rozciągnięcie skutków prawnych zajęcia na osoby trzecie. Niczego

w tym zakresie nie zmienia fakt, że wynagrodzenie za pracę może obejmować

także świadczenia o charakterze jednorazowym (np. premie uznaniowe i nagrody

jubileuszowe), gdyż wynikają one z istniejącego w chwili dokonania zajęcia

stosunku pracy i wchodzą w skład pojęcia wynagrodzenia za pracę.

Przedstawione stanowisko znajduje podstawę także w treści art. 900 § 2 zdanie

pierwsze k.p.c., który stanowi, że w toku egzekucji z innych wierzytelności zajęcie

sum płatnych periodycznie obejmuje także wypłaty przyszłe. Skoro więc

ustawodawca odrębnie uregulował status prawny wierzytelności o charakterze

periodycznym w ramach egzekucji z innych wierzytelności, a rozróżnienia tego nie

zawarł w art. 902 k.p.c., a jedynie nakazał stosować odpowiednio art. 885 k.p.c., to

należy przyjąć, w tym wypadku wykluczył możliwość skutecznego zajęcia

wierzytelności zbytej przed zajęciem, a wymagalnej później. Należy podkreślić, że

art. 900 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. wyraźnie wskazuje jedynie na skutki zajęcia w

stosunku do wierzytelności istniejącej i przysługującej dłużnikowi w chwili zajęcia,

gdyż mowa w nim o zajęciu sum płatnych periodycznie i skutkach względem wypłat

przyszłych. Przepis ten nie rozciąga natomiast skutków zajęcia na wierzytelności

przyszłe, czyli jeszcze nie istniejących w chwili dokonania zajęcia.

Należy również zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie mają znaczenia zmiany w zakresie prawa

pracy wprowadzone z wejściem w życie w 1974 r. kodeksu pracy, jakkolwiek

zmiany te spowodowały, iż treść normatywna art. 885 k.p.c. stała się w zasadzie

bezprzedmiotowa. Przepisy prawa pracy obowiązujące w chwili wejścia w życie

kodeksu postępowania cywilnego dopuszczały możliwość rozporządzenia

wierzytelnością z tytułu wynagrodzenia za pracę (por. art. 444 k.z.), obecnie

natomiast, stosownie do art. 84 k.p., pracownik nie może zrzec się prawa do

wynagrodzenia za pracę ani przenieść tego prawa na inną osobę. Motywem tej

regulacji były względy społeczne, a przede wszystkim ochrona pracownika przed

możliwością nierozważnego pozbawienia się przez niego podstawowych środków

egzystencji w przyszłości. Zakres stosowania art. 885 k.p.c. w odniesieniu do

wierzytelności wynikających z wynagrodzenia za pracę nie wpływa jednak

bezpośrednio na kwestię zakresu stosowania tego przepisu w sprawach

dotyczących egzekucji z innych wierzytelności.

Nie bez znaczenia jest natomiast argument, że wierzyciel strony zbywającej

wierzytelność nie pozostaje bez możliwości ochrony swych praw w razie zbycia

mienia przez cedenta z zamiarem jego pokrzywdzenia. Wierzycielowi przysługują

odpowiednie środki ochrony przewidziane w przepisach prawa materialnego, w tym

przede wszystkim skarga pauliańska (art. 527 i nast. k.c.). Szczególne wzmocnienie

pozycji wierzyciela przez umożliwienie mu ochrony także na gruncie przepisów

egzekucyjnych, kosztem nabywcy wierzytelności, przeciwko któremu egzekucja nie

jest w ogóle prowadzona, jest zatem nieuzasadnione.

Należy podkreślić, że podobny pogląd został wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2007 r., IV CSK 210/07 (OSNC 2008, nr 12,

poz. 145) odnoszącym się do sytuacji, w której doszło do zbycia wierzytelności o

charakterze periodycznym. Sąd Najwyższy uznał, że roszczenia wynikające ze

stosunku najmu, które w chwili zajęcia nie były jeszcze wymagalne, stanowią

roszczenia przyszłe i z tego względu nie mogą być przedmiotem zajęcia w toku

postępowania egzekucyjnego z wierzytelności. Jeżeli więc art. 885 k.p.c. nie

znajduje zastosowania nawet w stosunku do wierzytelności periodycznych, a są to

wierzytelności najbardziej zbliżone swoim charakterem do wierzytelności z

wynagrodzenia za pracę, to tym bardziej pogląd ten należy odnieść do

wierzytelności jednostkowych, jakimi były wierzytelności będące przedmiotem cesji

w niniejszej sprawie.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).