I CSK 426/07

Sygn. akt I CSK 426/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa Szpitala Klinicznego (...) z siedzibą w W.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 czerwca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Strona powodowa Szpital Kliniczny (…) w W. Samodzielny Publiczny Zakład

Opieki Zdrowotnej z siedzibą w W. wystąpiła ostatecznie z powództwem o zasądzenie

od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Sejm RP, Ministra Skarbu Państwa i

Ministra Zdrowia kwoty 3.069.564 zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych

pracownikom w latach 2001-2003 r. zwiększonych wynagrodzeń w związku z wejściem

w życie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

2

kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.; dalej – „ustawa 203”). Dochodzona kwota

odpowiadała procentowemu udziałowi Skarbu Państwa w finansowaniu świadczeń

zdrowotnych przez powodowy Szpital w tych latach.

Wyrokiem z dnia 22 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy ustalił, że strona powodowa w latach 2001-2003 r. była zobowiązana

dokonać zwiększonych wypłat na rzecz swoich pracowników na podstawie art. 4a

„ustawy 203”. W związku z realizacją tego obowiązku strona powodowa wypłaciła w

roku 2001 kwotę 5 115 011,71 zł, w roku 2002 – 5 098 446,72 zł; w roku 2003 – 6 753

330,26 zł, a w roku 2004 – 6 154 790,96 zł. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy

ustalił także procentowy udział w finansowaniu przez Kasę Chorych i Ministra Zdrowia

świadczeń zdrowotnych wykonywanych przez stronę powodową w tych latach.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo nie może znaleźć swojego uzasadnienia w

treści art. 417 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 1 września 2004 r., ze względu na art.

5 przepisów wprowadzających nowelizację kodeksu cywilnego. Natomiast poprzednie

brzmienie tego przepisu wskazuje na fakt, że funkcjonariusze Skarbu Państwa wydając

akt prawny działali w zakresie przyznanych im uprawnień, wiec brak jest spełnienia

przesłanki bezprawności niezbędnej do powstania odpowiedzialności deliktowej.

Jeśli chodzi o odpowiedzialność na gruncie art. 4 a „ustawy 203” w zw. z art. 56

k.c. Sąd Okręgowy uznał, że co prawda może być ona podstawą do ustalenia

odpowiedzialności Skarbu Państwa, strona powodowa nie wykazała jednak rozmiarów

tej odpowiedzialności. W ocenie Sądu Okręgowego, sam procentowy udział Skarbu

Państwa w finansowaniu świadczeń zdrowotnych nie jest w tym względzie

wystarczający. Ponadto „ustawa 203” nie odnosiła się do roku 2003, a więc powództwo

dotyczące tego roku okazało się niezasadne.

Na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 czerwca

2007 r., zmienił zaskarżony wyrok i zasądził na jej rzecz kwotę 2.070.268 zł z tytułu

poniesienia zwiększonych kosztów na wynagrodzenia swoich pracowników za lata

2001-2002 r., a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny w zasadzie podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,

przyjmując jednak, że Skarb Państwa ponosi współodpowiedzialność za zwiększone

wydatki na świadczenia pracownicze związane z podwyżką przewidzianą przez „ustawę

203”. Powołując się na uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 30 marca 2006

r., III CZP 130/05, przyjął, że istnieje materialnoprawna podstawa odpowiedzialności

3

Skarbu Państwa wynikająca z art. 4a ustawy 203 w zw. z art. 56 k.c. Opierając się na

wskazaniach tej uchwały, Sąd Apelacyjny przyjął także, że strona powodowa należycie

wykazała, iż podejmowała działania związane z oszczędnościami i poszukiwała

dodatkowych źródeł dochodu, mimo tego nie była w stanie sprostać wymaganiom

„ustawy 203”. W ocenie Sądu Apelacyjnego, strona powodowa wykazała, że

podejmowała działania związane z restrukturyzacją zatrudnienia (dokonywała zwolnień

pracowników) oraz wynajmowała i wydzierżawiała pomieszczenia, aby uzyskać

dodatkowe źródła dochodu. Udowodniła poza tym, że okres obejmujący lata 2001 –

2002 zamknęła ujemnym wynikiem finansowym, czyli nie miała żadnych własnych

środków z nominalnych kontraktów na sfinansowanie podwyżek narzuconych przez

ustawodawcę.

Sąd Apelacyjny uznał, że zastosowana przez stronę powodowa metoda

naliczania dochodzonych kwot według procentowego udziału w wartości kontraktów

miedzy NFZ (Kasą Chorych) i Skarbem Państwa była poprawna, gdyż inny sposób

rozdzielania obciążeń finansowych między tymi podmiotami był w zasadzie niemożliwy.

Rozstrzygnięcie to zaskarżyła skargą kasacyjną strona pozwana, która zarzuciła

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 232 zd. 1, art. 328 § 2, art. 3701

k.p.c. oraz

art. 378 § 1, art. 381 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c., które to naruszenie mogło mieć

wpływ na wynik sprawy. Ponadto zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 6 k.c.

przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na obciążeniu jej konsekwencją

nieudowodnienia faktów, z których skutki prawne wywodzi strona powodowa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności zachodzi potrzeba ustosunkowania się do podniesionych

przez skarżącego zarzutów dotyczących naruszenia prawa procesowego. Za chybiony

należy uznać zarzut naruszenia art. 232 zd. 1 k.p.c. przez przyjęcie, że na stronie

pozwanej ciążył obowiązek przedstawienia dowodów, gdyż zgodnie z utrwaloną linią

orzeczniczą sąd nie może dopuścić się obrazy tego przepisu, ponieważ odnosi się on do

obowiązków stron, a nie do czynności sądu (por. wyrok SN z 23.05.2003 r., II CK

367/02, niepubl.). Wskazuje on jedynie na ciężar dowodu w znaczeniu procesowym,

czyli obowiązek przedstawienia faktów i dowodów przez strony. Przepis ten nie stanowi

natomiast podstawy wyrokowania sądu i nie może mieć wpływu na poprawność

wydanego przez sąd rozstrzygnięcia.

4

Nie można podzielić także zarzutu dotyczącego naruszenia przez Sąd Apelacyjny

art. 3701

k.p.c., a także art. 378 § 1 k.p.c., gdyż brak było podstaw do odrzucenia

apelacji zawierającej wszystkie elementy konstrukcyjne oraz wskazującej zakres

zaskarżenia. Wbrew twierdzeniom skarżącej, strona powodowa w treści apelacji

jednoznacznie wskazała, że wnosi o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości, a

tylko ewentualnie o zasądzenie dochodzonej kwoty przy uwzględnieniu kosztów

dotychczasowego postępowania. Wniosek pozwanego co do sposobu rozstrzygnięcia

nie wiąże jednak sądu rozpoznającego apelację, który wobec regulacji zawartej w art.

386 § 1 k.p.c. miał możliwość wydania wyroku zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny zastosował także prawidłową kwalifikacje prawną ustalonego

stanu faktycznego wskazując, zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów z 30.03.2006 r., III

CZP 130/2005 r., OSNC nr 11/2006, poz. 177, że może ją stanowić art. 4a ustawy z

dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych

wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw w zw. z art. 56 k.c. W

orzeczeniu tym trafnie wskazano, że powołane przepisy mogą stanowić podstawę

roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do kasy

chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia), a także do Skarbu Państwa o zwrot kosztów

zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielenie świadczeń

zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części.

Niezasadny jest zarzut skarżącej, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia art.

6 k.c., przez przyjęcie, że to na niej, a nie na stronie powodowej spoczywał ciężar

wykazania prawidłowości gospodarowania spornymi środkami finansowymi. Należy tu

wskazać, że w orzecznictwie kwestionuje się możliwość skutecznego podnoszenia

zarzutu naruszenia art. 6 k.c. przez Sąd drugiej instancji. Przepis ten formułuje bowiem

zasadę rozkładu ciężaru dowodu, a zatem do materii objętej jego dyspozycją nie należy

to, czy strona wywiązała się ze swego obowiązku udowodnienia faktów, z których

wywodzi skutki prawne, gdyż ten aspekt pozostaje już w domenie przepisów

postępowania. Innymi słowy, przytoczenie jako podstawy kasacyjnej zarzutu naruszenia

przez Sąd odwoławczy art. 6 k.c. nie może być skutecznie uzasadniane zarzutem

naruszenia swobodnej oceny dowodów czy zarzutem uchybienia przez stronę

obowiązkowi, bezspornie spoczywającemu na niej z mocy tego przepisu (wyrok SN z

dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000/12/232; wyrok SN z dnia 16 maja

2000 r., IV CKN 35/00 – niepubl.; wyrok SN z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 65/00 –

5

niepubl.; wyrok SN z 16.05.2003 r., I CKN 382/01, niepubl.). Trzeba bowiem wskazać,

że w istocie skarżący kwestionuje w niniejszej sprawie ustalony przez Sąd Apelacyjny

stan faktyczny, który w jego ocenie jest błędny, mimo że w trakcie postępowania

kasacyjnego Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.) Należy również

zauważyć, że skarżący ograniczył się do wskazania jedynie naruszenia art. 6 k.c., mimo

że poprawne sformułowanie zarzutu naruszenia tego przepisu zawierającego normę

decyzyjną wymagałoby także wskazania konkretnego przepisu stanowiącego

materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia.

Niemniej o naruszeniu art. 6 k.c. przez sąd meriti nie może być mowy, gdyż -

wbrew odmiennym poglądom skarżącej - nie doszło wcale do przerzucenia ciężaru

dowodu ze strony powodowej na pozwany Skarb Państwa, lecz do skorzystania przez

Sąd z możliwości pozadowodowego poczynienia ustaleń w drodze domniemania

faktycznego. Zgodnie z art. 231 k.p.c., sąd może uznać za ustalone fakty, mające

istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z

innych ustalonych faktów. W niniejszej sprawie strona powodowa prawidłowo wykazała

podstawę tego domniemania, wskazując, że chociaż dokonywała zwolnień pracowników

oraz poszukiwała dodatkowych źródeł dochodu to za lata 2001 – 2002 miała ujemny

wynik finansowy w kwotach przewyższających sumy wypłaconych wynagrodzeń

(podwyżek) z tytułu unormowania „ustawy 203”. W większości przypadków ustalenie

tych okoliczności zostało dokonane bezdowodowo, z tego względu, że twierdzenia

strony powodowej w tej części nie były kwestionowane przez stronę pozwaną (art. 230

k.p.c.). Nie ulega natomiast żadnej wątpliwości, że fakty stanowiące podstawę

domniemania faktycznego mogą być ustalone także w inny sposób niż tylko w drodze

udowodnienia, czyli np. w drodze przyznania zarówno wyraźnego, jak i milczącego, a

nawet wskutek przyjęcia innych domniemań faktycznych. Wniosek taki wynika wprost z

brzmienia art. 231 k.p.c., który stanowi o faktach ustalonych, a nie o faktach

udowodnionych (możliwość wyprowadzenia domniemania faktycznego z okoliczności

bezspornych wprost przewidywał art. 256 k.p.c. z 1930 r. – rozporządzenie Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej z 29 listopada 1930 r. Dz. U. R.P. Nr 83, poz. 651).

Sąd Najwyższy w powoływanej już uchwale składu 7 sędziów w sposób wyraźny

dopuścił możliwość wykorzystania domniemań faktycznych w celu wykazania przez

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej przesłanek odpowiedzialności Skarbu

Państwa lub Narodowego Funduszu Zdrowia z tytułu konieczności wypłaty podwyżek

6

przewidzianych „ustawą 203”. Jednocześnie wyrażono tam pogląd, że pozwany nie

pozostaje bez możliwości obrony, gdyż może w sporze o zapłatę kwoty stanowiącej

pokrycie kosztów podwyżki wynagrodzenia zgłaszać zarzuty dotyczące nie tylko

gospodarki finansowej, stanu zobowiązań i ich struktury, wysokości kosztów

bezpośrednich oraz pośrednich, lecz także zarzuty dotyczące stanu zatrudnienia i

organizacji pracy samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, nie wyłączając

przyczyn, z powodu których świadczeniodawca wykroczył poza maksymalny poziom

finansowania oraz przyczyn wzrostu kosztów opieki zdrowotnej, a także potrzeb

zastosowania określonych procedur medycznych oraz zakupu sprzętu i aparatury

medycznej. Wbrew jednak twierdzeniom skarżącej, wskazania te nie prowadzą do

odwrócenia ciężaru dowodu, lecz tylko do przykładowego przedstawienia, jakie

okoliczności powinny zostać udowodnione przez pozwanego, w razie skutecznego

wykazania przez powoda, że mimo racjonalnego gospodarowania środkami

finansowymi nie był w stanie pokryć zwiększonych wydatków z tytułu podwyżki

wynagrodzenia. Za niekwestionowany należy uznać pogląd, że domniemania faktyczne

nie prowadzą do zmiany ciężaru dowodu w sprawie (wyrok SN z dnia 30 marca 2000 r.,

III CKN 811/98, niepubl.). W związku z tym w literaturze przyjmuje się , że cechą

domniemań faktycznych jest to, że mogą zostać obalone nie tylko wykazaniem dowodu

przeciwnego, czyli zaprzeczeniem wniosku tego domniemania, lecz także przez samo

podważenie zasadności rozumowania przyjętego przez sąd przy konstrukcji

domniemania.

W rozpoznawanej sprawie strona pozwana nie wykazała się w zasadzie żadną

aktywnością dowodową, która mogłaby służyć podważeniu trafnie wyprowadzonego

przez Sąd Apelacyjny wniosku z domniemania. W swojej obronie ograniczyła się jedynie

do zakwestionowania podstawy swojej odpowiedzialności. W sytuacji takiej nie można

uznać, aby zaniechanie strony przy prezentowaniu dowodów (art. 232 zd. 1 k.p.c.), która

liczyła wyłącznie na uwzględnienie jej oceny prawnej, może usprawiedliwiać

wyprowadzenie skutecznego zarzutu względem Sądu orzekającego.

Ponadto, należy wskazać, że w ocenie Sądu Najwyższego prawidłowe było

zastosowanie sposobu obliczenia należności przypadającej od Skarbu Państwa z tytułu

zwiększonego obciążenia budżetowego powoda ze względu na konieczność wypłacenia

podwyżek z „ustawy 203”. Przyjęcie procentowego udziału Skarbu Państwa w

finansowaniu świadczeń zdrowotnych w powodowym samodzielnym publicznym

zakładzie opieki zdrowotnej należy uznać za racjonalne rozdzielenie

7

współodpowiedzialności Skarbu Państwa i Narodowego Funduszu Zdrowia jako

podmiotów finansujących działalność powoda. Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny,

inne rozłożenie tej odpowiedzialności było praktycznie niemożliwe. Zasadne więc było

odwołanie się do udziału procentowego za lata 2001-2002, czyli okresu objętego

dochodzonym roszczeniem.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako nie mającą

usprawiedliwionych podstaw (art. 39814

k.p.c.).