II CSK 441/07

Sygn. akt II CSK 441/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa M.(...) Spółki Akcyjnej w S.

przeciwko R. C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 kwietnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

Powódka M.(...) S.A. z siedzibą w S. wniosła o zasądzenie na swoją rzecz od

pozwanego R. C. kwoty 174.928,60 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 25 sierpnia

2006 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu pozwu wskazała, że uchwałą Nadzwyczajnego

Walnego Zebrania Akcjonariuszy M.(...) S.A. z dnia 30 marca 2005 r. wszczęto

procedurę przymusowego wykupu akcji tej spółki. Postanowieniem z dnia 17 maja 2006

2

r. Sąd Rejonowy w P. zmienił cenę akcji podlegających wykupowi, zaś zarząd powódki

w dniu 28 czerwca 2006 r. ogłosił tak ustaloną cenę w Monitorze Sądowym i

Gospodarczym. Ze względu na zmianę ceny wykupu akcji akcjonariusz większościowy

poinformował zarząd powodowej spółki o rezygnacji z przymusowego wykupu akcji i

uiszczenia dopłaty wynikającej z różnicy ceny akcji ustalonej przez sąd, a ceną akcji

określoną przez biegłego rewidenta. Jednocześnie wezwał zarząd powódki do zwrotu

kwoty 361.222,40 zł wpłaconej na przymusowy wykup akcji. Pismem z dnia 24 lipca

2006 r. pozwany został poinformowany o niedojściu do skutku procedury wykupu akcji.

W związku z tym został wezwany do zwrotu dotychczas wypłaconej kwoty 174.928,60 zł

tytułem wykupu akcji w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Jednocześnie

pozwany został poinformowany o możliwości umownego zbycia posiadanych akcji. W

odpowiedzi na powyższe wezwanie pozwany oświadczył, że nie zgadza się z tym, że

procedura przymusowego wykupu akcji upadła i wezwał zarząd powódki do zapłaty

kwoty 395.293,20 zł tytułem pozostałej ceny wykupu akcji.

Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa. Podniósł, że -

w jego ocenie - doszło do przymusowego wykupu akcji powodowej spółki w momencie

dokonania przez wykupującego akcjonariusza wpłaty całej kwoty wynikającej z wyceny

sporządzonej w trybie art. 417 § 1 k.s.h., w terminie określonym w art. 417 § 2 zd. 1

k.s.h. Okoliczność, że akcjonariusz ten obowiązany jest dopłacić różnicę wynikającą z

orzeczenia sądu wydanego na podstawie art. 312 § 8 k.s.h. nie ma dla tej oceny

znaczenia. Przyjęcie, że w zaistniałej sytuacji nastąpił upadek procedury przymusowego

wykupu akcji prowadziłoby do nie uzasadnionego uprzywilejowania akcjonariusza

większościowego. Zmierzając do „wyciśnięcia” akcjonariusza mniejszościowego mógłby

on dowolnie wpływać na procedurę przymusowego wykupu akcji.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 11 grudnia 2005 r. oddalił powództwo w

całości i orzekł o kosztach procesu. W uzasadnieniu wskazał, że pozwany R. C. był

mniejszościowym akcjonariuszem powodowej spółki. W dniu 30 marca 2005 r.

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy tej spółki podjęło uchwałę nr 1,

mocą której wyrażona została zgoda na przymusowy wykup akcji akcjonariuszy

reprezentujących mniej niż 5% kapitału zakładowego spółki, określonych w uchwale

według numerów akcji serii „A”. Jako zobowiązanego do wykupu akcji wskazano w

uchwale akcjonariusza D. W. Akcjonariusze mniejszościowi zostali zobowiązani do

złożenia w spółce akcji lub dowodów ich złożenia do rozporządzenia spółce w terminie

3

jednego miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały. Pozwany R. C. głosował przeciwko

podjętej uchwale, a następnie zgłosił do niej sprzeciw.

Cena nabycia akcji podlegających wykupowi została ustalona przez biegłego na

kwotę 7 zł 70 gr. za jedną akcję. Pozwany z ceną tą nie zgodził się. Złożył do Sądu

Rejonowego w P. wniosek o rozstrzygnięcie rozbieżności w zakresie ceny akcji. Sąd ten

postanowieniem z dnia 17 maja 2006 r. ustalił cenę akcji podlegających przymusowemu

wykupowi na kwotę 25 zł 10 gr. za jedną akcję. Pierwotna cena akcji wyliczona przez

biegłego została ogłoszona w Monitorze Sądowym i Gospodarczym w czerwcu 2005 r.,

a po dokonaniu przez większościowego akcjonariusza D. W. wpłaty pierwotnej ceny

nabycia akcji powódka w lipcu 2005 r. wypłaciła ją pozwanemu. Po ustaleniu ceny

nabycia akcji przez Sąd Rejonowy, zarząd powodowej spółki ogłosił ją w Monitorze

Sądowym i Gospodarczym.

Sąd Okręgowy ustalił, że w związku z dokonaną weryfikacją ceny nabycia akcji D.

W. zrezygnował z przymusowego wykupu akcji i uiszczenia dopłaty różnicy pomiędzy

ceną akcji ustaloną przez Sąd, a ceną akcji określoną przez biegłego rewidenta.

Jednocześnie wezwał zarząd powódki do zwrotu wypłaconej przez niego na

przymusowy wykup akcji kwoty 361.222 zł 40 gr. Pozwany zaś pismem z dnia 20 lipca

2006 r. wezwał powódkę do zapłaty kwoty 395.293 zł 20 gr. tytułem pozostałej ceny

wykupu akcji podlegających przymusowemu wykupowi na podstawie uchwały

Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy z dnia 30 marca 2005 r. oraz

na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 17 maja 2006 r.

Pismem z dnia 24 lipca 2006 r. pozwany został poinformowany, że w związku z

niedotrzymaniem przez akcjonariusza większościowego terminu wpłaty, zgodnie z

treścią art. 418 § 1 k.s.h. procedura wykupu akcji upadła i w związku z powyższym

obowiązany jest on do zwrotu dotychczas wypłaconej mu tytułem wykupu akcji kwoty

174.928 zł 60 gr. Pozwany został ponownie wezwany do zapłaty powyższej kwoty

pismem z dnia 24 lipca 2006 r. Nie zgodził się on jednak z twierdzeniem, że procedura

przymusowego wykupu akcji upadła i wezwał zarząd powódki do zapłaty kwoty 395.293

zł 20 gr. tytułem zapłaty pozostałej ceny wykupu akcji.

Uznając powództwo za bezzasadne Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że w

sytuacji, gdy sąd rozstrzygając w przedmiocie rozbieżności w zakresie ceny akcji

dokona ustalenia wyższej ceny wykupu akcji podlegających przymusowemu wykupowi,

większościowy akcjonariusz nie może zrezygnować z procedury przymusowego wykupu

poprzez niedokonanie uzupełniającej wpłaty z tytułu ceny akcji, w związku z czym

4

spółka nie nabywa roszczenia przeciwko mniejszościowemu akcjonariuszowi o zwrot

zapłaconej już na jego rzecz ceny wykupu w wysokości ustalonej przez biegłego.

Uchwała o przymusowym wykupie akcji nakłada na akcjonariusza wykupującego

obowiązek dokonania wykupu za cenę ogłoszoną przez spółkę, przy czym cena ta może

zostać zmodyfikowana przez sąd w postępowaniu przewidzianym w art. 312 § 8 k.s.h.

Oznacza to, że stan związania akcjonariuszy wykupujących obejmuje także cenę tak

ustaloną. Zdaniem Sądu Okręgowego, do zawarcia umów wykupu akcji może dojść

jeszcze przed zakończeniem wzmiankowanego postępowania. Prawa z akcji

przechodzą wówczas z chwilą zawarcia tych umów za cenę, która wynika albo z wyceny

biegłego wybranego przez walne zgromadzenie, albo też za cenę ustaloną przez sąd na

podstawie art. 312 § 8 k.s.h. W tym drugim przypadku na akcjonariuszach wykupujących

będzie spoczywał obowiązek uiszczenia różnicy w stosunku do wpłaconej wcześniej

ceny wykupu na rachunek spółki, ta z kolei obowiązana jest dopłacić akcjonariuszom

wykupionym różnicę w cenie.

Sąd Okręgowy uznał, że uruchomiona uchwałą walnego zgromadzenia procedura

wykupu akcji nie może być zatrzymana w sytuacji, gdy okaże się, że cena wykupu

będzie wyższa, niż spodziewali się tego akcjonariusze wykupujący. W ten sposób - w

ocenie tego Sadu - interesy akcjonariuszy mniejszościowych są dostatecznie chronione,

bowiem istnieje zobowiązanie do wykupu ich akcji niezależnie od tego, jaka będzie

ostateczna cena wykupu. Sad Okręgowy wskazał również, że zdarzenie określane jako

„wpłacenie ceny wykupu” (art. 417 § 3 in fine k.s.h.) czy „uiszczenie całej ceny wykupu”

(art. 418 § 3 zd. 1 k.s.k.), z którym w ramach procedury wykupu wiążą się istotne skutki

prawne, ma miejsce już z chwilą dokonania przez wykupujących akcjonariuszy wpłaty

całej kwoty wynikającej z wyceny sporządzonej w trybie art. 417 § 1 k.s.h., w terminie

określonym w art. 417 § 2 zd. 1 k.s.h., a nie dopiero wówczas, gdy akcjonariusze ci

dopłaca różnicę wynikającą z orzeczenia sądu wydanego na podstawie art. 312 § 8

k.s.h. Sąd jedynie weryfikuje wycenę dokonanej przez biegłego, a nie dokonuje jej

ponownie. Po wydaniu orzeczenia w tym przedmiocie nie dochodzi do ponownego

wszczęcia procedury wykupu akcji i czynności już dokonane w jej ramach nie zostają

unicestwione (takie jak ogłoszenie pierwotnie ustalonej ceny wykupu, uiszczenie tej

ceny wykupu, czy przeniesienie praw z wykupywanych akcji). Czynności te wywołują

określone skutki prawne, a orzeczenie sądu rodzi jedynie konieczność dopłaty różnicy w

cenie akcji. W związku z tym uprawniony akcjonariusz nabywa roszczenie w zakresie

5

żądania wskazanej dopłaty, natomiast spółka nie nabywa prawa do „odstąpienia” od

przeprowadzonej już procedury przymusowego wykupu akcji.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że rezygnacja przez akcjonariusza

większościowego z wykupu akcji była bezskuteczna, a uiszczona już przez niego kwota

174.928 zł 60 gr. nie może być traktowana jako świadczenie nienależne, stąd też

powódka nie może domagać się jej zwrotu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2007 r. oddalił apelację powódki od

powyższego wyroku, podzielając przyjęte za jego podstawę ustalenia faktyczne i ich

ocenę prawną. W uzasadnieniu podkreślił, że uchwała o przymusowym wykupie akcji

była ważna i skuteczna, jako że żaden z uprawnionych podmiotów nie wniósł o jej

uchylenie, bądź też stwierdzenie jej nieważności. Większościowy akcjonariusz

wnioskując o podjęcie takiej uchwały i uiszczając następnie cenę wykupu w ustawowym

terminie od jej ogłoszenia przez zarząd musiał liczyć się z tym, że cena ta może ulec

zmianie z uwagi na uprawnienie wyciskanego akcjonariusza do złożenia wniosku w

trybie art. 312 § 8 k.s.h. w zw. z art. 417 § 1 zd. 3 k.s.h. i art. 418 § 3 zd. 1 k.s.h.

Ustalona przez sąd rejestrowy cena wykupu jest adekwatna do wartości akcji. W

przypadku podjęcia przez walne zgromadzenie akcjonariuszy uchwały przewidzianej w

art. 418 § 1 k.s.h. akcjonariusz większościowy zobowiązany jest do zapłaty ceny, którą

ustalił sąd rejestrowy.

Nie ma podstaw do przyjęcia, by skorzystanie przez osobę uprawnioną z prawa

do złożenia wniosku o rozstrzygnięcie sporu co do ceny przymusowo wykupywanych

akcji tamowało będącą w toku, albo też unicestwiało już przeprowadzone czynności

związane z przymusowym wykupu akcji. Za takim stanowiskiem przemawia treść art.

418 k.s.h., jak również wzgląd na komplikacje, jakie w zakresie pewności obrotu

wiązałyby się z przyjęciem zapatrywania przeciwnego i uznaniem, że złożenie wniosku o

weryfikację ceny akcji na podstawie art. 312 § 8 k.s.h. wstrzymuje procedurę

przymusowego wykupu akcji do czasu wydania orzeczenia przez sąd rejestrowy. Spółka

nawet posiadając wiedzę o złożonym wniosku w trybie art. 312 § 8 k.s.h. winna

dokonywać czynności przewidziane w art. 417 i art. 418 k.s.h., bez wstrzymywania

uregulowanej w tych przepisach procedury przymusowego wykupu do czasu wydania

orzeczenia. Tym bardziej nie sposób uznać, że postanowienie sądu rejestrowego

wydane już po zakończeniu procesu przymusowego wykupu unicestwiało skutki zapłaty

przez akcjonariusza większościowego ceny wykupu ustalonej przez biegłego. W

konsekwencji przyjąć należy, że akcjonariuszom mniejszościowym, którym przysługuje

6

uprawnienie do otrzymania należnej ceny za wykupywane przymusowo akcje,

przysługuje też prawo do domagania się zapłaty różnicy między cena ustaloną w trybie

art. 418 § 3 zd. 1 k.s.h. w zw. z art. 417 § 1-3 k.s.h. a ceną ustaloną ostatecznie przez

sad rejestrowy. Akcjonariusze większościowi, którzy dążąc do pozbycia się ze spółki

akcjonariuszy drobnych doprowadzili do podjęcia uchwały o przymusowym wykupie,

musza liczyć się z ewentualnością, że ostatecznie będą zobowiązani do zapłaty ceny

ustalonej przez sąd.

Sąd Apelacyjny podzielił też pogląd Sądu Okręgowego, że skoro w art. 417 i 418

k.s.h. jest mowa o cenie wykupu i jej uiszczeniu, to chodzi tu o cenę ustaloną przez

biegłego w trybie tych przepisów, a nie o cenę ustaloną później przez sąd rejestrowy.

Wpłacenie tak rozumianej ceny wykupu w następstwie ważnie podjętej uchwały w

sprawie przymusowego wykupu powoduje, że akcjonariusze mniejszościowi zostali

skutecznie „wyciśnięci” ze spółki i brak jest podstaw do przyjęcia, by ustalenie później

przez sąd rejestrowy wyższej ceny wykupywanych akcji niweczyło cały zakończony już

proces przejmowania akcji.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art.

418 k.s.h. w zw. z art. 417 k.s.h. poprzez błędną ich wykładnię polegającą na:

a) uznaniu przez Sąd drugiej instancji, że w myśl powołanych wyżej przepisów k.s.h.

przymusowy wykup akcji przez akcjonariusza większościowego dochodzi do skutku

mimo braku wpłaty przez większościowego akcjonariusza ceny wykupu (sumy wykupu)

wynikającej z orzeczenia sądu wydanego w trybie art. 312 § 8 k.s.h. w zw. z art. 417 § 1

k.s.h. w zawitym terminie trzech tygodni od ogłoszenia tej ceny przez zarząd;

b) uznaniu, że do dnia uiszczenia całej sumy wykupu, wynikającej z orzeczenia sądu

wydanego w trybie art. 312 § 8 k.s.h. w zw. z art. 417 § 1 k.s.h. w zawitym terminie

trzech tygodni od ogłoszenia tej ceny przez zarząd akcjonariusze mniejszościowi nie

zachowują wszystkich uprawnień z akcji;

c) uznaniu przez Sąd drugiej instancji, że niedochowanie przez akcjonariusza

większościowego dokonującego przymusowego wykupu akcji, trzytygodniowego terminu

zawitego na wpłacenie na rachunek bankowy spółki należności równej cenie wszystkich

nabywanych akcji (ceny wykupu), wynikającej z orzeczenia sądu wydanego w trybie art.

312 § 8 k.s.h. w zw. z art. 417 § 1 k.s.h., liczonego od ogłoszenia tej ceny przez zarząd,

nie ma wpływu na bezskuteczność procedury przymusowego wykupu akcji.

7

Zarzucając powyższe powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości

poprzez zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i uwzględnienie powództwa w całości,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Przymusowy wykupu akcji (art. 418 k.s.h.) ma na celu ochronę praw

akcjonariuszy większościowych. Stanowi ona skuteczny instrument eliminacji

akcjonariuszy nielojalnych wobec spółki, godzących w jej interesy. Usunięcie

akcjonariuszy mniejszościowych może być, rzecz jasna, korzystne ze względów

ekonomicznych. W piśmiennictwie podkreśla się przymusowy wykupu akcji, określany

mianem „wyciśnięcia” (ang. squeeze out), ma na celu: ochronę akcjonariuszy

większościowych przed nadużywaniem praw mniejszości, obniżenie kosztów

funkcjonowania spółki związanych z występowaniem w tej spółce drobnych

akcjonariuszy, zwiększenie operatywności funkcjonowania samej spółki, zwiększenie

atrakcyjności spółki dla inwestorów strategicznych, umożliwienie stworzenia

„zamkniętej” spółki akcyjnej i ułatwienie przekształcenia spółki „otwartej” w spółkę

"prywatną" lub rodzinną. Na takie funkcje przymusowego wykupu akcji zwraca się tez

uwagę w orzecznictwie (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca 2005

r., P 25/02, OTK-A, 2005 Nr 6, poz. 65).

Możliwość „wyciśnięcia” akcjonariuszy mniejszościowych stanowi wyraz zasady

„rządów większości” w spółce akcyjnej, przy czym zasada ta nie ma wymiaru

bezwzględnego. Ustawodawca wprowadził w tym zakresie liczne ograniczenia o

charakterze podmiotowym i przedmiotowym (i tak np. instytucja ta nie dotyczy spółek

publicznych, niedopuszczalne jest przymusowe wykupienie akcji akcjonariuszy, którym

równocześnie przysługują prawa o charakterze osobistym, na podstawie art. 354 k.s.h.).

Uwzględnił jednocześnie potrzebę ochrony interesu akcjonariuszy mniejszościowych,

uzależniając skuteczność procedury przymusowego wykupu akcji od spełnienia

przesłanek określonych w art. 418 i art. 417 k.s.h.

Skuteczne przeprowadzenie procedury przymusowego wykupu akcji wymaga

spełnienia następujących przesłanek: 1) akcje mogą być przejmowane przez nie więcej

niż pięciu akcjonariuszy, którzy posiadają łącznie nie mniej niż 95% kapitału

zakładowego; 2) każda akcja musi mieć jeden głos bez względu na przywileje i

ograniczenia głosowe; 3) uchwała musi być podjęta w drodze głosowania jawnego i

imiennego, większością 95% głosów oddanych, chyba że statut ustanawia wymogi

8

surowsze ; 4) uchwała musi być ogłoszona; 5) uchwała musi zawierać plan podziału, tj.

określać akcje podlegające wykupowi oraz akcjonariuszy, którzy zobowiązują się

wykupić akcje, jak również określać akcje przypadające każdemu z nabywców; 6)

przeprowadzenie wykupu akcji musi nastąpić z zachowaniem wymogów art. 417 § 1-3

k.s.h. tj. po oznaczeniu przez biegłego ceny wykupu akcji, akcjonariusze większościowi

winni uiścić sumę wykupu akcji, a następnie spółka (zarząd) winna wykupić akcje na

rachunek akcjonariuszy większościowych; 7) wykupienie ma nastąpić w terminie

zawitym miesiąca od upływu terminu złożenia przez akcjonariuszy akcji stanowiących

przedmiot wykupu; 8) skuteczność uchwały uzależniona jest od wykupienia akcji nie

tylko akcjonariuszy, którzy wskazani zostali w uchwale, ale wszystkich tych, którzy

głosowali przeciwko uchwale, oraz tych, którzy byli nieobecni na zgromadzeniu i - w

terminie jednego miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały - złożyli swoje akcje do

rozporządzenia spółce.

Po podjęciu stosownej uchwały akcjonariusze mniejszościowi, których akcje

podlegają przymusowemu wykupowi powinni, w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia

uchwały, złożyć w spółce dokumenty akcji lub dowody ich złożenia do rozporządzenia

spółki. Jeżeli akcjonariusz nie złożył dokumentu akcji w terminie, zarząd unieważnia ją w

trybie art. 358, a nabywcy wydaje nowy dokument akcji pod tym samym numerem

emisyjnym (art. 418 § 2a k.s.h.). Skuteczność uchwały o przymusowym wykupie akcji

zależy również od wykupienia akcji przedstawionych do wykupu przez akcjonariuszy

mniejszościowych, których akcje nie zostały nią objęte. Akcjonariusze ci, obecni na

walnym zgromadzeniu, powinni, w terminie dwóch dni od dnia walnego zgromadzenia,

natomiast pozostali w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały, złożyć w spółce

dokumenty akcji lub dowody ich złożenia do rozporządzenia spółki. Akcjonariuszy,

którzy nie złożą dokumentów akcji w terminie, uważa się za wyrażających zgodę na

pozostanie w spółce (art. 418 § 2b k.s.h.). Osoby wskazane w uchwale jako nabywcy

akcji powinny wpłacić należność z tytułu ceny wykupu na rachunek bankowy spółki, w

terminie trzech tygodni od dnia ogłoszenia ceny przez zarząd (art. 417 § 2 w zw. z art.

418 § 3 k.s.h.). Wykupu akcji dokonuje się po cenie rynkowej, a jeżeli akcje nie są

notowane na rynku regulowanym, po cenie ustalonej przez biegłego, wybranego przez

walne zgromadzenie. Jeżeli akcjonariusze nie wybiorą biegłego na tym samym walnym

zgromadzeniu, zarząd zwróci się w terminie tygodnia od dnia walnego zgromadzenia do

sądu rejestrowego o wyznaczenie biegłego celem wyceny akcji będących przedmiotem

wykupu (art. 417 § 1 w zw. z art. 418 § 3 k.s.h.).

9

Cena akcji podlegających wykupowi ustalona zgodnie z art. 417 § 1 k.s.h. może

ulec modyfikacji, bowiem akcjonariusz „wyciśnięty” ma prawo do sądowej kontroli

wyceny dokonanej przez biegłego. Jak podkreśla się w doktrynie, prawo to - obok

możliwości zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia w trybie art. 422 § 1 k.s.h. z

powołaniem się na przesłankę pokrzywdzenia akcjonariusza wskutek zaniżonej ceny

wykupu akcji - stanowi alternatywny mechanizm ochrony interesów akcjonariusza

mniejszościowego.

Zgodnie z art. 417 § 1 zd. 3 w zw. z art. 418 § 3 zd. 2 k.s.h. i art. 312 § 8 k.s.h., w

przypadku rozbieżności zdań w zakresie wyników wyceny spór rozstrzyga sąd

rejestrowy. Na wydane w tym przedmiocie postanowienie nie przysługuje środek

odwoławczy. Sąd rejestrowy może wyznaczyć nowego biegłego rewidenta, jeżeli uzna

to za uzasadnione. Nie ulega wątpliwości, że na gruncie stosowanego odpowiednio art.

312 § 8 k.s.h. podmiotem uprawnionym do kwestionowania wyceny akcji dokonanej

przez biegłego jest „wyciskany” akcjonariusz, który w ten sposób może bronić swojego

interesu.

W niniejszej sprawie Sądy obu instancji uznały, że procedura przymusowego

wykupu akcji była skuteczna, że akcjonariusz większościowy uiścił cenę wykupu akcji, a

jedyną konsekwencją późniejszej modyfikacji tej ceny przez sąd rejestrowy jest

obowiązek dopłaty przez akcjonariusza wykupującego kwoty stanowiącej różnicę

między kwotą ustaloną przez sąd, a kwotą ustaloną przez biegłego i wpłaconą przez

akcjonariusza nabywającego akcje podlegające wykupowi. Konsekwencją powyższego

zapatrywania było uznanie, że brak jest podstaw do żądania przez powodową spółkę

zwrotu świadczenia pieniężnego spełnionego z tytułu pierwotnie ustalonej ceny

nabywanych akcji, którą wpłacił akcjonariusz większościowy, a którą powodowa spółka

przekazała pozwanemu.

Z takim stanowiskiem nie można się jednak zgodzić. Jak już wspomniano,

skuteczne przeprowadzenie przymusowego wykupu akcji uzależnione jest od spełnienia

szeregu przesłanek, a w tym od dokonania wykupu akcji z zachowaniem wymogów

określonych w art. 417 § 1-3 k.s.h. Procedura wykupu składa się z szeregu czynności

faktycznych i prawnych dokonywanych z udziałem trzech podmiotów: spółki (zarządu

spółki), akcjonariuszy mniejszościowych (wyciskanych) i akcjonariuszy większościowych

(zobowiązanych do wykupu akcji). Procedurę wykupu zapoczątkowuje uchwała

powzięta na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy spółki akcyjnej, która stanowi źródło

dwóch stosunków zobowiązaniowych. Jeden dotyczy zobowiązania akcjonariuszy

10

„wyciskanych” do wydania dokumentów akcji w zamian za cenę wykupu, z drugiego zaś

wynika obowiązek akcjonariuszy wykupujących do wpłacenie sumy wykupu oraz do

przejęcia wykupywanych akcji zgodnie z planem podziału. Przejście własności

wykupywanych akcji następuje w drodze czynności prawnych dokonanych w wykonaniu

powyższych stosunków zobowiązaniowych. Można w tym zakresie wyodrębnić dwa

etapy. W pierwszym, pomiędzy spółką a akcjonariuszami wykupywanymi dochodzą do

skutku umowy przeniesienia akcji, na podstawie których spółka nabywa akcje we

własnym imieniu, ale na rachunek akcjonariuszy, którzy zobowiązali się nabyć akcje. W

doktrynie trafnie przyjmuje się, że umowy te zawierane są pod warunkiem

zawieszającym, a mianowicie, że cała cena wykupu zostanie zapłacona na rachunek

spółki. Następnie spółka winna przenieść nabyte akcje na rzecz akcjonariuszy

zobowiązanych do nabycia akcji. W konsekwencji należy przyjąć, że uiszczenie ceny

wykupu przez akcjonariuszy większościowych (wykupujących akcje zgodnie z planem

podziału) stanowi warunek sine qua non skuteczności całej procedury przymusowego

wykupu akcji. Nieuiszczenie ceny wykupu, chociażby w części, powoduje upadek całej

procedury wykupu akcji. Bez znaczenia dla tego skutku jest to, kto i w jakim zakresie

ponosi odpowiedzialność za niedojście do skutku przymusowego wykupu akcji, jak

również, w jaki sposób może do tej odpowiedzialności zostać pociągnięty.

Odrębną kwestią jest cena wykupu akcji i sposób jej ustalenia. Zgodnie z art. 418

§ 2 i art. 417 § 2 w zw. z art. 418 § 3 k.s.h. akcjonariusze większościowi mają obowiązek

dokonania wykupu akcji za cenę ogłoszoną przez spółkę, przy czym nie jest istotne, czy

cena ta wynika z wyceny biegłego wybranego przez walne zgromadzenie, czy też

została ustalona przez sąd w trybie art. 312 § 8 k.s.h. Jeżeli pierwotna cena wykupu

(ustalona przez biegłego) została zmodyfikowana przez sąd, w ten sposób, że uległa

podwyższeniu po uiszczeniu przez akcjonariuszy większościowych ceny wykupu

zgodnej z wyliczeniem biegłego, to spoczywa na nich obowiązek uiszczenia różnicy w

stosunku do wpłaconej wcześniej ceny wykupu na rachunek spółki. Obowiązek ten

winien zostać zrealizowany w terminie trzech tygodni od dnia ogłoszenia ceny wykupu,

ostatecznie ustalonej orzeczeniem sądu. Orzeczenie sądu ma charakter konstytutywny.

Na jego podstawie dochodzi do zmiany stosunku zobowiązaniowego poprzez

modyfikację ceny wykupu akcji.

Należy mieć wszakże na uwadze, że instytucja przymusowego wykupu akcji

realizowana jest w interesie akcjonariuszy większościowych, zaś akcjonariuszom

mniejszościowym ustawa przyznaje tylko określone instrumenty ochrony ich praw, które

11

mogłoby zostać naruszone w przypadku wykupu akcji po cenie zaniżonej, nie

odzwierciedlającej ich rzeczywistej wartości. Z tych względów nie można zgodzić się z

poglądem Sądu drugiej instancji, że w przypadku niedojścia do skutku procedury

przymusowego wykupu akcji interes akcjonariuszy, którzy mieli zostać wykupieni zostaje

w ten sposób naruszony.

W rozpoznawanej sprawie pozostaje poza sporem, że akcjonariusz

większościowy D. W. nie uiścił kwoty 395.293 zł 20 gr., która stanowi różnicę w

stosunku do dochodzonej pozwem, wpłaconej wcześniej ceny wykupu opiewającej na

kwotę 174.928 zł 60 gr. W konsekwencji, stojąc na gruncie wyrażonego wyżej

zapatrywania, że nastąpił upadek procedury przymusowego wykupu akcji, nie można

przyjąć, że brak jest podstaw do dochodzenia zwrotu świadczenia spełnionego na

poczet ceny wykupu akcji.

Z tych tez względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art.

108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.