I PK 205/07

Wyrok z dnia 25 lutego 2008 r.

I PK 205/07

Sąd drugiej instancji nie może pozostawić bez rozpoznania wniosku

skarżącego określonego w art. 415 k.p.c. o orzeczenie zwrotu spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia albo o przywróceniu stanu poprzedniego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 lutego

2008 r. sprawy z powództwa Renaty R. przeciwko Instytutowi Medycyny Pracy [...] w

Ł. o wynagrodzenie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 5 kwietnia 2007

r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej wniosek o zwrot wyegze-

kwowanego świadczenia (pkt 2) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgo-

wemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpozna-

nia, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjne-

go.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi zasądził od pozwanego Instytutu Medy-

cyny Pracy [...] w Ł. na rzecz powódki Renaty R. kwotę 11.166,05 zł tytułem wyrów-

nania wynagrodzenia za grudzień 2001 r. (203 zł z ustawowymi odsetkami od 11

stycznia 2002 r.) oraz za okres od stycznia 2002 r. do listopada 2004 r. (313,23 zł

miesięcznie z ustawowymi odsetkami od 11 każdego miesiąca do dnia zapłaty), wy-

rokowi nadał rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty miesięcznego wynagro-

dzenia powódki.

2

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił apelację strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu

Rejonowego.

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2006 r., I PK 144/06, Sąd Najwyższy po

rozpoznaniu skargi kasacyjnej strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Okrę-

gowego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2006 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 kwietnia 2007 r. pełnomocnik strony po-

zwanej popierał apelację oraz złożył wniosek o orzeczenie o zwrocie spełnionego

świadczenia. Pełnomocnik powódki wniósł o oddalenie apelacji i nieobciążanie strony

powodowej kosztami procesu oraz o oddalenie wniosku strony pozwanej w przed-

miocie orzeczenia o zwrocie spełnionego świadczenia. Odnośnie tego ostatniego

wniosku zgłoszonego na rozprawie pełnomocnik powódki wniósł o odroczenie roz-

prawy umożliwiające zajęcie stanowiska na piśmie oraz złożenie wniosków dowodo-

wych „na okoliczności z art. 409 k.c.”.

Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego z dnia 9 marca

2005 r. i oddalił powództwo (pkt 1); oddalił wniosek o zwrot wyegzekwowanego

świadczenia (pkt 2); nie obciążył powódki obowiązkiem zwrotu kosztów procesu za

wszystkie instancje (pkt 3). W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że oddalił wniosek

strony pozwanej o orzeczeniu o zwrocie spełnionego świadczenia z uwagi na to, że

strona pozwana reprezentowana przez fachowego pełnomocnika nie wskazała za-

równo wysokości spełnionego świadczenia, jak i jego poszczególnych składników.

Uznając wniosek pozwanego za przedwczesny, Sąd drugiej instancji zaznaczył, że z

treści art. 415 k.p.c. wynika, iż nieuwzględnienie przedmiotowego wniosku nie wyłą-

cza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, napra-

wienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. Z tych przyczyn

przedstawionych wyżej wniosek pełnomocnika powódki o odroczenie rozprawy ape-

lacyjnej Sąd drugiej instancji uznał za bezprzedmiotowy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona

pozwana zaskarżając go w części obejmującej oddalenie wniosku o zwrot wyegze-

kwowanych świadczeń (pkt 2). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowego w zakresie obejmującym jego pkt 2 i przekazanie sprawy temu

3

Sądowi do ponownego rozpoznania w tej części, ewentualnie o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku w zakresie obejmującym pkt 2 wyroku i jego zmianę przez orzeczenie

co do istoty sprawy przez zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu speł-

nionych (wyegzekwowanych) świadczeń w kwocie 11.479,28 zł, to jest w kwocie za-

sądzonej wraz z odsetkami, stanowiącej wartość przedmiotu zaskarżenia. Podstawę

skargi kasacyjnej stanowi zarzut naruszenia art. 415 k.p.c., przez przyjęcie, że do

orzeczenia zwrotu świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego w rozumieniu

powołanego przepisu konieczne było wskazanie przez pełnomocnika pozwanego

zarówno wysokości spełnionego świadczenia jak i jego poszczególnych składników.

Według skarżącego w przypadku zgłoszenia przez pozwanego wniosku o zwrot wy-

egzekwowanego świadczenia restytucji podlega suma zasądzona w sentencji za-

skarżonego wyroku wraz z odsetkami należnymi od tej sumy, gdyż zgodnie z art. 415

k.p.c. przy orzekaniu o zwrocie (rozpatrywaniu wniosku) należy brać za podstawę

wyrok uwzględniający powództwo i zasądzone w nim świadczenia. Zwrotowi na pod-

stawie art. 415 k.p.c. podlega świadczenie spełnione (wyegzekwowane) w wysokości

wynikającej z kwot zasądzonych wyrokiem sądu pierwszej instancji wraz z odsetkami

od tych kwot i przy uwzględnieniu takich składników świadczenia, o jakich orzekł sąd

pierwszej instancji w wyroku zasądzającym. W ocenie skarżącego przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego nie przewidują ujemnych skutków procesowych w postaci

oddalenia wniosku o restytucję w razie niewskazania przez fachowego pełnomocnika

wysokości i składników spełnionych świadczeń. Przepis art. 415 k.p.c. nie określa

bowiem ani składników takiego wniosku ani innych wymogów formalnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podlegające rozpoznaniu ze skargi kasacyjnej strony pozwanej, zawarte w

zaskarżonym wyroku oddalenie wniosku o zwrot spełnionego świadczenia, wymaga

w pierwszym rzędzie wyjaśnienia podstawy orzekania w tym przedmiocie. Sąd Okrę-

gowy wskazał na art. 415 k.p.c. jako podstawę rozpoznania wniosku restytucyjnego.

Na przepis ten powołała się również strona skarżąca we wniosku restytucyjnym oraz

w skardze kasacyjnej. Sąd Najwyższy podziela stanowisko o zastosowaniu w spra-

wie art. 415 k.p.c. Wprawdzie przepis ten bezpośrednio odnosi się do uchylenia lub

zmiany wyroku wynikającego ze skargi o wznowienie postępowania, ale podlegał on

zastosowaniu także przy ponownym rozpoznaniu sprawy - tak jak to miało miejsce w

4

sprawie rozpatrywanej - na podstawie art. 39815

§ 1 zdanie ostatnie k.p.c., na skutek

uwzględnienia skargi kasacyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca

2006 r., III CSK 30/06). Przepis art. 415 k.p.c. określa procesowy tryb zwrotu speł-

nionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Chodzi o procesową konstrukcję elimi-

nacji bezpośredniego skutku błędnego wyroku, skutku spełnienia (lub wyegzekwo-

wania) świadczenia w tym wyroku błędnie zasądzonego. Uchylenie (zmiana) błędne-

go wyroku oznacza bezpodstawność świadczenia, o którym, w mającej charakter

procesowy konsekwencji, sąd powinien orzec („orzeka o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego”). Warun-

kiem restytucji jest złożenie odpowiedniego wniosku. Złożenie takiego wniosku zo-

bowiązuje sąd do jego rozpoznania („sąd ... orzeka”).

W związku z zarzutami skargi kasacyjnej podkreślić trzeba brak fakultatywno-

ści rozstrzygania o wniosku restytucyjnym. Jest to konsekwentne ukształtowanie

uprawnienia procesowego strony, która w ramach postępowania sądowego najpierw

była zobowiązana do spełnienia świadczenia określonego w wyroku, a następnie,

skoro ten wyrok okazał się błędny i został uchylony (zmieniony), uzyskuje prawo do

restytucji stanu zgodnego z prawem (swoistego zniweczenia bezpośrednich konse-

kwencji błędnego wyroku). Określenie - w formule obligatoryjności - orzeczenia w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie o zwrocie spełnionego lub wyegze-

kwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego nie pozostawia

wątpliwości co do tego, że sąd nie może pozostawić wniosku podmiotu uprawnione-

go bez rozpoznania albo odesłać stronę w tym zakresie do osobnego procesu, jeżeli

zachodzą warunki do orzeczenia o zwrocie lub przywróceniu do poprzedniego stanu.

Restytucji podlega suma zasądzona w sentencji uchylonego wyroku wraz z odset-

kami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 44/67).

Teoretycznie możliwe było inne niż w art. 415 k.p.c. ukształtowanie trybu

przywrócenia stanu rzeczy istniejącego przed spełnieniem świadczenia na podstawie

błędnego wyroku. Tak w szczególności rozwiązano tę kwestię w okresie międzywo-

jennym w art. 415 Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., który przewidywał fa-

kultatywne rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym. Sąd pozostawiał wniosek restytu-

cyjny bez rozpoznania jeżeli ustalenie wyegzekwowanego lub dobrowolnie spełnio-

nego świadczenia wymagało przeprowadzenia obszernego postępowania.

W obowiązującym porządku procesowego określenia przesłanek orzeczenia

restytucyjnego sąd jest związany zgłoszonym wnioskiem. Stosownie do art. 415 zda-

5

nie drugie k.p.c. orzeczenie o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia

nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Pań-

stwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. W

przepisie tym z powodu ograniczenia zakresu postępowania restytucyjnego tylko do

restytucji świadczenia bezpośrednio wynikającego z błędnego orzeczenia potwier-

dzona została („nie wyłącza to”) możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę

poniesioną wskutek wydania lub wykonania wyroku. Nie ma żadnego uzasadnienia

zawarty w zaskarżonym wyroku pogląd Sądu Okręgowego jakoby potwierdzona w

art. 415 k.p.c. możliwość dochodzenia naprawienia szkody w osobnym procesie

stwarzała sądowi rozpoznającemu wniosek restytucyjny podstawę do nierozpatrzenia

tego wniosku. Wniosek restytucyjny i odpowiadające mu postępowanie zakończone

orzeczeniem o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia stanowią

procesową, chociaż akcesoryjną w stosunku do głównego przedmiotu sprawy (w tym

wypadku postępowania apelacyjnego), konstrukcję postępowania w danej sprawie.

Możliwość restytucji spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia jest procesowym

uprawnieniem strony, która w ramach postępowania sądowego została wcześniej

zobowiązana do spełnienia świadczenia na podstawie wyroku, który we właściwym

postępowaniu został uchylony.

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy bezpodstawnie określił złożony na

rozprawie apelacyjnej wniosek jako przedwczesny. Potraktowanie przedmiotowego

wniosku tak jakby został złożony za wcześnie jest całkowicie chybione, skoro roz-

prawa, o którą tu chodzi, poprzedzała wydanie orzeczenia prawomocnie kończącego

postępowanie w sprawie. Nie powstawała zatem żadna dalsza możliwość złożenia

tego wniosku po zakończeniu postępowania w sprawie. Tak więc wniosek restytucyj-

ny został złożony nie przed czasem ale dosłownie w ostatnim momencie w jakim zło-

żenie takiego wniosku w ogóle było dopuszczalne. Co więcej, trzeba w związku z tą

kwestią zauważyć, że korzystanie przez stronę z uprawnienia procesowego do

zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia powinno uwzględniać akce-

soryjny, w stosunku do głównego przedmiotu postępowania apelacyjnego, charakter

postępowania restytucyjnego. Z tego powodu jest rzeczą bardzo pożądaną, ażeby

złożenie wniosku restytucyjnego następowało w terminie umożliwiającym wyjaśnienie

podstawy wniosku na rozprawie.

Wniosek, o którym mowa w art. 415 k.p.c., powinien zawierać żądanie orze-

czenia o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróce-

6

niu stanu poprzedniego. Żądanie to (wniosek) nie może ograniczać się do powtórze-

nia abstrakcyjnej formuły przepisu, ale musi być odpowiednio sprecyzowane co do

rodzaju roszczenia restytucyjnego i - jeżeli jest to świadczenie pieniężne - jego wyso-

kości. Jest to oczywiste, gdyż nie chodzi o orzeczenie ustalające bliżej nieokreślony

obowiązek, ale o orzeczenie o konkretnym (sprecyzowanym) zobowiązaniu, które w

razie potrzeby podlegać ma egzekucji (por. art. 776 k.p.c.). Wniosek restytucyjny po-

winien także zawierać jego podstawę, która nie może ograniczać się do wskazania

przepisu (art. 415 k.p.c.), ale powinna zawierać fakty (oświadczenie co do okoliczno-

ści faktycznych) i dowody (twierdzenia) wykazujące zaistnienie przesłanek orzecze-

nia restytucyjnego w jego konkretnie sprecyzowanej postaci. Złożenie wniosku re-

stytucyjnego dopiero na rozprawie przeznaczonej na rozpoznanie apelacji bez za-

chowania konstrukcyjnych elementów wniosku (co do sprecyzowania wniosku i jego

podstawy) mogłoby, w konkretnych okolicznościach, stwarzać potrzebę rozważenia,

dopuszczalności takiego spóźnionego wystąpienia w przedmiocie restytucji, zwłasz-

cza gdyby okazało się, że nie tyle dla rozpoznania kwestii restytucyjnej, ale dla sa-

mego określenia formalnych elementów wniosku konieczne byłoby odroczenie roz-

prawy przeznaczonej na rozpoznanie apelacji. Powyższa kwestia nie została w za-

kwestionowanym wyroku właściwie rozstrzygnięta w pierwszym rzędzie ze względu

na oddalenie wniosku restytucyjnego, a więc merytoryczne rozstrzygnięcie dotyczące

bezzasadności wniosku, natomiast uzasadnione brakami formalnymi wniosku co do

niedostatecznego sprecyzowania jego żądania i podstawy.

Należy ponadto zauważyć, że przedmiotowy wniosek restytucyjny został zgło-

szony na rozprawie przez pełnomocnika strony w obecności pełnomocnika strony

przeciwnej, który zajął stanowisko i wniósł o odroczenie rozprawy w celu przeciwsta-

wienia wnioskowi okoliczności, o których mowa w art. 409 k.c. W tym kontekście

można uważać, że podstawa wniosku dotycząca spełnienia (wyegzekwowania)

świadczenia określonego w uchylonym wyroku nie była kwestionowana, a w każdym

razie nie było powodów, dla których kwestia ta nie mogłaby być wyjaśniona przez

strony w toku rozprawy.

Uznając, że Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie oddalił

wniosek restytucyjny, mając na uwadze przedstawione wyżej przyczyny, Sąd Naj-

wyższy orzekł w myśl art. 39815

§ 1 k.p.c.

========================================