III CZP 139/07

Uchwała z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 139/07

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jolanty C. przeciwko Janowi C. o

rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27

lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w

Szczecinie postanowieniem z dnia 31 października 2007 r.:

„Czy w sprawie o rozwód, w której właściwym do rozpoznania jest sąd w

składzie jednego sędziego i dwóch ławników, postanowienie w przedmiocie

udzielenia zabezpieczenia wydane na posiedzeniu niejawnym może wydać

przewodniczący?”

podjął uchwałę:

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia w sprawie o rozwód sąd pierwszej

instancji rozpoznaje na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego

jako przewodniczącego i dwóch ławników.

Uzasadnienie

W sprawie o rozwód Sąd Okręgowy w Koszalinie rozpoznał w dniu 14 sierpnia

2007 r. na posiedzeniu niejawnym, w składzie jednego sędziego, wniosek powódki

o zabezpieczenie roszczenia alimentacyjnego. Rozpoznając zażalenie pozwanego

na postanowienie wydane na tym posiedzeniu, uwzględniające wniosek, Sąd

Apelacyjny w Szczecinie powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w

przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym, przytoczonym na

wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Główną przyczyną wątpliwości Sądu Apelacyjnego jest fakt, że art. 736 k.p.c.,

który stanowił, iż w sprawach rozpoznawanych przez sąd w składzie trzyosobowym

przewodniczący może, w wypadku niecierpiącym zwłoki, sam wydać zarządzenie

tymczasowe, nie znalazł odpowiednika w stanie prawnym ustanowionym ustawą z

dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), obowiązującą od dnia 5 lutego

2005 r. Powstał w związku z tym problem składu sądu, w jakim następuje

rozpoznanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia, a próby jego rozwiązania w

piśmiennictwie nie dają jednoznacznego wyniku, jakkolwiek przeważa pogląd, że

właściwy jest sąd działający w takim składzie, w jakim rozpoznaje sprawę co do jej

istoty.

Rozstrzygając ten problem, a więc analizując skutki wywołane uchyleniem art.

736 k.p.c., a ściślej – zmianą jego treści, bo obecnie ten przepis normuje zupełnie

inną materię, należy przede wszystkim skupić się na kwestii, jakie było znaczenie

tego przepisu przed wejściem w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r., w

szczególności w kontekście art. 47 § 2 k.p.c. Obecnie, po zmianie dokonanej

ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania

cywilnego, ustawy – kodeks postępowania karnego oraz zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766), przepis ten nosi oznaczenie „47 § 3”.

Skład sądu właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji został

określony w art. 47 § 1, 3 i 4 (obecnie art. 47 § 1, 2 i 4) k.p.c., z zastrzeżeniem

określonym w art. 47 § 2 (obecnie art. 47 § 3) k.p.c., zgodnie z którym

postanowienia poza rozprawą oraz zarządzenia wydaje przewodniczący. Artykuł 47

§ 2 (§ 3) k.p.c. regulował (reguluje) skład sądu orzekający poza rozprawą w

kwestiach formalnych, niedotyczących istoty sporu, które są zawsze rozstrzygane w

formie postanowienia lub zarządzenia (art. 354 i 362 k.p.c.). Z tych względów mógł

więc być – na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. – odpowiednio stosowany w

postępowaniu zabezpieczającym tylko w odniesieniu do kwestii formalnych

rozstrzyganych na posiedzeniu niejawnym (np. do odrzucenia lub zwrotu wniosku),

nie było natomiast podstaw do jego stosowania w wypadku orzekania co do

meritum wniosku o zabezpieczenie, tj. o jego zasadności lub bezzasadności; o

składzie sądu decydował wówczas art. 47 § 1 i 3 i jego późniejsze odpowiedniki.

Przedstawiony kontekst normatywny pozwala określić miejsce oraz funkcję

art. 736 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 2

lipca 2004 r. Należy przyjąć, że dotyczył on orzekania o zasadności wniosku o

zabezpieczenie i w tym zakresie – dopuszczając wydanie przez przewodniczącego

na posiedzeniu niejawnym zarządzenia tymczasowego w sprawie rozstrzyganej w

składzie trzyosobowym – ustanawiał ściśle określony wyjątek od reguł ustalonych w

art. 47, dotyczących orzekania co do meritum przez skład kolegialny. Artykuł 736

k.p.c. był zatem przepisem szczególnym w stosunku do tych przepisów

normujących postępowanie procesowe, które przewidywały kolegialny skład sądu

przy orzekaniu co do istoty sprawy (art. 47 § 1, a następnie 47 § 1 i 4 k.p.c.), nie

stanowił natomiast przepisu szczególnego wobec art. 47 § 2 k.p.c. Przepis art. 47 §

2 k.p.c. miał więc w okresie obowiązywania art. 736 w poprzednim brzmieniu

odpowiednie zastosowanie w postępowaniu zabezpieczającym; regulował

wydawanie poza rozprawą przez przewodniczącego postanowień dotyczących

kwestii formalnych, ocenianych w ten sposób z punktu widzenia przedmiotu

postępowania zabezpieczającego. Uzasadniony jest zatem wniosek, że nowelizacja

art. 736 k.p.c. dokonana ustawą z dnia 2 lipca 2004 r., w wyniku której przestała

istnieć odrębna regulacja normująca skład sądu w postępowaniu

zabezpieczającym, nie zmieniła funkcji art. 47 § 2 (§ 3) k.p.c.

Na marginesie należy zaznaczyć, że funkcja tego przepisu odpowiada w

ogólnych zarysach roli jego pierwowzoru, tj. art. XLV § 1 rozporządzenia

Prezydenta RP z dnia 29 listopada 1930 r. – przepisy wprowadzające kodeks

postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 83, poz. 652 ze zm.) w brzmieniu nadanym

ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349), wykładanego i stosowanego w kontekście art.

art. 841 § 3 i 4 d.k.p.c. (art. 859 § 3 i 4 według tekstu jednolitego z 1950 r.) (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1953 r., I C 327/53, „Nowe Prawo”

1953, nr 10, s. 88, oraz z dnia 14 lipca 1953 r., I C 856/53, OSN 1955, nr 2, poz.

17).

W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że współcześnie w postępowaniu

zabezpieczającym sąd pierwszej instancji orzeka o zasadności (bezzasadności)

wniosku o udzielenie zabezpieczenia, a więc co do istoty postępowania

zabezpieczającego, w takim składzie, w jakim rozpoznawana jest sprawa, w której

dochodzi do zabezpieczenia powództwa, bez względu na to, czy działa na

posiedzeniu niejawnym czy na rozprawie (art. 47 § 1, 2 i 4 k.p.c.; obecnie art. 47 §

1, 3 i 4 k.p.c.). W takim samym składzie orzeka rozstrzygając na rozprawie kwestie

formalne, niedotyczące istoty zabezpieczenia, a więc niedotyczące zasadności

wniosku, natomiast poza rozprawą orzeczenia w tym zakresie – oraz zarządzenia –

wydaje przewodniczący (art. 47 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Oczywiście,

zasady te nie dotyczą sądu drugiej instancji rozstrzygającego wniosek o udzielenie

zabezpieczenia zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym, gdyż w tym wypadku o

składzie sądu – orzekającego na rozprawie lub posiedzeniu niejawnym, w kwestii

formalnej lub merytorycznej – decyduje art. 367 § 3 zdanie pierwsze albo art. 50510

§ 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy – dostrzegając niedoskonałość

analizowanego unormowania, gdyż brak możliwości rozpoznawania wniosków o

udzielenie zabezpieczenia przez przewodniczącego składu kolegialnego

(zawodowego lub ławniczego) i konieczność respektowania terminu określonego w

art. 737 k.p.c. zmusza sąd do odbywania osobnych posiedzeń niejawnych w

składzie trzyosobowym tylko celem rozpoznania wniosku o udzielenie

zabezpieczenia, co obniża sprawność postępowania – podjął uchwałę, jak na

wstępie.