III CZP 143/07

Uchwała z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety M., Anny M., Mirosławy D.,

Grażyny W., Marioli S., Leszka K. i Mirosława K. przeciwko Małgorzacie B. i

Grzegorzowi K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 28 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 listopada 2007 r.:

„Czy dla przypisania odpowiedzialności, o której mowa w art. 299 § 1 k.s.h.

byłemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a następnie jej

likwidatorowi, konieczne jest aby zobowiązanie nie spełnione przez spółkę powstało

przed otwarciem likwidacji, to jest, czy powstanie tego zobowiązania po otwarciu i w

związku z likwidacją, uniemożliwia przypisanie tej odpowiedzialności takiemu

likwidatorowi, jeżeli stan majątkowy spółki po otwarciu likwidacji, uniemożliwiający

spełnienie zobowiązania, pozostaje w związku przyczynowym z wcześniejszym

zaniechaniem wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości w czasie właściwym

według przepisów obowiązującego prawa?”

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji określonego

zobowiązania wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą na

podstawie art. 299 k.s.h. osoby będące członkami jej zarządu lub

likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 20 stycznia 2006 r. zasądził na rzecz powodów

solidarnie od Małgorzaty B. i Grzegorza K. określone kwoty dochodzone od nich ze

względu na bezskuteczność egzekucji wierzytelności powodów wobec Zakładów

Papierniczych „T.”, spółki z o.o.

Spółka „T.” powstała w wyniku prywatyzacji; majątek Skarbu Państwa wchodzący

w skład prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego został jej oddany do

odpłatnego korzystania. Spółka rozpoczęła działalność dnia 1 kwietnia 2000 r., a w

dniu 28 lutego 2003 r. jej zarząd w osobach pozwanych złożył wniosek o otwarcie

postępowania układowego, jednakże pismem z dnia 9 września 2003 r. cofnął go ze

względu na wypowiedzenie przez Skarb Państwa umowy o oddanie mienia do

odpłatnego korzystania. Dnia 30 września 2003 r. wpłynął do sądu wniosek zarządu

spółki o ogłoszenie upadłości. Tymczasowy nadzorca ustanowiony przez sąd

ustalił, że spółka utraciła trwale płynność finansową już na początku 2002 r. Po

cofnięciu przez pozwanego Grzegorza K. wniosku o ogłoszenie upadłości sąd

postanowieniem z dnia 19 grudnia 2003 r. umorzył postępowanie w sprawie

ogłoszenia upadłości. W dniu 17 lutego 2004 r. pozwani objęli funkcje likwidatorów

spółki. Powodowie są byłymi pracownikami spółki, a dochodzone przez nich kwoty

zostały zasądzone wyrokami sądu pracy jako odszkodowania za wypowiedzenie

umów o pracę. Postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko spółce zostało

umorzone ze względu na jego bezskuteczność.

W ocenie Sądu Rejonowego, egzekucja wierzytelności powodów wobec spółki

„T.” okazała się bezskuteczna, a pozwani nie złożyli we właściwym czasie wniosku

o ogłoszenie upadłości, co uzasadnia odpowiedzialność pozwanych na podstawie

art. 299 k.s.h.

Podczas rozpoznawania apelacji pozwanej Małgorzaty B. Sądowi Okręgowemu

nasunęły się poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym

zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą przede wszystkim podmiotowego

zakresu odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.; czy na podstawie tego

przepisu odpowiedzialność ponoszą tylko członkowie zarządu, czy także

likwidatorzy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, oraz czy na wynikającą z

tego przepisu odpowiedzialność członka zarządu ma wpływ objęcie przez niego

funkcji likwidatora. Ponadto wątpliwości Sądu Okręgowego odnoszą się do kwestii

czasowego związku odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. z pełnieniem

funkcji członka zarządu lub likwidatora spółki. (...)

Cel, funkcja i charakter odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.

przemawiają za ponoszeniem jej nie tylko przez członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, ale i likwidatorów. Likwidatorzy – którymi co do

zasady zostają członkowie zarządu – reprezentują spółkę w likwidacji i choć ich

zadanie ogranicza się do czynności likwidacyjnych i spraw związanych z tymi

czynnościami (zob. art. 270-290 k.s.h.), nie można wykluczyć zaistnienia w okresie

likwidacji okoliczności uzasadniających ogłoszenie upadłości spółki. W takim razie

na likwidatorach ciąży obowiązek złożenia we właściwym czasie wniosku o

ogłoszenie upadłości (zob. art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej:

„Pr.u.n.”). (...)

Wymienienie w art. 299 k.s.h. jedynie członków zarządu stało się w powiązaniu z

przepisami regulującymi odpowiedzialność cywilną, wyraźnie wymieniającymi

likwidatorów obok członków zarządu (i innych organów), jak też samych tylko

członków zarządu (art. 292, 293, 298 k.s.h.), podstawą poglądu, że likwidatorzy

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie ponoszą odpowiedzialności na

podstawie art. 299 k.s.h. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r.,

IV CK 415/05, nie publ., i z dnia 6 lipca 2007 r., III CSK 2/07, OSNC-ZD 2008, nr C,

poz. 63). Wprawdzie zgodnie z art. 280 k.s.h. do likwidatorów stosuje się przepisy

dotyczące członków zarządu, chyba że przepisy rozdziału 6, działu I, tytułu III k.s.h.,

tj. art. 270-290, stanowią inaczej, ale według tego poglądu przy ustalaniu zakresu

wymienionego odesłania należy mieć na względzie także zawarte w następnym

rozdziale przepisy art. 292, 293 i 298, a ściślej wyprowadzany z ich zestawienia z

art. 299 wniosek, że skoro w art. art. 292, 293 i 298 k.s.h. likwidatorzy są wyraźnie

odróżniani od członków zarządu i członków innych organów, to – rozumując a

contrario – niewymienienie ich wyraźnie w art. 299 k.s.h. wyklucza jego stosowanie

do nich. Jak jednak łatwo zauważyć, pogląd ten jest sprzeczny z brzmieniem art.

280, który przewidziane w nim stosowanie na zasadzie odsłania do likwidatorów

przepisów dotyczących członków zarządu ograniczył jedynie wyjątkami

wynikającym z rozdziału 6, działu I, tytułu III, ale art. 292, 293 i 298 do tego

rozdziału nie należą.

Kwestionowany pogląd byłby nie do obrony także na gruncie poprzednika art.

280 k.s.h., tj. art. 269 k.h., który stanowił, że likwidatorzy co do swych uprawnień i

obowiązków podlegają przepisom działu niniejszego, przewidzianym dla zarządu

spółki. Przepis ten odsyłał więc m.in. do art. 298 k.h., a to że w wielu przepisach

działu, w którym się znajdował art. 298, dotyczących odpowiedzialności cywilnej lub

karnej (art. 300, 301, 303 i 304), likwidatorzy byli wyraźnie wymienieni obok

członków zarządu lub członków władz spółki nie dawało podstaw do twierdzenia, że

skoro w tych przepisach likwidatorzy byli wyraźnie wymienieni, to niewymienienie

ich wyraźnie w art. 298 k.h. powinno a contrario wykluczać jego stosowanie do nich.

Istnienie wielu przepisów wyraźnie przewidujących odpowiedzialność karną

likwidatorów na równi z członkami zarządu dawało raczej podstawy do

rozumowania, że likwidatorzy tym bardziej powinni na równi z członkami zarządu

ponosić odpowiedzialność cywilną przewidzianą w art. 298 k.h., uzasadnioną ze

względu na swą funkcję w takim samym stopniu wobec likwidatorów jak członków

zarządu.

Ze względu zatem na to, że odesłanie zawarte w art. 280 k.s.h. obejmuje także

art. 299 k.s.h., a racje uzasadniające przewidzianą w art. 299 k.s.h.

odpowiedzialność są aktualne w odniesieniu do likwidatorów w takim samym

stopniu, jak względem członków zarządu, na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiadają

również likwidatorzy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Tym bardziej nie

może uchylać odpowiedzialności członka zarządu opartej na art. 299 k.s.h. fakt

objęcia przez niego funkcji likwidatora spółki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

17 stycznia 2007 r., II CSK 322/06, "Izba Cywilna" 2007, nr 12, s. 46). Sam więc

fakt, że powódka będąc członkiem zarządu objęła następnie funkcję likwidatora

spółki nie wyklucza jej odpowiedzialności na podstawie art. 299 k.s.h.

Również rozstrzygnięcie wątpliwości Sądu Okręgowego co do czasowego

związku odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. z pełnieniem funkcji

członka zarządu lub likwidatora jest zdeterminowane celem i charakterem tej

odpowiedzialności. Uwzględniając cel i charakter odpowiedzialności przewidzianej

w art. 299 k.s.h., należy przyjąć, że w razie bezskuteczności egzekucji określonego

zobowiązania odpowiedzialność na zasadach tego przepisu ponoszą osoby będące

członkami zarządu lub likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania, a ściślej

– jego podstawy. Objęcie odpowiedzialnością danego członka zarządu lub

likwidatora wszystkich zobowiązań spółki, których podstawa istnieje w czasie

sprawowania przez niego funkcji, a więc także zobowiązań jeszcze wtedy

niewymagalnych, jest uzasadnione tym, że ogłoszenie upadłości, o które członek

zarządu lub likwidator powinien wystąpić w celu przeciwdziałania bezskuteczności

egzekucji, spowodowałoby wymagalność także zobowiązań niemających

dotychczas takiej cechy (zob. art. 91 Pr.u.n.).

Należy przy tym pamiętać, że w przypadku zobowiązań upadłego opiewających

na świadczenie, którego rozmiar zależy od upływu czasu, podlegających

wykonywaniu także po ogłoszeniu upadłości, mogą być zgłaszane w celu

zaspokojenia z masy upadłości odpowiadające tym zobowiązaniom wierzytelności

pieniężne (zob. art. 247 i 249 Pr.u.n.), a wynagrodzenia pracowników zatrudnionych

w przedsiębiorstwie upadłego należne za okres po ogłoszeniu upadłości oraz

odprawy i odszkodowania, związane z rozwiązaniem umów o pracę, przysługujące

tym pracownikom, należą do kosztów postępowania upadłościowego (art. 230 ust. 3

pkt 2 Pr.u.n.), podlegających zaspokojeniu w pierwszej kolejności z masy upadłości

(art. 231 Pr.u.n.). Ponadto z punktu widzenia art. 299 k.s.h. na równi z

zobowiązaniami istniejącymi należy zgodnie z art. 245 ust. 1 pkt 4 Pr.u.n. traktować

zobowiązania warunkowe (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999

r., II CKN 608/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 67, i z dnia 25 września 2003 r., V CK

198/02, „Wokanda” 2004, nr 6, poz. 7).

Powód, który dochodzi roszczenia przewidzianego w art. 299 §1 k.s.h. powinien

zatem wykazać istnienie – we wskazanym znaczeniu – określonego zobowiązania

spółki w czasie, kiedy pozwany był członkiem zarządu lub likwidatorem,

stwierdzonego w tym czasie lub później tytułem egzekucyjnym wydanym na rzecz

powoda (tylko wyjątkowo nie musi ono być w ten sposób stwierdzone), oraz

bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko spółce.

Pozwany natomiast, jeżeli chce się uwolnić od odpowiedzialności, powinien

udowodnić jedną z okoliczności egzoneracyjnych określonych w art. 299 §2 k.s.h.

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00,

OSNC 2003, nr 2, poz. 22, z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00, nie publ., i z

dnia, z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 352/06, "Prawo Spółek" 2008, nr 4, s. 58).

Taką okolicznością jest przede wszystkim złożenie we właściwym czasie przez

pozwanego wniosku o ogłoszenie upadłości. Identyczny skutek wywiera złożenie

we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości przez wierzyciela spółki.

Skutecznie przeprowadzony dowód w tym zakresie obala domniemanie, że szkoda

wierzyciela spółki pozostawała w związku przyczynowym z niezłożeniem przez

pozwanego we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. Na równi ze

zgłoszeniem we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości należy

potraktować nieistnienie podstaw do jego zgłoszenia w okresie pełnienia przez

pozwanego funkcji członka zarządu lub likwidatora (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00, OSNC 2004, nr 5, poz. 76). Nie ma

znaczenia w świetle art. 299 § 2 k.s.h. wniosek o ogłoszenie upadłości, który został

prawomocnie zwrócony albo odrzucony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 14/05, nie publ.).

Pozwanego zwalnia także dowód niezawinienia niezłożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości, który obala wynikające z art. 299 k.s.h. odmienne

domniemanie prawne.

Wreszcie pozwany zwolni się przez wykazanie, że choć nie złożył wniosku o

ogłoszenie upadłości we właściwym czasie, to nie było to przyczyną szkody

powoda. Chodzi o wykazanie, że powód nie uzyskałby w postępowaniu

upadłościowym, choćby zostało ono wszczęte we właściwym czasie, zaspokojenia

swej należności ze względu na brak wystarczającego majątku spółki. Pozwany

powinien zatem udowodnić – odwołując się do stanu majątkowego spółki

istniejącego w czasie właściwym do zgłoszenia upadłości oraz uwzględniając

określoną w art. 342 Pr.u.n. kolejność zaspokajania się z masy upadłości – że na

zaspokojenie należności powoda nie starczyłoby środków wchodzących w skład

masy upadłości (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999, II CKN

608/98, i dnia 16 grudnia 1999 r., II CKN 630/98, nie publ.). Również ten dowód

obala wynikające z art. 299 k.s.h. odmienne domniemanie prawne.

Z tych względów, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).