III CZP 146/07

Uchwała z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 146/07

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-

Kredytowej z siedzibą w G. przeciwko Zbigniewowi C. o zapłatę, po rozstrzygnięciu

w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 lutego 2008 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Poznaniu postanowieniem z

dnia 17 października 2007 r.:

"1. Czy w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym, będących

jednocześnie sprawami rozpoznawanymi w postępowaniu upominawczym, po

uprawomocnieniu się nakazu zapłaty powodowi należy z urzędu zwrócić 3/4

uiszczonej opłaty od pozwu w trybie art. 79 ust.1 pkt 2 lit. c ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167 poz. 1398 ze

zm.), w szczególności w sytuacji, gdy uiszczona opłata sądowa od pozwu była

równa opłacie podstawowej, o której mowa w art. 14 cyt. ustawy, czyli wynosiła

30,00 zł;

2. Czy – w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1 – w nakazie zapłaty

wydanym w postępowaniu upominawczym należy zasądzić od pozwanego na rzecz

powoda całość uiszczonej przez powoda opłaty sądowej od pozwu, czy też tylko 1/4

tej opłaty, czyli tę część, która nie podlega zwrotowi w trybie art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.

Nr 167 poz. 1398 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

W razie uprawomocnienia się nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu

upominawczym sąd zwraca stronie trzy czwarte opłaty od pozwu także

wówczas, gdy uiszczona opłata odpowiada wysokością opłacie podstawowej

(art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.);

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne powstały przy

rozpoznawaniu przez Sąd Rejonowy w Poznaniu skargi powoda – Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w G. na orzeczenie referendarza sądowego w

przedmiocie zwrotu opłaty sądowej od pozwu, rozstrzygniętego w postępowaniu

upominawczym, należnego stronie na podstawie art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167,

poz. 1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c.").

Powód w dniu 27 marca 2007 r. wniósł powództwo o zasądzenie od pozwanego

Zbigniewa C. kwoty 1289,86 zł z ustawowymi odsetkami oraz kosztami

postępowania, w tym opłaty od pozwu, a w razie uprawomocnienia się nakazu

zapłaty wnosił o zwrot trzech czwartych wniesionej opłaty od pozwu na podstawie

art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c u.k.s.c. Należna w sprawie, podlegającej rozpoznaniu w

postępowaniu uproszczonym, opłata od pozwu wynosząca – zgodnie z art. 28 pkt 1

u.k.s.c. – kwota 30 zł została uiszczona przy wniesieniu pozwu. W uwzględniającym

powództwo nakazie zapłaty, który nie został zaskarżony przez pozwanego,

zasądzone zostały na rzecz powoda koszty procesu obejmujące opłatę od

pozwu. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nowelizacja ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych dokonana

ustawą z dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 21, poz. 123 – dalej: "ustawa nowelizacyjna")

zmieniła system pobierania opłat sądowych w sprawach, w których możliwe jest

wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. Celem tych zmian było

usprawnienie postępowania.

Przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, zgodnie z art. 19 ust. 2 u.k.s.c., od

pozwu w postępowaniu upominawczym pobierana była czwarta część opłaty, która

nie mogła wynosić mniej niż 30 zł (art. 20 ust. 1 u.k.s.c.). W razie prawidłowego

wniesienia przez pozwanego sprzeciwu od nakazu zapłaty, od powoda pobierano

dodatkowo trzy czwarte opłaty. W art. 19 ust. 2 u.k.s.c. wyłączono z jego regulacji

sprawy podlegające rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. W konsekwencji,

w razie zbiegu postępowania upominawczego z postępowaniem uproszczonym

przyjmowano, że od pozwu pobiera się opłatę stałą przewidzianą w art. 28 u.k.s.c.,

regulującym wysokość opłat w postępowaniu uproszczonym, nawet wówczas, gdy

ze w względu na charakter sprawy możliwe jest wydanie nakazu zapłaty w

postępowaniu upominawczym (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27

kwietnia 2007 r., III CZP 138/06, OSNC 2008, nr 6, poz. 59).

Po zmianie art. 19 u.k.s.c. przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych nie zawierają przepisu szczególnego, stanowiącego o pobieraniu opłat w

sprawach, w których może zostać wydany nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym. Podstawowe znaczenie dla wymiaru opłaty od pozwu w sprawie

kwalifikującej się do rozpoznania w tym postępowaniu, w którym dochodzone są

roszczenia pieniężne (art. 498 § 1 k.p.c.), ma w obecnym stanie prawnym art. 13

u.k.s.c., chyba że ustawa przewiduje pobranie w takiej sprawie opłaty stałej (art. 12

u.k.s.c.). W obu przypadkach pobiera się od pozwu opłatę stosunkową lub stałą w

pełnej wysokości.

Zgodnie jednak z wprowadzonym ustawą nowelizującą art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c

u.k.s.c., w razie uprawomocnienia się nakazu zapłaty sąd z urzędu zwraca stronie

trzy czwarte uiszczonej opłaty od pozwu w postępowaniu upominawczym. W razie

zakończenia sprawy przez uprawomocnienie się nakazu zapłaty, powód ponosi

więc ostatecznie jedynie czwartą część należnej opłaty.

Przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie przewidują

pobierania od pisma procesowego opłaty niższej niż 30 zł. Ponieważ, jak już

stwierdzono, ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zawiera

samodzielnej podstawy obliczenia opłaty od pozwu w postępowaniu

upominawczym, powód zobowiązany jest w sprawie nadającej się do rozpoznania

w tym postępowaniu uiścić opłatę od pozwu w kwocie minimalnej 30 zł bądź w

ramach opłaty stosunkowej, bądź w ramach opłaty stałej, jeżeli sprawa podlega

rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. W konsekwencji na tym etapie

postępowania nie zachodzi podnoszona przez Sąd Rejonowy obawa obejścia

przepisów o opłacie podstawowej.

Osobną kwestią jest natomiast zwrot uiszczonej opłaty. W świetle przepisów

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych uiszczona opłata podlega

zwrotowi przez sąd, gdy była wyższa od należnej, a więc gdy chodzi o zwrot opłaty

zapłaconej bez podstawy prawnej (art. 80 ust. 1 u.k.s.c.) oraz gdy opłata została

uiszczona prawidłowo, ale podlega zwrotowi ze względu na określone w ustawie

późniejsze zdarzenia procesowe (art. 79 u.k.s.c.). W drugim przypadku zwrot opłaty

jest wyrazem preferencji dla określonego sposobu załatwienia sprawy –

następstwem zmniejszonego nakładu pracy po stronie sądu – a w przypadku

środków odwoławczych wyrazem stanowiska, że koszty usuwania oczywistych

naruszeń prawa nie powinny obciążać stron.

Mająca pierwszeństwo na gruncie ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych wykładnia językowa przepisów o zwrocie opłaty nie daje podstaw do

wniosku, że określona ułamkiem kwota zwracanej opłaty jest w jakiś sposób

limitowana. Przepis art. 79 u.k.s.c. jednoznacznie nakazuje zwrócić całość, trzy

czwarte bądź połowę uiszczonej w konkretnym przypadku opłaty.

W przeciwieństwie do art. 20 ust. 1 u.k.s.c., dotyczącego wysokości należnej opłaty,

art. 79 u.k.s.c., traktujący o zwrocie uiszczonych opłat, nie zawiera jednak

zastrzeżenia, że kwota pozostała w kasie sądu po zwrocie opłaty nie może wynosić

mniej niż 30 zł. Odmienne stanowisko, warunkujące zwrot opłaty od pozostawienia

na rachunku sądu minimalnej kwoty 30 zł, koliduje nie tylko z jego brzmieniem, lecz

nie znajduje także uzasadnienia celowościowego, przedstawione bowiem racje,

przemawiające za nakazem zwrotu opłaty, są niezależne od wartości przedmiotu

sporu. Nie ma też podstaw, by nakaz zwrotu opłaty określony w art. 79 ust. 1 pkt 2

lit. c u.k.s.c. traktować odmiennie niż w pozostałych przypadkach objętych art. 79

u.k.s.c.

Nie można podzielić poglądu uznającego przepisy o postępowaniu

uproszczonym za leges speciales wobec przepisów o postępowaniu

upominawczym już z tej przyczyny, że omawiany problem jest związany nie tylko z

postępowaniem uproszczonym, lecz dotyczy wszystkich przypadków, w których

czwarta część opłaty obliczonej od pozwu o roszczenie pieniężne jest niższa niż 30

zł. Przepis art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. c u.k.s.c. nie daje również podstaw do przyjęcia,

że „uiszczoną opłatą” nie jest opłata stała zapłacona z racji zakwalifikowania sprawy

do postępowania uproszczonego. Nie przeczy temu fakt, że w art. 79 ust. 1 pkt 2

lit. c u.k.s.c. jest mowa o „pozwie w postępowaniu upominawczym”. Ponieważ

ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zawiera odrębnych

przepisów dotyczących opłat pobieranych od pozwu w postępowaniu

upominawczym sformułowanie to należy rozumieć w ten sposób, że zwrot opłaty

przysługuje od pozwu rozpoznanego w postępowaniu upominawczym.

Odnośnie do drugiego z przedstawionych Sądowi Najwyższemu zagadnień

wskazać trzeba, że kognicją Sądu Rejonowego w rozpoznawanej sprawie objęta

jest prawidłowość orzeczenia referendarza sądowego odmawiającego powodowi

zwrotu trzech czwartych opłaty sądowej od pozwu. Poza jej granicami pozostaje

kwestia sposobu orzekania o zwrocie kosztów procesu w nakazie zapłaty, która

stanowi odrębne zagadnienie i podlega samodzielnej kontroli odwoławczej (art. 394

§ 1 pkt 9 i art. 39822

§ 1 k.p.c.). Rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie jest

niezbędne dla rozpoznania skargi w sytuacji, w której orzeczenie w przedmiocie

kosztów procesu zapadło przed złożeniem wniosku o zwrot ułamkowej części opłaty

od pozwu – jak należy przyjąć – jest prawomocne. (...)

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art.

61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2003 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 52, poz.

2052).