III CZP 149/07

Uchwała z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 149/07

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krzysztofa P. przy uczestnictwie Pawła

R., Ewy R.– P., Janusza P. i Elżbiety P. o nadzór nad zarządem sądowym

nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

27 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Krakowie postanowieniem z dnia 17 września 2007 r.:

"1. Czy na postanowienie Sądu wydane na podstawie art. 931 § 2 k.p.c.

odwołujące dotychczasowego zarządcę nieruchomości z funkcji i powołujące w to

miejsce inny podmiot przysługuje apelacja?

2. jeżeli tak, to czy dopuszczalność tego środka zaskarżenia uzależniona jest

od tego, przez kogo środek ten został złożony: czy przez współwłaściciela

nieruchomości, czy też dotychczasowego zarządcę będącego osobą trzecią?"

podjął uchwałę:

Od postanowienia odwołującego i ustanawiającego innego zarządcę

nieruchomości przysługuje apelacja;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałej części.

Uzasadnienie

Rozstrzygane zagadnienia prawne przedstawione zostały przez Sąd

Okręgowy rozpoznający zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji

oddalające wniosek o sporządzenie uzasadnienia postanowienia odwołującego

dotychczasowego zarządcę nieruchomości wspólnej i powołującego nowego

zarządcę. Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że po uchyleniu art. 932 k.p.c. ustawą z

dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw, która weszła w życie dnia 5 lutego 2005 r. (Dz.U. Nr 172,

poz. 1804) na postanowienie to nie przysługuje środek odwoławczy, a zatem –

stosownie do art. 357 § 1 w związku z art. 13 § 2 oraz art. 616 k.p.c. – nie ma

obowiązku sporządzenia uzasadnienia tego orzeczenia. Sąd Okręgowy zauważył

natomiast, że w poprzednim stanie prawnym w literaturze i judykaturze

przyjmowano, iż postanowienie o zmianie zarządcy nieruchomości wspólnej jest

postanowieniem co do istoty sprawy i gdyby nie szczególna regulacja,

przysługiwałaby od niego apelacja.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwsze z przedstawionych zagadnień prawnych stanowi wycinek złożonej

problematyki zaskarżalności postanowień wydawanych w postępowaniu

nieprocesowym. Zgodnie z art. 34 § 1 dekretu z dnia 18 lipca 1945 r. – kodeks

postępowania niespornego (Dz.U. Nr 27, poz. 1169 – dalej: „k.p.n.”), na wydane w

postępowaniu nieprocesowym postanowienie kończące postępowanie

przysługiwało zażalenie, natomiast na postanowienie przedstanowcze ten środek

odwoławczy przysługiwał jedynie w wypadkach przewidzianych w ustawie. Wtedy

wśród przepisów odnoszących się do postępowań z zakresu prawa rzeczowego nie

było wprawdzie unormowania dotyczącego zaskarżalności postanowienia w

przedmiocie odwołania zarządcy, jednak przyjmowano, że było to postanowienie

kończące postępowanie.

Zmianę w zakresie zaskarżalności postanowień w trybie nieprocesowym

wprowadziła ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie postępowania w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 549 ze zm. – dalej: „ustawa”), która zerwała z

podziałem postanowień na stanowcze i przedstanowcze i zamiast regulacji

przewidującej jeden środek prawny wprowadziła dwa: rewizję przysługującą na

postanowienia kończące postępowanie lub jego samodzielną część, chyba że

przepis szczególny stanowił inaczej lub przewidywał inny środek, oraz zażalenie

przysługujące tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych. Na podstawie art. 34 §

1 k.p.n. w brzmieniu nadanym ustawą rewizja nie przysługiwała na postanowienie,

choćby kończyło ono postępowanie bądź jego samodzielną część, gdy przepis

szczególny wyłączał jego zaskarżalność lub przewidywał na nie zażalenie.

Przyjmowano, że w postępowaniu dotyczącym zarządu rzeczą wspólną rewizja

przysługiwała od postanowień o wyznaczeniu zarządcy i jego odwołaniu, co do

uznania sprawozdań rachunkowych oraz dotyczących zezwolenia na podejmowanie

czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu. Na podstawie natomiast

wyraźnego przepisu, tj. art. 12 § 2 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o

postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. Nr 63, poz. 346) w

brzmieniu nadanym ustawą, zażalenie przysługiwało na postanowienie o

przyznaniu zarządcy wynagrodzenia i o zwrocie wydatków.

Kodeks postępowania cywilnego wprowadził podział postanowień

wydawanych w postępowaniu nieprocesowym na orzekające co do istoty sprawy i

inne postanowienia. Na podstawie art. 518 k.p.c. w pierwotnym brzmieniu, od

postanowień co do istoty sprawy przysługiwała rewizja, a wyjątkowo – w wypadkach

wskazanych w ustawie – zażalenie. Ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej – prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym,

kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) w

miejsce rewizji wprowadziła apelację.

Obecnie w trybie nieprocesowym regułą jest, że na postanowienie co do istoty

sprawy przysługuje apelacja i to bez względu na to, czy rozstrzyga ono o całości

postępowania, czy też o jego części (art. 518 k.p.c.).

Przepisy szczególne mogą ustanawiać wyjątki od zasady zaskarżalności

apelacją postanowień orzekających co do istoty sprawy, wprowadzając w jej

miejsce zażalenie (np. art. 551 § 1, art. 5861

, art. 612 § 2 lub art. 648 § 2 k.p.c.; por.

uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99,

OSNC 2000, nr 3, poz. 45; z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC 2001,

nr 6, poz. 81, i z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz.

98).

Zażalenie przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie, przy czym chodzi

nie tylko o przepisy przewidujące ten środek odwoławczy należące do księgi drugiej

kodeksu postępowania cywilnego, ale również w art. 394 § 1 k.p.c.

Przedstawione zasady dotyczą także zaskarżalności orzeczeń w

postępowaniu dotyczącym zarządu związanego ze współwłasnością i

użytkowaniem. Od wydanego w tym postępowaniu postanowienia orzekającego co

do istoty sprawy na podstawie art. 518 zdanie pierwsze k.p.c. przysługuje apelacja.

W drodze wyjątku zażalenie na takie postanowienie przysługuje na podstawie art.

612 § 2 k.p.c. na postanowienie w przedmiocie pozbawienia współwłaściciela lub

użytkownika używania rzeczy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00). Na podstawie poprzednio obowiązującego art.

932 w związku z art. 931 § 2 i art. 615 k.p.c. przysługiwało także na postanowienie

o zmianie zarządcy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23

września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 45), a na podstawie

obowiązującego do dnia 5 lutego 2005 r. przepisu art. 939 § 3 w związku z art. 615

k.p.c. na postanowienie w przedmiocie przyznania zarządcy wynagrodzenia oraz

zwrotu wydatków (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2001 r., III CZP 51/00). Kierowano się przy tym założeniem, że art. 615 k.p.c.,

odsyłający – w zakresie nieuregulowanym w art. 611-614 k.p.c. – do odpowiedniego

stosowania przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości obejmuje

także określenie rodzaju środka zaskarżenia. W rezultacie przyjmowano, że skoro

w sytuacji, w której w sprawach dotyczących wyznaczenia zarządcy oraz

sprawowania zarządu odpowiednio stosowano na podstawie art. 615 k.p.c. przepisy

o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości przewidujące zażalenie na

postanowienia sądu o charakterze merytorycznym, to ten właśnie środek

odwoławczy – w drodze wyjątku od zasady określonej w art. 518 k.p.c. – jest

środkiem właściwym. Jeżeli natomiast przepisy o egzekucji z nieruchomości, do

których odsyła art. 615 k.p.c., nie przewidywały zażalenia na postanowienie co do

istoty sprawy, uznawano, że uczestnikom przysługuje – na zasadach ogólnych

określonych w art. 518 zdanie pierwsze k.p.c. – apelacja. Jako przykład

wskazywano postanowienie co do udzielenia zezwolenia zarządcy na czynności

przekraczające zakres zwykłego zarządu i na wydzierżawienie nieruchomości (art.

935 § 3 i art. 936 w związku z art. 615 k.p.c.) lub postanowienie co do zatwierdzenia

lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art.

615 k.p.c.).

W świetle tych uwag nie może budzić wątpliwości, że postanowienie w

przedmiocie zmiany zarządcy nieruchomości jest postanowieniem co do istoty

sprawy, gdyż zawiera merytoryczne rozstrzygnięcie o żądaniu (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000,

nr 3, poz. 45, i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1970 r., II CR

159/70, OSNCP 1970, nr 11, poz. 209). Uchylenie art. 932 k.p.c. nie oznaczało

wyłączenia zaskarżalności tego orzeczenia co do istoty sprawy, lecz stanowiło

powrót do reguły ogólnej wynikającej z art. 518 k.p.c. Wniosek ten jest trafny także

dlatego, że w okresie obowiązywania art. 932 k.p.c. przyjmowano jednolicie, iż od

postanowienia co do istoty sprawy dotyczącego zarządu nieruchomością wspólną,

wydawanego na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów regulujących

zarząd w toku egzekucji z nieruchomości, dopuszczalna była apelacja.

Dokonanej wykładni nie podważa fakt, że ustawodawca w art. 612 § 2 k.p.c.

przewidział zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie

pozbawienia współwłaściciela lub użytkownika używania rzeczy, regulacja ta ma

bowiem charakter szczególny względem zawartej w art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.;

taki charakter w stosunku do tego ogólnego unormowania miały poprzednio

obowiązujące art. 932 i art. 939 § 3 w związku z art. 615 k.p.c. Zachowanie jednego

z unormowań szczególnych nie może rzutować na skutki uchylenia innych tego

rodzaju uregulowań.

W świetle tych uwag uzasadnione jest stanowisko, że na postanowienie sądu

pierwszej instancji w przedmiocie zmiany zarządcy nieruchomości wspólnej (art.

931 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.), po uchyleniu art. 932 k.p.c., przysługuje

apelacja (art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.). Z tych względów podjęto uchwałę, jak na

wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).

Istotą drugiego zagadnienia jest odpowiedź na pytanie, czy legitymowany do

wniesienia apelacji na przedmiotowe postanowienie jest także odwołany zarządca,

chociażby nie był współwłaścicielem nieruchomości. Sąd Okręgowy przeoczył

jednak, że w sprawie tym zarządcą jest jeden ze współwłaścicieli nieruchomości.

Instytucja przedstawienia zagadnień prawnych stanowi wyjątek od zasady

samodzielnego rozstrzygania sprawy przez właściwy sąd, dlatego artykuł 390 k.p.c.

powinien być wykładany ściśle. W taki też sposób należy interpretować

ograniczenie wymagające istnienia związku pomiędzy przedstawionym

zagadnieniem prawnym a rozstrzygnięciem środka odwoławczego (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., III CZP 163/06, nie

publ.)

Skoro rozstrzygnięcie drugiego zagadnienia jest zbędne dla rozstrzygnięcia

środka odwoławczego, to w tej części należało odmówić podjęcia uchwały (art. 61

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.).