I CSK 432/07

Sygn. akt I CSK 432/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa B.(...) Leasing Spółki z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę X.

i Prezydenta Miasta W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 maja 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

I uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 3 (trzecim) w części oddalającej apelację

powoda co do kwoty 78.901,76 (siedemdziesiąt osiem tysięcy dziewięćset jeden

76/100) zł oraz wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 30 maja 2006 r., sygn. akt II C

(…) w punkcie I (pierwszym) co do kwoty 78.901, 76 (siedemdziesiąt osiem tysięcy

dziewięćset jeden 76/100) zł - obok części, w jakiej wyrok ten został uchylony

przez Sąd Apelacyjny;

II uchyla zawarte w wyrokach wymienionych w punkcie I rozstrzygnięcia o

kosztach procesu;

2

III przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania w

zakresie wskazanym w punktach I i II, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo powoda – B.(...) Leasing Spółki z o.o.,

wniesione przeciwko pozwanym – Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta W. i

Wojewodzie X. oraz Miastu W., w którym powód domagał się zapłaty od pozwanych

kwoty 285.841,47 zł z odpowiednimi odsetkami. Rozstrzygnięcie to zapadło po

dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Decyzją z dnia 2 stycznia 1997 r. Wojewoda X. na wniosek Urzędu Skarbowego

stwierdził nieważność ośmiu decyzji Prezydenta Miasta W. o rejestrację samochodów.

Objęte tymi decyzjami pojazdy zostały zarejestrowane jako pojazdy ciężarowe lub

ciężarowo – osobowe po uprzednim dokonaniu w nich przeróbek i braku odpowiednich

homologacji umożliwiających dopuszczenie ich do ruchu jako samochodów ciężarowych

lub ciężarowo – osobowych. Wspomniana decyzja Wojewody została utrzymana w

mocy decyzją Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 17 czerwca 1998 r., a

NSA wyrokiem z dnia 23 lutego 1999 r. oddalił skargę powoda na tę ostatnią decyzję.

Urząd Kontroli Skarbowej decyzją z dnia 14 marca 2000 r. określił zobowiązania

podatkowe powoda w zakresie podatku dochodowego za rok 1997 (w tym zaległości

podatkowe i zaległe odsetki), a decyzją z dnia 27 kwietnia 2000 r. określono ponadto

zobowiązania podatkowe powoda w zakresie podatku dochodowego za rok 1996 i za

rok 1997. Powód zapłacił stosowne należności podatkowe za rok 1996 i 1997.

Powodowi odmówiono wypłaty odszkodowania w wysokości 285.841,47 zł, poniesionej

– według powoda – na skutek stwierdzenia nieważności ośmiu decyzji o rejestracji

pojazdów.

Sąd Okręgowy rozpatrywał roszczenie odszkodowawcze powoda w świetle

postanowień art. 160 k.p.a. w zw. z art. 156 k.p.a. z racji wyrządzenia szkody przed

dniem 1 września 2004 r. (art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. Nr 162, poz. 1692). Analizując

przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanych, Sąd Okręgowy stwierdził,

że powód nie wykazał wystąpienia szkody w wysokości objętej żądaniem pozwu, nie

wykazał też związku przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanych, polegającym na

3

wydaniu decyzji o rejestracji pojazdów a powołaną przez niego szkodę. Wskazane

opłacone przez powoda zaległości podatkowe (w tym odsetki od tych zaległości) nie

stanowią szkody powstałej w jego majątku na skutek wydania decyzji o rejestracji

pojazdów i nie są normalnymi następstwami działania, z którego powód wywodzi swoją

szkodę (art. 361 § 1 k.c.). Powstanie obowiązku podatkowego, jego wysokość i termin

uiszczenia nie stanowiły konsekwencji wydania wadliwych decyzji. Obowiązek

podatkowy powstał z mocy ustawy i wymagał określonych działań powoda, który przy

zachowaniu należytej staranności mógł wiedzieć, iż o konieczności uiszczenia podatku

w odpowiedniej wysokości i czasie nie mogło decydować wydanie decyzji o rejestracji

pojazdów jako ciężarowe w związku z brakiem podstaw do jej wydania de lege lata.

W ocenie Sądu Okręgowego, powód nie wykazał legitymacji biernej pozwanych

Miasta W. i Skarbu Państwa – Wojewody X. w zakresie dochodzonego roszczenia.

W apelacji powoda kwestionowano rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w

zakresie oddalenia powództwa w kwocie 189.378,49 zł. Apelacja ta została

uwzględniona częściowo. Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji w

punkcie I oddalającym powództwo wobec Skarbu Państwa co do kwoty 69.644,30 zł

wraz z odsetkami i w tym zakresie przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Oddalił apelację powoda w pozostałym zakresie.

Podzielając stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej instancji, Sąd

Apelacyjny analizował przede wszystkim samo określenie zgłoszonego przez powoda

żądania i sposób ujęcia szkody w tym żądaniu z racji stwierdzonych nieścisłości i

niekonsekwencji powoda w tym zakresie. Stwierdził, że powód ostatecznie wywodził

swoje żądanie naprawienia szkody z faktu wydania ośmiu decyzji rejestracyjnych, które

okazały się nieważne. Analiza pozwu i pism procesowych pozwalała na stwierdzenie, że

powód określał szkodę w sposób następujący:

a) kwota obejmująca nieodliczony (zapłacony) przez powoda podatek od towarów

i usług (VAT); b) kwota obejmująca odsetki za opóźnienie z zapłatą tego podatku; c)

kwota obejmująca zapłacony podatek dochodowy od osób prawnych za rok 1996 i 1997;

d) kwota obejmująca odsetki za opóźnienie z zapłatą podatku dochodowego od osób

prawnych za rok 1996 i 1997.

Uszczerbek powoda określony w pozycji a i b polegał na tym, że powód nie mógł

ostatecznie odliczyć podatku VAT od wartości nabytych samochodów i następnie

objętych umową leasingu, ponieważ odliczenie takie nie przysługiwało w razie nabycia

samochodów osobowych. Pozycja wymieniona w pkt c i d stanowią sumę

4

nieuiszczonego w terminie, a ostatecznie zapłaconego przez powoda podatku oraz

odsetek za opóźnienie, a podatek ten miał być zapłacony przez powoda w związku z

trwającą umową leasingu. Powód jako leasingodawca samochodów ciężarowych mógł

zaliczyć do kosztów uzyskania przychodu tzw. odpisy amortyzacyjne w większej

wysokości niż wówczas, gdyby przedmiotem leasingu były samochody osobowe. Brak

podstaw do przyjęcia, że powód dochodził odszkodowania za inną szkodę niż określona

w pozycjach od a do d. Pojawiła się zatem kwestia, czy przy takim określeniu

poniesionej przez powoda szkody zachodził adekwatny związek przyczynowy pomiędzy

tą szkodą a wydaniem ośmiu nieważnych decyzji rejestracyjnych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zapłacony przez powoda podatek VAT nie może

być traktowany jako szkoda poniesiona przez powoda. Skoro samochody nabyte przez

powoda (i oddane w leasing innej osobie) były de lege lata samochodami osobowymi (a

nie ciężarowymi), to od nabytych pojazdów powód miał obowiązek zapłacić stosowny

podatek i zapłaciłby go także wówczas, gdyby zapadły decyzje administracyjne

rejestrujące te samochody jako osobowe. W związku z tym żądanie naprawienia szkody

obejmującej zapłatę podatku VAT i podatku dochodowego (pozycje a i c) jest

nieuzasadnione, ponieważ poniesiony przez powoda uszczerbek w postaci zapłaty tych

podatków nie pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z wydaniem nieważnych

decyzji rejestracyjnych. Ocena taka nie odnosi się do szkody obejmującej zapłatę

odsetek w związku z opóźnieniem w uiszczeniu podatku VAT (pozycja b). W tym

zakresie występuje bowiem związek przyczynowy pomiędzy wydaniem decyzji

rejestracyjnych a szkodą w postaci zapłaty odsetek za opóźnienie w uiszczeniu

wspomnianego podatku [s. (…) uzasadnienia zaskarżonego wyroku]. Dlatego Sąd

Apelacyjny uchylił z skarżony apelację wyrok Sądu Okręgowego co do kwoty 69.644,30

zł i stwierdził, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy zadaniem Sądu pierwszej

instancji będzie jedynie ocena tego, czy w tym zakresie powód udowodnił istnienie i

rozmiar poniesionej szkody. Z treści sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego i motywów

uzasadnienia wynika to, że apelację strony powodowej oddalono w zakresie dotyczącym

żądania naprawienia szkody wymienionej w pozycji a, c i d (pkt 3 wyroku).

W skardze kasacyjnej powoda, obejmującej rozstrzygnięcie o oddaleniu apelacji

(pkt 3 wyroku) podnoszono zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 156 k.p.a. i

art. 160 k.p.a. w zw. z art. 361 k.c., 362 k.c., art. 355 k.c., art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 8

stycznia 1993 r. od podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm., w

brzmieniu obowiązującym do końca 1996 r.). Eksponowano także naruszenie art. 227

5

k.p.c. i art. 233 k.p.c. Skarżący wnosił o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w

zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy, tj. zasądzenie od pozwanego

Skarbu Państwa (reprezentowanego przez Prezydenta Miasta W.) na rzecz powoda

kwoty 7 8.901,76 zł z odsetkami, ewentualne – przekazanie sprawy w uchylonym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przy rozpatrywaniu zasadności zarzutów kasacyjnych należy mieć na względzie

dokonane przez Sąd Apelacyjny bliższe określenie postaci szkody, za którą powód

domagał się odszkodowania, wywołaną wydaniem ośmiu unieważnionych decyzji

rejestracyjnych 1996 r. (pozycje a, b, c, d). Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu

Okręgowego w zakresie dotyczącym żądania naprawienia szkody wskazanej w pozycji b

(konieczność zapłaty odsetek za opóźnienie w uiszczeniu podatku VAT). Sąd drugiej

instancji oddalił apelację strony powodowej, w której kwestionowano oddalenie

powództwa w odniesieniu do szkody ujętej w pozycjach a, c i d [s. (…) uzasadnienia

zaskarżonego wyroku]. Ze wskazanego w skardze kasacyjnej zakresu zaskarżenia i

uzasadnienia skargi kasacyjnej może wynikać to, że powód kwestionuje

nieuwzględnienie jego żądania o naprawienie szkody wskazanej w pozycjach a, c i d,

aczkolwiek już na nowo określa ogólny rozmiar tej szkody (78.901,96 zł).

W uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego nie wyrażono żadnych ocen dotyczących

zagadnienia winy i przyczynienia się powoda do powstania szkody (por. art. 160 § 1

k.p.a.). Sąd ten skoncentrował się natomiast na analizie wystąpienia przesłanek

odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej w związku z wydaniem wadliwych

decyzji rejestracyjnych, w szczególności – jej istnienia (i postaci) oraz występowania

adekwatnego związku przyczynowego. W tej sytuacji nie może być brany pod uwagę

zarzut naruszenia art. 227 k.p.c., art. 362 k.c. i art. 355 k.c. przy motywacji naruszenia

tych przepisów wskazanych w skardze. Ogólnie sformułowany zarzut naruszenia art.

233 k.p.c. nie może być natomiast w ogóle skutecznie podnoszony w tym postępowaniu

(art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Czas wydania ośmiu unieważnionych decyzji rejestracyjnych (1996 r.) pozwalał

na przyjęcie reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej

przewidzianego w art. 156 k.p.a. i art. 160 k.p.a. Podstawowe znaczenie miało

rozstrzygnięcie tego, czy skarżący wykazał istnienie szkody spowodowanej wydaniem

wadliwych decyzji rejestracyjnych oraz czy między wydaniem tych decyzji i szkodą

strony powodowej [określonej w pozycjach a, c i d; s. (…) uzasadnienia zaskarżonego

6

wyroku] można było konstruować adekwatny związek przyczynowy w rozumieniu art.

361 § 1 k.c.

Należy stwierdzić, że odrębnych uwag wymaga szkoda określona w pozycjach a i

c oraz uszczerbek eksponowany w pozycji d.

Rozważając zagadnienie istnienia normalnego związku przyczynowego pomiędzy

wydaniem wadliwych decyzji rejestracyjnych a zapłatą (powiększonego) podatku VAT,

Sąd Apelacyjny trafnie analizował to, czy wspomniany uszczerbek powoda nastąpiłby

także wtedy, gdyby zapadły decyzje rejestracyjne zgodnie z prawem. Przekonuje

stwierdzenie, że od nabytych samochodów (powierzonych leasingobiorcy) powód miał

obowiązek zapłacić stosowny podatek VAT i taki podatek zapłaciłby także wówczas,

gdyby zapadły decyzje administracyjne rejestrujące te samochody jako pojazdy

osobowe. Źródłem obowiązku zapłaty oznaczonego podatku jest zatem odpowiedni

przepis prawa i taki podatek musiałby być zapłacony przez powoda niezależnie od treści

decyzji rejestrujących, dotyczących nabywanych dla leasingobiorcy pojazdów. Innymi

słowy, decyzje o rejestracji samochodów nie wywoływały w sposób samodzielny

obowiązku uiszczenia podatku VAT przez powoda.

Podobne oceny należy formułować w odniesieniu do tej postaci szkody powoda,

która obejmuje zapłacony przez niego podatek dochodowy za rok 1996 i 1997 (pozycja

c). Także w tym przypadku obowiązek zapłaty stosownego podatku (dochodowego)

wynika z przepisów ustawy (w związku z nabyciem określonego pojazdu), a nie jest

rezultatem wydania decyzji o rejestracji samochodu jako pojazdu ciężarowego.

W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. w odniesieniu do żądania

naprawienia szkody wskazanej w pozycji a i c należy uznać za nieuzasadniony.

Natomiast trafny okazał się ten zarzut w zakresie dotyczącym uszczerbku

określonego w pozycji d. Nie można bowiem wykluczyć związku przyczynowego

pomiędzy nieważnymi decyzjami rejestracyjnymi a uszczerbkiem obejmującym kwotę

zapłaconych przez powoda odsetek za opóźnienie z uiszczeniem podatku dochodowego

od osób prawnych za rok 1996 i 1997 r. W tym zakresie można posłużyć się stosowną

argumentacją zastosowaną przez Sąd Apelacyjny w odniesieniu do wykazania

normalnej więzi przyczynowo – skutkowej pomiędzy wadliwymi decyzjami

rejestracyjnymi a koniecznością zapłaty odsetek za opóźnienie z uiszczeniem podatku

VAT w mniejszej wysokości niż wymagana przez przepisy prawa podatkowego [s. (…)

uzasadnienia zaskarżonego wyroku]. Można zatem stwierdzić, że skoro powód uiścił

podatek dochodowy za rok 1996 i 1997 r. z opóźnieniem, działając przy tym w zaufaniu

7

do treści decyzji rejestracyjnych, które następnie okazały się wadliwe, to niewątpliwie

można doszukiwać się istnienia normalnej więzi kauzalnej pomiędzy wydaniem

wadliwych decyzji rejestracyjnych a opóźnieniem się strony powodowej z uiszczeniem

podatku dochodowego za odpowiedni okres. Decyzje takie nie miały wpływu na sam fakt

powstania obowiązku podatkowego, jego rozmiar i terminy zapłaty należności

podatkowych. Wywoływały jednak zachowanie się powoda w postaci opóźnienia

w wykonaniu zobowiązania podatkowego wynikającego z ex lege (art. 361 § 1 k.c.).

Wydanie zatem wadliwych decyzji rejestracyjnych pojazdów może pozostawać

w adekwatnym związku przyczynowym z uszczerbkiem majątkowym wyrażającym się w

konieczności uiszczenia odsetek za opóźnienia w wykonaniu zobowiązania

podatkowego powstającego z mocy ustawy.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu

Apelacyjnego w pkt 3 (co do kwoty 78.901,76 zł) oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia

30 maja 2006 r. w odniesieniu do tej samej kwoty. Uchylono także zawarte w obu

wyrokach rozstrzygnięcia o kosztach procesu. W konsekwencji przekazano sprawę

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w zakresie wskazanym w punktach I i

II wyroku.