II KK 293/07

WYROK Z DNIA 3 MARCA 2008 R.

II KK 293/07

Dopuszczalne jest złożenie wniosku o odszkodowanie oraz zadośću-

czynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie (art. 552 §

4 k.p.k.) przed uprawomocnieniem się orzeczenia kończącego postępowa-

nie karne w sprawie, w której orzeczono ten środek zapobiegawczy, o ile

nie jest on już stosowany i roszczenie nie opiera się na twierdzeniu o braku

dużego prawdopodobieństwa, że oskarżony popełnił przestępstwo.

Przewodniczący: sędzia SN E. Sadzik.

Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), J. B. Rychlicki.

Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Wilkosz-Śliwa.

Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda K., o odszkodowanie i zadośću-

czynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie, po rozpo-

znaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 marca 2008 r., kasacji, wnie-

sionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Ł. z dnia 26 czerwca 2007 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgo-

wego w Ł. z dnia 6 marca 2007 r.,

u c h y l i ł wyroki sądów obu instancji i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania (...).

2

Z u z a s a d n i e n i a :

Sąd Okręgowy w Ł., wyrokiem z 6 marca 2007 r., oddalił wniosek Ry-

szarda K. o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz odszkodowania

(850 000 zł) i zadośćuczynienia (105 184 zł) za niewątpliwie niesłuszne

tymczasowe aresztowanie od dnia 8 marca 2005 r. do dnia 15 lutego 2006

r. w sprawie karnej, która nie została jeszcze prawomocnie zakończona.

Sąd Apelacyjny w Ł., po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2007 r. ape-

lacji pełnomocnika wnioskodawcy, utrzymał w mocy zaskarżony wyrok,

uznając wniesiony środek odwoławczy za oczywiście bezzasadny.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego złożył peł-

nomocnik wnioskodawcy. Zarzucił naruszenie przepisów prawa proceso-

wego, to jest art. 552 § 4 k.p.k. w zw. z art. 552 § 1 k.p.k. w zw. z art. 249 §

1 k.p.k. oraz art. 257 § 1 k.p.k., przez przyjęcie, że stosowanie wobec

wnioskodawcy tymczasowego aresztowania przez blisko rok, w sytuacji

gdy nie poddawał się on badaniom psychiatrycznym, było zgodne z pra-

wem i uzasadnione. W konsekwencji zażądał uchylenia zaskarżonego wy-

roku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Ł. do ponownego roz-

poznania.

Prokurator Apelacyjny w Ł., oceniając skargę kasacyjną jako oczywi-

ście bezzasadną, wniósł o jej oddalenie. Obecny na rozprawie prokurator

Prokuratury Krajowej, dostrzegając, że sprawa karna, w toku której stoso-

wano wobec wnioskodawcy tymczasowe aresztowanie nie zakończyła się

prawomocnym orzeczeniem, oraz uznając, że tym samym wniosek złożyła

osoba nieuprawniona i wystąpiło uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 9

k.p.k., wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instancji i o umorzenie po-

stępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

3

Na wstępie, w nawiązaniu do wyrażonego przez oskarżyciela pu-

blicznego na rozprawie kasacyjnej stanowiska, należało odnotować, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd o dopuszczal-

ności wystąpienia z żądaniem odszkodowania i zadośćuczynienia za nie-

wątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie przed prawomocnym za-

kończeniem sprawy, w której to aresztowanie stosowano (zob. postano-

wienie składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 września 2007 r., I KZP

28/07, OSNKW 2007, z. 10, poz. 70). Co prawda, w toku wskazanej spra-

wy, pytanie prawne odnosiło się do nieco innej kwestii (choć też łączącej

się ze stosowaniem najostrzejszego środka zapobiegawczego), ale w mo-

tywacyjnej części judykatu opowiedziano się w sposób wyraźny za możli-

wością prowadzenia postępowania w przedmiocie rekompensaty za nie-

wątpliwie niezasadne tymczasowe aresztowanie jeszcze przed uprawo-

mocnieniem się orzeczenia kończącego główny proces. Skład orzekający

w niniejszej sprawie podzielił taki punkt widzenia, dostrzegając potrzebę

zwrócenia uwagi na kilka okoliczności.

Po pierwsze, jakikolwiek przepis prawny nie stoi na przeszkodzie to-

czeniu się postępowania o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne tym-

czasowe aresztowanie w przedstawionym układzie procesowym. Brak wy-

powiedzi ustawodawcy stwarzającej ograniczenie czasowe w dochodzeniu

naprawienia szkód i krzywd wyrządzonych przez organy państwa, jakimi są

sądy, przy założeniu racjonalności prawodawcy, nie jest pozbawiony zna-

czenia. Zgodnie z regułą in dubio pro libertate trzeba przyjąć taką interpre-

tację swoistego milczenia ustawodawcy w tej mierze, która poszerza, a nie

ogranicza zakres praw i wolności. Uznanie, że odszkodowania za niesłusz-

ne tymczasowe aresztowanie wolno dochodzić dopiero po prawomocnym

zakończeniu sprawy, stanowiłoby w jakimś sensie akt prawotwórczy i było-

by wkroczeniem w domenę władzy ustawodawczej.

4

Po drugie, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia rozważanego zagad-

nienia prawnego pozostawał przepis art. 555 k.p.k., który ustala jedynie

jednolity roczny termin przedawnienia zarówno dla roszczenia o odszko-

dowanie za niesłuszne skazanie i tymczasowe aresztowanie, jak i zatrzy-

manie. Fakt, że różnie określa on początek biegu terminu przedawnienia,

nie ma tu nic do rzeczy. Początek biegu rocznego terminu liczonego „od

daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w spra-

wie” jest niezależny – co trzeba podkreślić – od wymagalności roszczenia z

tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, która nastę-

puje w momencie wyrządzenia szkody i krzywdy. Uwzględniając kontekst

funkcjonalny, można przyjąć, że uprawnienie do wystąpienia z żądaniem, o

którym mowa w art. 552 § 4 k.p.k., powstaje w dacie zaprzestania stoso-

wania najsurowszego środka zapobiegawczego. Inne podejście, dające

prawo złożenia wniosku wcześniej, a więc jeszcze w trakcie trwania tym-

czasowego aresztowania, byłoby głęboko dysfunkcjonalne i mogłoby pro-

wadzić do zakłócenia toku postępowania karnego.

Po trzecie, zarysowana prawna dopuszczalność dochodzenia od-

szkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie przed prawomoc-

nym zakończeniem sprawy nie dotyczy sytuacji, gdy roszczenie opiera się

na twierdzeniu o braku odpowiedniej podstawy dowodowej w postaci „du-

żego prawdopodobieństwa” popełnienia przez oskarżonego przestępstwa

(art. 249 § 1 k.p.k.). Chodzi o to, że w takim wypadku oceny słuszności

tymczasowego aresztowania należy dokonywać w świetle całokształtu oko-

liczności ustalonych w sprawie, w szczególności z punktu widzenia osta-

tecznego jej rozstrzygnięcia.

Po czwarte, silnym argumentem przemawiającym za możliwością

wystąpienia z żądaniem zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 552

§ 4 k.p.k., mimo że nie doszło do prawomocnego zakończenia procesu

głównego, jest gwarancyjny charakter instytucji Rozdziału 58 Kodeksu po-

5

stępowania karnego. Nietrudno wyobrazić sobie, w jak oczywiście kolidują-

cej z zasadami sprawiedliwości i praworządności sytuacji znalazłaby się

osoba, wobec której stosowano najostrzejszy środek zapobiegawczy z

ewidentną obrazą przepisów proceduralnych (nie chodzi przy tym – o czym

była mowa wyżej – o brak odpowiedniej podstawy dowodowej) i której nie

byłoby wolno – ze względu na nadal toczące się, nierzadko opieszale, po-

stępowanie co do istoty – dochodzić naprawienia rzucających się w oczy

szkód i krzywd. Takie swoiste „zawieszenie” uprawnienia domagania się

sprawiedliwej kompensaty szkód i krzywd wynikłych z dolegliwości, których

dana osoba – a dotyczyło jej przecież w tym okresie domniemanie niewin-

ności – nie powinna była doznać, byłoby jaskrawo sprzeczne z wartościami

i zasadami wypływającymi już to z Konstytucji RP (art. 41 ust. 5), już to z

ratyfikowanych przez Polskę traktatów międzynarodowych (art. 5 ust. 5

EKPC, art. 9 ust. 5 MPPOiP).

Z przedstawionych wyżej racji Sąd Najwyższy nie podzielił obecnego

w doktrynie zapatrywania prawnego – zresztą nie uargumentowanego – że

„z żądaniem odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie wolno wystąpić po uprawomocnieniu się orzeczenia kończą-

cego postępowanie w sprawie, w której to aresztowanie zastosowano”

(zob. P. Hofmański, red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom

III, Warszawa 2007, s. 385).

Sumując można powiedzieć: dopuszczalne jest złożenie wniosku o

odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie (art. 552 § 4 k.p.k.) przed uprawomocnieniem się orzeczenia

kończącego postępowanie karne w sprawie, w której po ten środek zapo-

biegawczy sięgnięto, o ile nie jest już stosowany i roszczenie nie opiera się

na tzw. podstawie dowodowej, czyli twierdzeniu o braku dużego prawdo-

podobieństwa, że oskarżony popełnił przestępstwo.