III CSK 317/07

Sygn. akt III CSK 317/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - (...) Parku Narodowego w Z.

przeciwko A. B.-C. i R. B.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego A. B.-C.

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 18 maja 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1800

(tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez pozwanego A. B.-C. wyrokiem z dnia 18 maja 2007 r. Sąd

Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w N. z dnia 6

grudnia 2006 r. W sprawie tej poczyniono następujące ustalenia.

W dniu 20 lipca 2005 r. między pozwanymi doszło do zawarcia umowy pożyczki

kwoty 100 000 zł. z zobowiązaniem zwrotu do dnia 30 sierpnia 2005 r.

2

Na zabezpieczenie wierzytelności pożyczkodawcy (pozwanego A. B.-C.) na

nieruchomości pożyczkobiorcy (pozwanego R. B.), objętej księgą wieczystą Kw Nr (…)

Sądu Rejonowego w Z., została ustanowiona hipoteka zwykła w kwocie 100 000 zł. Obie

czynności prawne, tj. umowa pożyczki i oświadczenie właściciela nieruchomości

(pożyczkobiorcy) o ustanowieniu hipoteki zostały dokonane przed notariuszem J. P. w

Kancelarii Notarialnej w Z. przy ul. K., a akt notarialny obejmujący powyższe

oświadczenia woli został zarejestrowany w rep. A nr (…).

W dniu 12 września 2005 r. doszło do zawarcia umowy przenoszącej własność

opisanej powyżej nieruchomości. Jako jej przyczynę pozwani wskazali niemożność

zwrotu pożyczki zabezpieczonej hipoteką i chęć zwolnienia się z tego zobowiązania

przez pożyczkobiorcę i zarazem właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką.

Powód Skarb Państwa - (...) Park Narodowy wniósł o stwierdzenie (ustalenie), że

umowa przeniesienia własności nieruchomości oznaczonej jako działka nr ew. (…)

[polana (...)] i położonej w granicach (...) Parku Narodowego, zawarta między

pozwanymi R. B. a A. B.-C. przed notariuszem U. O. w Kancelarii Notarialnej w Z. w

dniu 12 września 2005 r. jest nieważna i o zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda

kosztów procesu.

W uzasadnieniu pozwu powód podniósł, że wymieniona wyżej umowa została

zawarta z pominięciem prawa pierwokupu przysługującego powodowi na podstawie art.

10 ust. 5 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, a zatem zgodnie z art.

599 § 2 k.c. jest nieważna z mocy samego prawa.

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w N. orzekł zgodnie z

żądaniem pozwu. Oddalając apelacje pozwanych Sąd II instancji stwierdził, że Sąd

Okręgowy prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie (dołączone do akt sprawy

dokumenty były wystarczające do rozstrzygnięcia o zasadności powództwa), wobec

czego pominięcia dowodów z zeznań świadków i stron nie można traktować jako

naruszenia przepisów procesowych.

Sąd II Instancji uznał, że trafnie Sąd Okręgowy przyjął, iż treść każdej czynności

prawnej należy oceniać w odniesieniu do całości obowiązującego systemu prawnego i

przy uwzględnieniu celu jaki przyświeca osobie składającej oświadczenie woli, a w

szczególności stronom dwustronnych czynności prawnych jakimi są umowy, gdyż

opieranie się na ich dosłownym brzmieniu może czasami zmierzać do usankcjonowania

czynności prawnych mających na celu obejście bezwzględnie obowiązujących

przepisów prawa.

3

Zdaniem Sądu II instancji przepisy będące źródłem ustawowego prawa

pierwokupu, rzeczywiście ograniczają uprawnienia wynikające z prawa własności, a tym

samym obrót cywilnoprawny ale spełniają one ważkie cele społeczne, zasługujące na

szczególną ochronę prawną, nawet kosztem innych chronionych konstytucyjnie dóbr -

jak ochrona własności, czy zasada swobody w zakresie dysponowania swoim

majątkiem.

Wobec tego mimo, że przepisy te jako stanowiące wyjątki od reguły nie podlegają

wykładni rozszerzającej, to treści ich nie można pominąć przy ocenie czy inne czynności

prawne, formalnie nie będące czynnościami zabronionymi, czy w znacznym stopniu

ograniczanymi przez owe przepisy bezwzględnie obowiązujące, nie zmierzają do

obejścia norm wynikających z tych przepisów.

Tak się sprawa przedstawia właśnie z zastrzeżeniem ustawowego prawa

pierwokupu, w tym dla Skarbu Państwa, którego pominięcie przy umowie sprzedaży

skutkuje rygorem bezwzględnej (bezwarunkowej) nieważności z art. 599 § 2 k.c.

Zastrzeżenie prawa pierwokupu w art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody ma na celu

zapobieżenie przeznaczeniu nieruchomości położonych w granicach parków

narodowych na inne cele aniżeli ochrona przyrody i umożliwienie instytucjom

państwowym do tego powołanym racjonalnej gospodarki zasobami gruntowymi,

leżącymi w granicach parków narodowych, a także kontrolę nad sposobem

wykorzystywania gruntów prywatnych położonych na terenie parku narodowego.

Kierując się tymi kryteriami i mając na uwadze treść umowy kwestionowanej przez

powoda oraz okoliczności zawarcia tej umowy, a mianowicie wcześniejszą niewiele

ponad miesiąc umowę pożyczki znacznej sumy pieniężnej ze stosunkowo krótkim bo

czterdziestodniowym terminem jej zwrotu, zachodzą podstawy do przyjęcia, że stronom

chodziło o obejście przepisu art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody. co dało podstawę

do uznania tej umowy za nieważną na mocy art. 58 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego

poprzez sprzeczną z zasadami wynikającymi z art. 64 pkt 3 Konstytucji RP interpretację

prawa, a to art. 58 Kodeksu cywilnego polegającą na przyjęciu, iż umowa przenosząca

własność, lecz nie będąca umową sprzedaży bez względu na okoliczności, w których

została zawarta, ma na celu obejście art. 599 § 2 kodeksu cywilnego i wobec tego winna

być uznana za nieważną; 2) naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe

zastosowanie w niniejszej sprawie art. 58 Kodeksu cywilnego, w sytuacji, gdy nie zostały

spełnione przewidziane tym przepisem przesłanki do uznania umowy przenoszącej

4

własność nieruchomości, a zawartej pomiędzy pozwanymi, za nieważną, albowiem brak

jest podstaw do przyjęcia, iż zamiarem stron było obejście ustawy tj. art. 599 § 2

kodeksu cywilnego; 3) naruszenie prawa materialnego poprzez pominięcie podczas

orzekania dyspozycji art. 6 Kodeksu cywilnego, która jednoznacznie nakładała na

powoda obowiązek udowodnienia, iż umowa przenosząca własność nieruchomości

zawarta między pozwanymi zmierzała do obejścia prawa pierwokupu tj. art. 599 § 2

kodeksu cywilnego, co w konsekwencji, ze względu na brak przedstawienia przez stronę

powodową jakichkolwiek dowodów w tym zakresie, skutkować winno oddaleniem

powództwa.

Ponadto pozwany zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny

wpływ na wynik sprawy, a to: art. 227 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego poprzez

pominięcie dowodu z zeznań świadków - notariusz J. P. i notariusz U. O., a także

dowodu z przesłuchania stron, w sytuacji, kiedy jedynie przeprowadzenie pełnego

postępowania dowodowego pozwalałoby ustalić faktyczny zamiar stron, a co za tym

idzie dawałoby możliwość stwierdzenia, czy umowa przenosząca własność

nieruchomości zawarta pomiędzy pozwanymi miała na celu obejście przepisu art. 599 §

2 kodeksu cywilnego; art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie w oparciu o zgromadzony w

sprawie materiał dowodowy sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego

oceny, iż krótki termin zawarcia umowy pożyczki świadczyć musi o istniejącym zamiarze

obejścia przepisu art. 599 § 2 kodeksu cywilnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 58 k.c. poprzez jego

wadliwe zastosowanie oraz wykładnię tego przepisu sprzeczną z zasadami

wynikającymi z art. 64 pkt 3 Konstytucji. Przepis art. 58 § 1 k.c. przewiduje między

innymi, że nieważna jest czynność prawna podjęta w celu obejścia prawa. Sąd

Apelacyjny, przyjmując za własne ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy, uznał, że

w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, umowa zawarta w dniu 12 września 2005 r.,

przenosząca własność nieruchomości wpisanej do KW (…), prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w Z., jako mająca na celu obejście art. 599 § 2 k.c., jest nieważna.

Stanowisko to nie nasuwa wątpliwości, gdyż wyjątkowa sankcja, jaką jest nieważność

czynności ze względu na podjęcie jej w celu obejścia prawa, prawidłowo została

zastosowana do oceny wspomnianej wyżej umowy z dnia 12 września 2005 r.

Trafnie skarżący wskazuje, że dla zastosowania tej sankcji istotne znaczenie ma

wykazanie, iż czynność prawna został podjęta z zamiarem obejścia prawa. Wbrew

5

stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej, zamiar obejścia prawa nie musi być

zawsze ustalony w drodze przesłuchania stron lub osób biorących udział w

dokonywaniu czynności. Jeżeli z okoliczności w jakich czynności dokonano oraz z

dokumentów towarzyszących jej dokonaniu wynika wysokie prawdopodobieństwo,

graniczące z pewnością, że zamiarem stron było obejście prawa, może to być

dostateczna podstawa do zastosowania art. 58 § 1 k.c. Z taką sytuacją mamy do

czynienia w rozpoznawanej sprawie.

Pozwani w dniu 20 lipca 2005 r. zawarli umowę pożyczki, na podstawie której A.

B.-C. pożyczył R. B. kwotę 100 tys. zł. Ustalono krótki termin zwrotu tej pożyczki (do 30

sierpnia 2005 r.). Wierzytelność pozwanego A. B.- C., została zabezpieczona hipoteką

ustanowioną na nieruchomości stanowiącej własność R. B., położnej w W., wpisanej do

księgi wieczystej KW nr (…). W dniu 12 września 2005 r. pozwani zawarli kolejną

umowę w formie aktu notarialnego na podstawie, której R. B., w celu zwolnienia się z

ciążącego na nim zobowiązania zwrotu 100 tys. zł, przeniósł własność należącej do

niego, wyżej opisanej nieruchomości, na A. B.-C.

Wspomniana nieruchomość jest położona w obrębie (...) Parku Narodowego.

Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr

92, poz. 880 ze zm.) Parkowi Narodowemu przysługuje prawo pierwokupu

nieruchomości położonej w jego granicach na rzecz Skarbu Państwa. Jeżeli pozwany R.

B. sprzedawałby należącą do niego nieruchomość pozwanemu A. B.-C., to mogłaby to

być tylko sprzedaż pod warunkiem zawieszającym, że (...) Park Narodowy nie

skorzystałby z prawa pierwokupu i nie nabył tej nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa. Zawarcie umowy sprzedaży bezwarunkowej, zgodnie z art. 599 § 2 k.c.,

powodowałoby nieważność umowy sprzedaży. W rozpoznawanej sprawie wprawdzie

pozwani nie zawarli umowy sprzedaży, ale skutkiem umowy z dnia dniu 12 września

2005 r. przenoszącej własność nieruchomości położonej na terenie (...) Parku

Narodowego jest przejście własności na inny podmiot, niż dotychczasowy jego

właściciel, bez gwarantowanej w art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody, możliwości

nabycia jej przez Skarb Państwa. Umowa z dnia 12 września 2005 r. obiektywnie rzecz

biorąc prowadzi do obejścia, zakazanego przez art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie

przyrody, odpłatnego zbywania nieruchomości położonych w obrębie (...) Parku

Narodowego bez możliwości nabycia takiej nieruchomości przez Skarb Państwa, na

podstawie wykonanego przez Park prawa pierwokupu.

6

Słusznie w skardze kasacyjnej skarżący podkreśla, że art. 10 ust. 5 ustawy

o ochronie przyrody zastrzega prawo pierwokupu na rzecz Skarbu Państwa tylko w razie

sprzedaży nieruchomości położonych na trenie parku narodowego. Jako przepis

szczególny, ograniczający prawo własności nieruchomości położonych w granicach

takiego parku, musi on być wykładany ściśle. Niewątpliwie więc nie można uznać, za

nieważną każdą umowę przenosząca własność nieruchomości położonej na terenie (...)

Parku Narodowego. W rozpoznawanej sprawie mamy jednak do czynienia ze

szczególnym rodzajem umowy nienazwanej. Przede wszystkim zauważyć należy, że

jest to umowa, która przenosi własność w celu zwolnienia zbywcy z długu jaki zaciągnął

on wobec nabywcy. Jest to wiec umowa przenosząca własność nieruchomości

odpłatnie, czyli tak jak to jest w przypadku umowy sprzedaży. Po drugie, okoliczności

towarzyszące zawarciu tej umowy wskazują, że strony nadały jej taki kształt

nieprzypadkowo. Trudno bowiem racjonalnie zakładać, że pozwani, gdyby nie regulacja

zawarta w art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody oraz w art. 599 § 2 k.c., w tak

krótkim odstępie czasu zawierali by dwie notarialne umowy. Nie jest też zrozumiałe,

dlaczego dla zabezpieczenia umowy pożyczki ustanowiono hipotekę, a następnie za

cztery tygodnie od jej ustanowienia pozwany R. B. przeniósł nieodpłatnie i dobrowolnie,

własność należącej do niego nieruchomości na pozwanego A. B.-C. Takie zachowanie

pozwanych wskazuje wyraźnie, że umowa z 12 września 2005 r. stanowiąca wykonanie

umowy z dniu 20 lipca 2005 r., oceniając ją w kategoriach stron działających logicznie i

w imię ich dobrze pojętego interesu, miała na celu obejście zakazu wynikającego z art.

10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody i art. 58 § 1 k.c.

Nic nie stało na przeszkodzie, aby pozwani w trakcie procesu przedstawili

orzekającym sądom, że dokonana wyżej ocena, oparta na poprawnym i opartym na

doświadczeniu życiowym rozumowaniu, jest w okoliczność rozpoznawanej sprawy

nieuzasadniona, gdyż istniały ważne powody, aby tak właśnie strony wspomnianych

umów musiały postępować. Gdyby pozwani rzeczywiście dysponowali takim

wyjaśnieniami, to wystarczyło je przedstawić sądowi I instancji lub, gdy możliwość taka

pojawiła się już po zakończeniu postępowania przed tym sądem, Sądowi Apelacyjnemu.

Samo zgłoszenie tylko wniosku o przesłuchanie stron i notariuszy, którzy byli obecni

przy zawieraniu wspomnianych umów, bez sprecyzowania na jaką okoliczność mają oni

być przesłuchiwani, nie może być uznane za wystarczający argument prowadzący do

obalenia, nasuwającego się nieodparcie wniosku, że celem takiego skomplikowanego

7

działania pozwanych był z góry powzięty zamiar obejścia art. 10 ust. 5 ustawy o

ochronie przyrody i art. 599 § 2 k.c.

Wbrew wywodom zawartym w skardze kasacyjnej, Sąd Apelacyjny nie naruszył

więc art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 599 § 2 k.c., gdyż nie stwierdził, iż każda umowa

przenosząca własność nieruchomości stanowi obejście tych przepisów, ale trafnie uznał

za taką umowę, umowę nienazwaną, którą pozwani zawarli 12 września 2005 r. w

nawiązaniu do umowy z dnia 20 lipca 2005 r. W konsekwencji nie można też zarzucić

Sądowi Apelacyjnemu, że naruszył Konstytucyjnie chronione prawo własności (art. 61

Konstytucji RP).

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 6 k.c. Strona powodowa

żądała uznania za nieważną umowę z dnia 12 września 2005 r. jako zawartą niezgodnie

z art. 599 § 2 k.c. w związku z art. 10 ust. 5 ustawy o ochronie przyrody. Jeżeli na

podstawie zebranego w sprawie materiału, orzekające w sprawie Sądy doszły do

przekonania, że okoliczności towarzyszące zawarciu umowy z dnia 12 września 2005 r.,

wskazują, iż miała on na celu obejście prawa, to miały podstawy aby powołując się na

art. 58 § 1 k.c., uznać wspomnianą umowę za nieważną. Zgodnie z art. 6 k.c., to

pozwani powinni dostarczyć dowodów, że ich niestandardowe zachowanie miało inne

uzasadnienie, niż wynika z logicznego i opartego na doświadczeniu życiowym,

rozumowania tych Sądów.

Także zarzuty naruszenia prawa procesowego nie zasługują na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny nie mógł naruszyć art. 227 § 1 k.p.c., gdyż przepis art. 227 k.p.c. nie jest

podzielony na paragrafy. Nawet zakładając, że skarżącemu chodziło a art. 217 § 1 k.p.c.

i tak nie można uznać, z powodów o których była już mowa wyżej, aby odmowa

przeprowadzenia wnioskowanych dowodów była nieuzasadniona. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy na pozwanych ciążył przede wszystkim obowiązek wykazania

dlaczego w taki skomplikowany sposób zamierzali oni doprowadzić do zbycia własności

nieruchomości stanowiącej własność pozwanego R. B. Dopiero wskazanie tych

okoliczności pozwoliłoby na ocenę, czy odmowa przesłuchania świadków oraz stron

była nieuzasadniona. Zarzuty naruszenia art. 233 k.p.c., zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c.,

nie może zaś w ogóle być podstawą skargi kasacyjnej.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.