III CZP 155/07

Uchwała z dnia 7 marca 2008 r., III CZP 155/07

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Mirosława W. przy uczestnictwie

dłużników Jarosława M. i Ewy M. o nadanie klauzuli wykonalności aktowi

notarialnemu, po rozstrzygnięciu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7

marca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Koninie postanowieniem z dnia 13 grudnia 2007 r.:

"Czy w ramach prowadzonego postępowania klauzulowego o nadanie klauzuli

wykonalności aktowi notarialnemu, w którym dłużnik poddał się egzekucji (art. 777 §

1 pkt 4 k.p.c.) dopuszczalna jest ocena materialnoprawnej ważności czynności

prawnej – zastrzeżenia umownego o odsetkach za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.)?,

a w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej:

Jakie winny być przyjęte kryteria prawne takiej oceny, w szczególności czy do

odsetek za opóźnienie z art. 481 § 1 k.c. znajdują zastosowanie przepisy o

odsetkach maksymalnych (art. 359 § 21-3

k.c.)?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu, w

którym dłużnik poddał się egzekucji (art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c.), nie jest

dopuszczalna ocena ważności czynności prawnej.

Uzasadnienie

Rozstrzygane zagadnienia prawne zostały przedstawione przez Sąd Okręgowy w

Koninie rozpoznający zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego w Kole z dnia

22 października 2007 r.

Umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia 4 sierpnia 2006 r. Mirosław W.

udzielił Jarosławowi i Ewie małżonkom M. pożyczki w kwocie 18 000 zł, z odsetkami

w kwocie 335 zł. Dłużnicy zobowiązali się zwrócić wierzycielowi kwotę 18 335 zł

najpóźniej do dnia 4 września 2006 r., a na wypadek niedotrzymania tego terminu

zobowiązali się zapłacić odsetki za zwłokę w wysokości 15% w skali miesiąca,

poddając się w zakresie obowiązku zapłaty należności głównej i odsetek egzekucji

z tego aktu na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c.

W dniu 3 września 2007 r. pożyczkodawca wystąpił przeciwko pożyczkobiorcom

o nadanie klauzuli wykonalności wskazanemu aktowi notarialnemu.

Postanowieniem z dnia 22 października 2007 r. Sąd Rejonowy w Kole nadał

klauzulę wykonalności co do obowiązku zapłaty przez dłużników kwoty 18 355 zł z

odsetkami maksymalnymi ustalonymi na podstawie art. 359 § 21

k.c., począwszy od

dnia 5 września 2006 r. Jednocześnie oddalił wniosek o nadanie klauzuli

wykonalności w części dotyczącej umownych odsetek za zwłokę w wysokości 15%

miesięcznie. Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd, że w ramach postępowania

klauzulowego dopuszczalne jest badanie ważności umowy stron w części

dotyczącej zastrzeżonych odsetek za zwłokę. Ocenił, że umowne odsetki w

wysokości przekraczającej próg odsetek maksymalnych są zbyt wygórowane, w

związku z czym postanowienie to jest nieważne.

W zażaleniu pożyczkodawca podniósł, że kognicja sądu w postępowaniu

klauzulowym jest ograniczona i nie obejmuje badania materialnoprawnej ważności

czynności prawnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Tytułami egzekucyjnymi są dokumenty urzędowe stwierdzające obowiązek

świadczenia dłużnika. Stanowią je nie tylko orzeczenia sądowe, ale także tzw.

prywatne tytuły egzekucyjne, czyli bankowe tytuły egzekucyjne oraz akty notarialne

odpowiadające wymogom ustawowym. Zgodnie z art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c., akt

notarialny zalicza się do tej kategorii, jeżeli dłużnik poddał się w nim egzekucji, która

obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub uiszczenia rzeczy oznaczonych co

do gatunku, albo też obowiązek wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, lokalu,

nieruchomości lub statku wpisanego do rejestru, gdy termin uiszczenia lub wydania

jest w akcie wskazany. Poddanie się egzekucji w umowie zawartej w formie aktu

notarialnego jest oświadczeniem woli, którego skutkiem procesowym jest powstanie

tytułu egzekucyjnego. Jest to czynność prawa materialnego, która wywołuje skutki

procesowe.

Istnienie tytułu egzekucyjnego stanowi pierwszy warunek dopuszczalności

egzekucji, przy czym wyegzekwowanie obowiązku nim objętego uzależnione jest

także od pozytywnego wyniku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności.

Postępowanie to ma charakter autonomiczny i stanowi stadium pośrednie pomiędzy

postępowaniem rozpoznawczym a wykonawczym.

Klauzula wykonalności jest zezwoleniem sądu na prowadzenie egzekucji z

majątku dłużnika i stwierdzeniem, że obowiązek objęty treścią tytułu egzekucyjnego

podlega wykonaniu. Oznacza polecenie i nakaz sądu w stosunku do wszystkich

urzędów i osób, których może to dotyczyć, aby wykonały postanowienia tytułu

egzekucyjnego lub udzieliły w tym celu pomocy. Istota tego postępowania polega

na tym, że nadanie klauzuli wykonalności nie może kreować nowych praw, lecz

jedynie potwierdzać zdolność do egzekucji tytułu egzekucyjnego.

Należy rozróżnić klauzulę wykonalności o charakterze deklaratoryjnym, w której

sąd stwierdza, że tytuł uprawnia do egzekucji, oraz klauzulę o charakterze

konstytutywnym, w której dodatkowo określa, jeżeli zachodzi taka potrzeba,

podmiotowy lub przedmiotowy zakres egzekucji. W wypadku nadawania klauzuli

wykonalności aktowi notarialnemu chodzi o klauzulę wykonalności o charakterze

deklaratoryjnym. Zakres kognicji sądu w tym postępowaniu jest ograniczony do

zagadnień proceduralnych, tj. zbadania występowania przesłanek procesowych,

ustalenia, czy określony akt spełnia wymagania przewidziane w przepisach dla

danego rodzaju tytułu egzekucyjnego, stwierdzenia, czy dany akt, ze względu na

swoją treść, nadaje się do wykonania w drodze egzekucji, oraz ustalenia, czy

wystąpiło zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie tytułu egzekucyjnego.

W postępowaniu klauzulowym dotyczącym aktu notarialnego sąd dokonuje więc

oceny, czy został on sporządzony zgodnie z wymaganiami art. 92 ustawy z dnia 14

lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze

zm.) i czy uzyskał moc dokumentu urzędowego. Pominięcie formy aktu notarialnego

lub naruszenie jego istotnych elementów powoduje, że poddanie się egzekucji nie

wywiera skutków prawnych, tj. tytuł egzekucyjny nie powstaje Sąd powinien także

ocenić, czy akt notarialny zawiera sprecyzowane zobowiązanie do zapłaty sumy

pieniężnej lub do uiszczenia ilościowo oznaczonych rzeczy zamiennych lub

obowiązek wydania rzeczy. Koniecznym elementem poddania się egzekucji w akcie

notarialnym jest określenie podstawy prawnej i przedmiotu świadczenia (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 1975 r., III CRN 368/74, OSNCP 1976, nr 4,

poz. 86). W omawianym postępowaniu sąd ustala jedynie, czy tytuł prawny został

wskazany, nie bada natomiast jego treści ani jego istnienia. Sąd bada także, czy

spełniony został zakreślony w akcie notarialnym termin spełnienia świadczenia;

zarówno w razie nie nadejścia terminu, jak i w przypadku jego nieoznaczenia

istnieje podstawa do odmowy nadania klauzuli wykonalności.

Mając na względzie zakres kognicji sądu w tym postępowaniu klauzulowym

należy dojść do wniosku, że dłużnik – zwalczając postanowienie o nadaniu klauzuli

wykonalności – może kwestionować w drodze zażalenia (art. 795 § 1 k.p.c.)

wyłącznie formalne przesłanki jej nadania; kontrola sądu nie może zmierzać do

oceny zasadności lub istnienia obowiązku objętego treścią tytułu egzekucyjnego.

Trafnie podniesiono w literaturze, że od wskazanej zasady występuje wyjątek, jeżeli

dłużnik uzyskał prawomocny wyrok stwierdzający nieważność swego oświadczenia

woli o poddaniu się egzekucji; stanowi on podstawę odmowy nadania klauzuli

wykonalności, co wynika z unormowania zawartego w art. 365 § 1 k.p.c.

Dopuszczenie odmiennego zapatrywania na istotę i charakter postępowania

klauzulowego przerodziłoby je w postępowanie nadzorcze zmierzające do badania

prawidłowości powstania tytułu egzekucyjnego i jego zasadności, a nawet

legalności złożenia oświadczenia przez dłużnika. Ocena taka niewątpliwie

wykraczałaby poza zakres kognicji sądu w postępowaniu klauzulowym. Zadaniem

sądu w postępowaniu klauzulowym jest ocena dopuszczalności zastosowania

wobec dłużnika środków przymusu zmierzających do zaspokojenia roszczeń.

Rozstrzygnięcie sądu adresowane jest nie tylko do stron, ale przede wszystkim do

organów egzekucyjnych, które zgodnie z art. 804 k.p.c. nie są uprawnione do

badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym.

Usunięciu ewentualnych nieprawidłowości służy powództwo opozycyjne

zmierzające do pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 k.p.c.),

oraz powództwo o zwolnienie od egzekucji (art. 841 k.p.c.).

Środkiem obrony dłużnika przed egzekucją opartą na akcie notarialnym jest

powództwo opozycyjne (art. 840 k.p.c.); wtedy po raz pierwszy może dojść do

zbadania oświadczenia o poddaniu się egzekucji pod kątem jego zgodności z

prawem materialnym. Podstawą tego powództwa jest nieważność, wzruszalność

lub bezskuteczność oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Nawet zarzut dłużnika,

że obowiązek świadczenia w ogóle nie powstał, wobec czego roszczenie wskazane

w akcie notarialnym jest bezzasadne, podlega rozpoznaniu w postępowaniu

wszczętym przez powództwo przeciwegzekucyjne, wyłączenie zatem możliwości

oceniania materialnoprawnej skuteczności czynności prawnej w ramach

postępowania klauzulowego nie oznacza pozbawienia strony możliwości ochrony jej

praw. Orzeczenie wydane w wyniku wytoczenia powództwa określonego w art. 840

k.p.c. ma charakter prawokształtujący, tj. powodujący powstanie, ustanie lub

zmianę stosunku prawnego.

Zarówno w doktrynie, jak i w judykaturze (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z

dnia 19 maja 1961 r., 1 CR 540/60, OSNCP 1963, nr 3, poz. 53) zwrócono uwagę

na istotną różnicę pomiędzy powództwem skierowanym przeciwko prawomocnemu

wyrokowi zaopatrzonemu w klauzulę wykonalności a powództwem zwróconym

przeciwko aktowi notarialnemu zaopatrzonemu w taką klauzulę. W pierwszym

wypadku niedopuszczalne jest kwestionowanie istnienia obowiązku, gdyż w tym

zakresie wyrok korzysta z powagi rzeczy osądzonej, natomiast w przypadku aktu

notarialnego dłużnik egzekwowany może skutecznie podnosić nawet zarzut, że

obowiązek świadczenia w ogóle nie powstał.

Uwagi te dotyczą także zastrzeżonych w akcie notarialnym odsetek, można więc

w nim zamieścić postanowienie o oprocentowaniu wskazanej sumy pieniężnej, przy

czym konieczne jest określenie stopy procentowej i terminu, od którego nalicza się

odsetki. Trzeba też pamiętać o ograniczeniach dotyczących odsetek umownych

wynikających z art. 359 § 22

k.c., wprowadzonego ustawą z dnia 7 lipca 2005 r. o

zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

157, poz. 1316).

Notarialny tytuł egzekucyjny ułatwia dochodzenie roszczeń, gdyż pozwala

uniknąć długotrwałego nieraz i kosztownego postępowania rozpoznawczego.

Szybkość i prostota postępowania klauzulowego w odniesieniu do aktów

notarialnych jest podstawową zaletą, stanowiącą poważny instrument dla

przyśpieszania windykacji należności. W literaturze trafnie zwrócono uwagę, że

poszerza on strefę prywatnej autonomii woli stron i urzeczywistnia zasadę

dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym, niecelowe jest więc umożliwianie

ingerencji organu sądowego w sferę prawa materialnego na etapie postępowania

klauzulowego. Zagadnienia merytoryczne na tym etapie mogą być rozpoznawane w

bardzo wąskim zakresie i tylko na podstawie wyraźnego umocowania ustawowego,

np. w odniesieniu do badania faktu przejścia uprawnienia lub obowiązku na inną

osobę (art. 788 k.p.c.). Takim wyjątkiem nie jest zastrzeżenie umowne dotyczące

wysokości ustawowych odsetek za opóźnienie, będące oświadczeniem woli

mającym na celu wywołanie skutków prawnych w sferze prawa cywilnego

materialnego.

Omawiana konstrukcja z samej istoty służy wzmocnieniu pozycji wierzyciela i jest

instrumentem dyscyplinującym dłużnika. Mając na względzie zmiany wprowadzone

ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), polegające na

wprowadzeniu dwóch nowych rodzajów aktów notarialnych będących tytułami

egzekucyjnymi (art. 777 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.c.), należy stwierdzić, że ustawodawca

konsekwentnie dąży w ten sposób do usprawnienia obrotu prawnego w zakresie

dochodzenia roszczeń od dłużników.

Udzielenie negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze czyniło

bezprzedmiotowym zagadnienie drugie. Z tych względów podjęto uchwałę, jak na

wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).