III CZP 8/08

Uchwała z dnia 7 marca 2008 r., III CZP 8/08

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława K., Mariana M., Mariana M.,

Janusza N., Mieczysława N. i Kazimierza S. przy uczestnictwie Lucyny B., Heleny

B., Stanisława N. (...) o zmianę kuratora, po rozstrzygnięciu na posiedzeniu jawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Częstochowie postanowieniem z dnia 4 września 2007 r.:

"1. Czy kurator ustanowiony przez sąd dla spółki dla zagospodarowania

wspólnoty leśno-gruntowej z mocy art. 42 k.c. jest uprawniony do zwołania

ogólnego zebrania członków spółki, celem wyboru przewodniczącego i pozostałych

członków zarządu w świetle przepisów ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o

zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz.U. Nr 28 poz. 169 ze zm.) w sytuacji,

gdy nie została przez odpowiedni organ administracyjny wydana decyzja, o której

mowa w art. 8 ust. 1 ww. ustawy o ustaleniu, które nieruchomości stanowią

wspólnotę gruntową oraz decyzja o której mowa w art. 8 ust. 2 ww. ustawy o

ustaleniu wykazu uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej oraz wykazu

obszaru gospodarstw przez nich posiadanych i wielkość przysługujących im

udziałów we wspólnocie i kto wówczas będzie członkiem spółki.

2. W razie odpowiedzi negatywnej, jeżeli nie wykazano w drodze odpowiednich

orzeczeń administracyjnych, mimo powołania osoby prawnej – spółki do

zagospodarowania wspólnoty gruntowej – że przedmiotowa wspólnota gruntowa

faktycznie istnieje, czy kurator powołany z mocy art. 42 k.c. jest uprawniony w tej

sytuacji do zainicjowania likwidacji osoby prawnej – spółki do zagospodarowania

wspólnoty gruntowej?"

podjął uchwałę:

Kurator ustanowiony przez sąd dla spółki, utworzonej do sprawowania

zarządu nad wspólnotą działającą na podstawie ustawy z dnia 29 czerwca

1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz.U. Nr 28 poz. 169 ze

zm.), powinien niezwłocznie zwołać zebranie jej członków w celu powołania

zarządu spółki.

Uzasadnienie

(...) W dniu 19 maja 1998 r. Janusz N., Mieczysław N. i Barbara G. złożyli

wniosek do Sądu Rejonowego w Zawierciu o ustanowienie, na podstawie art. 42

k.c., kuratora dla osoby prawnej – Spółki dla Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-

Gruntowej w S., twierdząc, że członkowie zarządu oraz komisji rewizyjnej złożyli

rezygnację i spółka nie ma statutowych organów. W dniu 28 stycznia 1999 r.

wniosek o ustanowienie kuratora dla tej spółki złożyła także Gmina S., wskazując

jako kandydata na kuratora radcę prawnego Annę K.

Postanowieniem z dnia 30 grudnia 1999 r. Sąd Rejonowy w Zawierciu ustanowił

dla spółki kuratora w osobie Anny K., upoważniając ją do przeprowadzenia

likwidacji spółki. Podstawą rozstrzygnięcia było ustalenie, że spółka istnieje i ma

osobowość prawną, ale nie ma organów do jej reprezentowania oraz że zarządza

mieniem, które nie podlega zagospodarowaniu na podstawie ustawy o wspólnotach

gruntowych. Wobec tego zachodzi konieczność jej likwidacji.

Wnioskodawcy Janusz N., Marian M. i Mieczysław N. złożyli apelację od tego

postanowienia Sądu Rejonowego, wnosząc o jego zmianę i ustanowienie kuratora

w osobie Janusza N., ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. Zarzucili m.in. naruszenie art. 42 k.c. przez

ustanowienie kuratora dla likwidacji spółki.

Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 5 września 2000 r. zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że uchylił je w zakresie upoważniającym

kuratora do przeprowadzenia likwidacji spółki oraz oddalił apelację w pozostałej

części. Uznał, że sąd ustanawiając kuratora mógł badać jedynie przesłanki

przewidziane w art. 42 k.c., tj. czy spółka ma organy mogące prowadzić jej sprawy,

natomiast ustalenia dotyczące własności posiadanych przez spółkę nieruchomości

oraz podstaw jej likwidacji nie należą do kompetencji sądu orzekającego o

ustanowieniu kuratora.

Kurator przez kilkuletni okres swojej działalności nie powołał organów spółki, w

związku z czym do Sądu Rejonowego składane były wnioski o jego zmianę, które

Sąd oddalał. Ostatni wniosek został oddalony postanowieniem z dnia 13 kwietnia

2007 r., a apelację od tego postanowienia złożył uczestnik Stanisław N., zarzucając,

że kurator niewłaściwie gospodaruje majątkiem spółki. Apelację złożyli także

wnioskodawcy, zarzucając m.in. naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 42 k.c., polegającą na przyjęciu, że kurator może zarządzać

majątkiem osoby prawnej, zastępować jej organy i reprezentować osobę

prawną. (...)

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelacje doszedł do przekonania, że w

przedstawionym stanie faktycznym i prawnym występuje istotne zagadnienie

prawne. Z jednej strony – w ocenie tego Sądu – powołany kurator nie może zwołać

zgromadzenia członków spółki, gdyż brak decyzji starosty ustalającej, kto ma taki

status, a w konsekwencji kurator nie może doprowadzić do powołania zarządu

spółki, z drugiej zaś, jak wynika z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 maja

2005 r., III CK 249/03 (OSNC 2005, nr 5, poz. 87), kurator nie może reprezentować

spółki. W tej sytuacji rodzi się zasadnicze pytanie, czy celowe jest utrzymywanie

przez sąd opiekuńczy kuratora dla osoby prawnej, jeżeli nie ma on możliwości

prawnych powołania zarządu spółki i nie może jej reprezentować. Skoro jednak

istnieje i działa w obrocie osoba prawna (Spółka dla Zagospodarowania Wspólnoty

Leśno-Gruntowa w S.), której organów nie można powołać, to czy kurator

uprawniony jest do zainicjowania likwidacji takiej osoby.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Wspólnoty gruntowe są instytucją obecną w polskim porządku prawnym od

dawna. Ustawa z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot

gruntowych (Dz.U. Nr 28, poz. 169 ze zm. – dalej: "u.z.w.g.") miała na celu

uporządkowanie spraw związanych z istniejącymi wspólnotami i sprawowaniem

zarządu nad nimi. Uchyliła ustawę z dnia 4 maja 1938 r. o uporządkowaniu

wspólnot gruntowych (Dz.U. Nr 33, poz. 290), która, podobnie jak obowiązująca

ustawa, przewidywała możliwość utworzenia spółki dla zagospodarowania

wspólnoty gruntowej oraz administracyjny tryb ustalania granic gruntów należących

do wspólnoty.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że istnieje osoba prawna Spółka dla

Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-Gruntowej w S., która nie ma organu ją

reprezentującego. Uczestnicy wspólnoty, których można zidentyfikować na

podstawie listy znajdującej się w aktach sprawy, w dniu 25 października 1964 r.

zwołali zebranie, na którym uchwalili statut Spółki dla Zagospodarowania Wspólnoty

Leśno-Gruntowej w S., zatwierdzony w dniu 29 kwietnia 1965 r. przez kierownika

Wydziału Rolnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zawierciu. Zgodnie z

art. 18 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. w pierwotnym brzmieniu, był to organ

właściwy do zatwierdzenia statutu spółki powołanej do zarządzania wspólnotą,

wobec czego uzyskała ona z dniem zatwierdzenia statutu osobowość prawną.

Spółka zmieniała kilkakrotnie statut i zmiany te były zatwierdzane na podstawie

powołanego przepisu przez właściwy organ administracyjny. Wybrane zostały

organy spółki – zarząd i komisja rewizyjna. W 1998 r. członkowie ówczesnych

organów spółki zrezygnowali z pełnia funkcji i Spółka dla Zagospodarowania

Wspólnoty Leśno-Gruntowej w S. utraciła organ zarządzający i kontrolny.

Burmistrz S. nie skorzystał z przewidzianej w art. 25 u.z.w.g. możliwości

wyznaczenia członków zarządu spółki, ale podobnie jak członkowie spółki zwrócił

się do sądu o ustanowienie kuratora. W takiej sytuacji sąd może wyznaczyć

kuratora dla osoby prawnej na podstawie art. 42 k.c. i art. 603-605 k.p.c. Spółka

powołana dla zagospodarowania wspólnoty gruntowej jest osobą prawną, której

status został określony specjalnie. W znacznym stopniu jej powstanie i

funkcjonowanie zostało poddane regulacji administracyjnoprawnej, jest to jednak

osoba prawna i w sytuacji, w której nie ma organu zarządzającego, a burmistrz nie

skorzystał z uprawnienia przyznanego mu w art. 25 ust. 2 u.z.w.g., nie można

zainteresowanym członkom spółki odmówić ochrony cywilnoprawnej. Kompetencja

Sądu Rejonowego w Zawierciu do ustanowienia kuratora dla Spółki powołanej do

Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-Gruntowej w S. nie budzi więc wątpliwości.

Oceniając możliwość zwołania przez kuratora zebrania członków tej spółki należy

zwrócić uwagę na dwie istotne okoliczności.

Po pierwsze, zgodnie z art. 18 ust. 2 u.z.w.g., wykaz uprawnionych do

korzystania z wspólnoty gruntowej podlega z urzędu wpisowi do ewidencji gruntów;

wszelkie późniejsze zmiany w wykazie osób uprawnionych, jak również zmiana

statutu i zmiany w składzie osobowym zarządu, zgłasza do ewidencji gruntów

zarząd spółki. Statut Spółki do Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-Gruntowej w

S. został uchwalony i był zmieniany już pod rządami wspomnianej ustawy, w

ewidencji gruntów dla Gminy S. powinien się więc znajdować złożony do niej wykaz

osób, które tworzą wspólnotę leśno-gruntową. Ostatni z tych wykazów powinien

stanowić dla kuratora podstawę dla ustalenia listy uprawnionych do udziału w

ogólnym zebraniu członków spółki.

Po drugie, trafnie Sąd Okręgowy podkreślił, że w postępowaniu administracyjnym

nie ustalono dotychczas tego, co przewiduje art. 8 ust. 1 i 2 u.z.w.g. Brak

prawomocnych decyzji ustalających, które nieruchomości stanowią wspólnotę

gruntowo-leśna w S. oraz ustalających wykaz uprawnionych do udziału we

wspólnocie gruntowej, jak również wykaz obszarów gospodarstw przez nich

posiadanych i wielkość przysługujących im udziałów we wspólnocie. Toczące się od

wielu lat postępowania administracyjne w tej sprawie doprowadziły do konkluzji,

którą dwukrotnie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny, że spór na temat tego, czy

własność określonych gruntów przysługuje wspólnocie leśno-gruntowej w S., czy

Gminie S., jest sprawą cywilną, do rozpoznania której właściwy jest sąd

powszechny. Mając dodatkowo na względzie, że przed Sądem Okręgowym w

Częstochowie toczy się postępowanie, które ma ostatecznie rozstrzygnąć problem

własności gruntów położonych na terenie Gminy S. i określić, które z nich tworzą

wspólnotę leśno-gruntową, konieczne jest ustanowienie zarządu dla spółki

powołanej do zagospodarowania tej wspólnoty. Konieczność ta rysuje się tym

wyraźniej, że wspomniana spółka jest stroną w toczącym się postępowaniu.

Założenie, które uczynił Sąd Okręgowy przedstawiając Sądowi Najwyższemu

zagadnienie prawne, że bez wydania decyzji przewidzianej w art. 8 ust. 1 i 2

u.z.w.g. kurator nie może zwołać zebrania członków Spółki powołanej dla

Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-Gruntowej w S. nie znajduje uzasadnienia.

Wprawdzie niewątpliwie ustawodawca założył w powołanej ustawie kolejność

działań zmierzających do uporządkowania spraw związanych ze wspólnotami

gruntowymi odwrotną niż ta, którą zastosowali członkowie wspólnoty leśno-

gruntowej w S., ale z tego faktu nie można wyciągać tak daleko idącego wniosku,

że brak podstaw do zwołania zebrania członków spółki ustanowionej dla

zagospodarowania tej wspólnoty. Jeżeli właściwy wtedy organ zatwierdził jej statut,

to brak podstaw, aby odmówić jej możliwości działania. To, że spółka ta powstała

przed wydaniem decyzji przewidzianej w art. 8 ust. 1 i 2 u.z.w.g., nie może

podważyć faktu, iż z prawnego punktu widzenia jest osobą prawną mogącą

uczestniczyć w obrocie prawnym. Członkowie wspólnoty leśno-gruntowej w S.,

istniejącej w chwili wejścia w życie ustawy regulującej sprawy związane z

funkcjonowaniem wspólnot gruntowych, byli zapewne przekonani o istnieniu

wspólnoty oraz o tym, kto do niej należy, dlatego jak najszybciej wypełnili

obowiązek uchwalenia statutu dla spółki zarządzającej ich wspólnotą. O tym, że

działania te wywarły skutek prawny świadczą nie tylko decyzje właściwych organów

administracji, zatwierdzających statut spółki i jego zmiany, ale skuteczne

dokonywanie czynności prawnych przez organy spółki w ciągu kilkudziesięciu lat,

aż do 1998 r. W tej sytuacji kurator powołany dla spółki powinien, na podstawie

ostatniego możliwego do ustalenia stanu członków wspólnoty, zwołać zebranie jej

członków w celu powołania zarządu spółki.

Za taką interpretacją relacji pomiędzy art. 18 i art. 8 ust. 1 i 2 u.z.w.g. przemawia

jeszcze jedna istotna okoliczność; to, czy wspólnota leśno-gruntowa w S. jest

właścicielem określonych gruntów, przesądzi ostatecznie dopiero prawomocny

wyrok, jaki zapadnie w sprawie zawisłej przed Sądem Okręgowym w Częstochowie,

a warunkiem podjęcia postępowania w tej sprawie jest przywrócenie Spółce

powołanej dla Zagospodarowania Wspólnoty Leśno-Gruntowej w S. zdolności do

działania, czyli powołanie jej zarządu. Dopiero więc po zakończeniu tego

postępowania powstaną warunki do tego, aby – jeżeli okaże się, że wspólnota

leśno-gruntowa w S. jest właścicielem nieruchomości – starosta ustalił w decyzji

wielkość tych nieruchomości oraz liczbę członków wspólnoty i wielkość

przypadających im udziałów. Gdyby natomiast sąd ustalił, że wspólnota nie posiada

żadnych nieruchomości, to zajdzie podstawa do podjęcia decyzji o rozwiązaniu

spółki oraz przeprowadzenia jej likwidacji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie wyrażane jest stanowisko,

że decyzja administracyjna wydana na podstawie art. 8 ust. 1 i 2 u.z.w.g. wiąże

sądy powszechne (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1966 r.,

III CO 39/65, OSNCP 1966, nr 11, poz. 181, i z dnia 16 lutego 1968 r., III CZP

78/66, OSNCP 1968, nr 10, poz. 161, oraz postanowienie z dnia 7 marca 2002 r., II

CKN 619/99, OSNC 2003, nr 2, poz. 30). W rozpoznawanej sprawie nie wydano

jednak decyzji w tej sprawie, gdyż istnieje spór o to, czy nieruchomości, o których

mowa w art. 1 i 3 u.z.w.g., stanowią mienie gminne, czy też wchodzą w skład

wspólnoty. Przy rozpoznawaniu tego, czy jest możliwe wydanie w tej sprawie

decyzji administracyjnej na podstawie art. 8 ust. 1 lub 2 u.z.w.g., Naczelny Sąd

Administracyjny wyraził pogląd, że rozstrzygnięcie sporu o własność nieruchomości

należy do sądów powszechnych.

Pogląd ten w okolicznościach rozpoznawanej sprawy zasługuje na aprobatę.

Decyzja wydana na podstawie art. 8 ust. 1 lub 2 u.z.w.g. ma charakter

deklaratoryjny i stwierdza tylko stan prawny istniejący w dniu wejścia w życie

ustawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN

619/99). Jeżeli natomiast powstał spór dotyczący, czy nieruchomości, o których

mowa w art. 1 i 3 u.z.w.g., należą do Gminy S. czy do wspólnoty leśno-gruntowej w

S., to właściwa do jego rozstrzygnięcia jest droga sądowa. W sporze tym, na

podstawie wszystkich dostępnych materiałów dotyczących powstania w S.

wspólnoty gruntowej, należy ustalić, czy w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 29

czerwca 1963 r. istniały w Gminie S. grunty, które w rozumieniu art. 1 i 3 tej ustawy

tworzyły wspólnotę gruntową.

Dokonana analiza stanu prawnego prowadzi do wniosku, że nie ma podstaw do

tego, aby kurator uzależniał zwołanie zebrania członków wspólnoty w S. od wydania

decyzji, o których mowa w art. 8 ust. 1 i 2 u.z.w.g. Przeciwnie, to zwołanie takiego

zebrania na podstawie listy członków tej wspólnoty pozwoli na powołanie jej

zarządu, co z kolei umożliwi zakończenie postępowania sądowego w sprawie

ustalenia stosunków własnościowych w Gminie S. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., podjął uchwałę,

jak na wstępie.