V CSK 471/07

Sygn. akt V CSK 471/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A. N.

przeciwko „A.(...)” Agencja Nieruchomości Spółce z o.o. w W.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, wydanie i nakazanie złożenia

oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 kwietnia

2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości przedsiębiorcy A. N. domagał się uznania, że umowa

przeniesienia własności lokali użytkowych nr (…) i (…), położonych w W. przy ul. G.,

zawarta dnia 8 marca 2001 r. pomiędzy A. N. a pozwaną, oraz umowa sprzedaży lokalu

użytkowego, położonego w W. przy ul. G., zawarta dnia 14 mają 2001 r. pomiędzy A. N.

2

a pozwaną, są bezskuteczne w stosunku do masy upadłości. Ponadto wniósł o

nakazanie pozwanej, aby wydała mu wymienione lokale oraz złożyła oświadczenia woli

o przeniesieniu na A. N. prawa własności tych lokali.

Wyrokiem z dnia 25 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w W. uznał za bezskuteczną w

stosunku do masy upadłości umowę sprzedaży lokalu użytkowego, położonego w W.

przy ul. G., nakazał pozwanej, aby wydała nieruchomość stanowiącą przedmiot tej

sprzedaży masie upadłości, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd ustalił, że A. Ni. prowadziła działalność gospodarczą pod firmą Zakład Pracy

Chronionej „W.(...)” A. N. z siedzibą w W. W związku z tą działalnością dnia 28 stycznia

1999 r. zawarła z Bankiem G.(...) SA Odział w N. umowę o kredyt inwestycyjny na zakup

nieruchomości – lokali użytkowych nr (…) i (…), położonych w W. przy ul. G. Udzielony

kredyt został zabezpieczony hipotekami umownymi obciążającymi lokale nr (…) i (…) w

wysokości – odpowiednio – 547 500 zł i 295 000 zł. Dnia 21 stycznia 2001 r. Bank

G.(…) SA Odział w N. wypowiedział umowę kredytową, ponieważ A. N. nie

dotrzymywała terminów spłaty kredytu. Zadłużenie, ustalone według stanu z dnia 9 maja

2001 r., wynosiło 800 000 zł.

A. N., za wiedzą Banku G.(…) SA Odział w N., podjęła starania o uzyskanie

kredytu w Banku H.(…) SA w W. w celu spłaty zadłużenia w Banku G.(…) SA Odział w

N. W związku z tym założyła spółkę prawa handlowego pod nazwą A.(...) sp. z o.o.

w W., ponieważ powstanie tej spółki i przejęcie przez nią długu A. N. w Banku G.(…) SA

Oddział w N. było warunkiem udzielenia kredytu przez Bank H.(…) SA w W. A. N.

została jedynym udziałowcem i członkiem zarządu założonej spółki. Jej mąż D. N. został

natomiast prokurentem spółki. Dnia 8 marca 2001 r. A. N. przeniosła na rzecz A.(...) sp.

z o.o. w W. własność lokali użytkowych nr (…) i (…), położonych w W. przy ul. G.

Nieruchomości te pokryły ustalony na 411 500 zł kapitał zakładowy spółki, w którym A.

N. objęła wszystkie udziały. Utworzona spółka przejęła dług A. N. wobec Banku G.(…)

SA Odział w N. Dnia 18 kwietnia 2001 r. Bank H.(…) SA w W. udzielił A.(…) sp. z o.o. w

W. kredytu w wysokości 220 708 euro. Kredyt został zabezpieczony hipotekami na

nieruchomościach położonych w W. przy ul. G., ustanowionymi po wykreśleniu hipotek

Banku G.(…) SA Odział w N. na skutek spłaty kredytu przyznanego umową z dnia

21 stycznia 1999 r.

3

Dnia 14 maja 2001 r. A. N. sprzedała pozwanej spółce lokal użytkowy położony w

W. przy ul. G. Wartość lokalu strony ustaliły na kwotę 136 000 zł, a wartość udziału w

prawie użytkowania wieczystego – na kwotę 1 485 zł.

Dnia 23 kwietnia 2001 r. Bank H.(…) SA w W. i A. N. zawarli umowę o

ustanowieniu zastawu rejestrowego na udziałach w pozwanej spółce w celu

zabezpieczenia kredytu udzielonego dnia 18 kwietnia 2001 r. Dnia 27 lipca 2001 r.

udziały A. N. w pozwanej spółce zostały natomiast przewłaszczone na rzecz Banku

H.(…) SA w W. w celu zabezpieczenia terminowej spłaty kredytu udzielonego dnia 18

kwietnia 2001 r. oraz dnia 1 czerwca 2001 r. (27 040 euro).

Dnia 18 stycznia 2005 r. Sąd Rejonowy w W. ogłosił upadłość A. N. obejmującą

likwidację jej majątku.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo podlega rozpoznaniu na podstawie

przepisów kodeksu cywilnego o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika

(art. 527 k.c. w związku z art. 132 ust. 1 i art. 134 ust. 1 prawa upadłościowego i

naprawczego). Czynnością prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli jest –

zdaniem Sądu – jedynie umowa sprzedaży lokalu użytkowego położonego w W.

Nieuzasadnione jest natomiast żądanie uznania za bezskuteczną w stosunku do masy

upadłości zawartej dnia 8 marca 2001 r. umowy przeniesienia własności lokali nr (...) i

(...), położonych w W., ponieważ nie można przypisać A. N. dokonania tej czynności z

pokrzywdzeniem wierzycieli.

Wyrok zaskarżył powód w części oddalającej powództwo i w zakresie orzeczenia

o kosztach sądowych. Wyrokiem z dnia 13 lutego 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powoda.

Sąd odwoławczy podzielił podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku. Aprobując

również częściowe oddalenie powództwa, uznał jednak, że takie rozstrzygnięcie

uzasadniają inne przyczyny niż wskazane w motywach zaskarżonego orzeczenia.

Sąd Okręgowy błędnie – zdaniem Sądu drugiej instancji – uznał, że umowa

z dnia 8 marca 2001 r. doprowadziła do zaspokojenia jednego z wierzycieli A. N. [Bank

G.(…) Oddział w N.]. Ten rezultat nie jest bowiem skutkiem tej czynności prawnej, lecz

wynikiem przejęcia przez pozwaną spółkę długu A. N. wobec Banku G.(…) SA Oddział

w N. oraz spłaty tego długu z kredytu zaciągniętego przez spółkę w Bank H.(…) SA w

W. Te ostatnie czynności, podobnie jak przewłaszczenie udziałów w pozwanej spółce,

nie były jednak objęte niniejszym postępowaniem. Powód zaskarżył skargą pauliańską

jedynie umowę przeniesienia własności lokali nr (...) i (...), położonych w W. przy ul. G.

4

(kwestia bezskuteczności umowy z dnia 14 maja 2001 r. jest prawomocnie

rozstrzygnięta). Ta umowa zaś nie spowodowała pokrzywdzenia wierzycieli, ponieważ

A. N. za przeniesienie własności lokali nr (…) i (…) uzyskała ekwiwalent w postaci

udziałów w spółce, których wartość odpowiada wartości wymienionych lokali.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda zarzucił

naruszenie art. 527 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, oraz art. 316 § 1 k.p.c.,

art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i art.

132 ust. 2 w związku z art. 131 prawa upadłościowego i naprawczego. Powołując się na

te podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się podstaw do uznania umowy z dnia 8 marca

2001 r., którą A. N. przeniosła własność lokali użytkowych nr (…) i (…), położonych w

W. przy ul. G., na A.(...) Agencję Nieruchomości sp. z o.o. w W., za dokonaną z

pokrzywdzeniem wierzycieli, ponieważ w zamian za przeniesienie własności tych

nieruchomości, A. N. otrzymała ekwiwalent w postaci udziałów w spółce,

odpowiadających wartości wniesionego aportu. Uszło jednak uwagi Sądu, że dla oceny,

czy zachodzi w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. pokrzywdzenie wierzycieli nie jest istotny –

co trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej – moment dokonania czynności przez

dłużnika, lecz dopiero chwila poszukiwania zaspokojenia przez wierzyciela.

W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się zgodnie, że ocena zasadności skargi

paulińskiej wymaga ustalenia, czy pokrzywdzenie wierzycieli zachodzi w chwili

orzekania. W innym momencie nie wiadomo bowiem, czy prawo zaspokojenia doznało

uszczerbku. Miarodajnie można to ocenić dopiero w chwili poszukiwania zaspokojenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2001, V CKN 280/00, niepubl.). W

orzecznictwie wyjaśniono również, że uzyskanie przez dłużnika ekwiwalentu za

dokonaną czynność prawną nie zawsze przesądza o bezzasadności skargi paulińskiej.

W niepublikowanym wyroku z dnia 7 grudnia 1999 r., I CKN 287/98 Sąd Najwyższy

stwierdził, że czynność prawna dłużnika, za którą otrzymał on świadczenie

ekwiwalentne, nie powoduje pokrzywdzenia wierzycieli, jeżeli uzyskany ekwiwalent

znajduje się w majątku dłużnika lub został wykorzystany do zaspokojenia wierzycieli.

Tymczasem z wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych

wynika – co uszło uwagi Sądu – że uzyskany przez A. N. w zamian za dokonaną

czynność prawną ekwiwalent, w postaci udziałów w założonej przez nią spółce, w chwili

5

orzekania nie znajdował się w jej majątku. Wymienione udziały, po ustanowieniu na nich

dnia 23 stycznia 2001 r. zastawu rejestrowego na rzecz Banku H.(…) SA w W., co już

mogło mieć wpływ na ocenę pokrzywdzenia, zostały dnia 27 lipca 2001 r.

przewłaszczone na rzecz tego banku. Wprawdzie pozwana twierdzi, że syndyk masy

upadłości odzyskał przysługujące A. N. udziały, lecz okoliczność ta nie została objęta

ustaleniami stanowiącymi podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku, a ze złożonych w

sprawie zeznań syndyka wynika, że wspomniane udziały nie należą do masy upadłości.

Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że dla oceny pokrzywdzenia wierzycieli bez

znaczenia są inne czynności prawne A. N. (np. obciążenie udziałów zastawem

rejestrowym, przewłaszczenie udziałów), ponieważ nie zostały one zaskarżone przez

powoda. Stanowisko Sądu dotyczy kwestii oceny pokrzywdzenia wierzycieli w sytuacji,

w której jest ono rezultatem czynności dłużnika będącej jednym z wielu posunięć

dłużnika w sumie prowadzących do pokrzywdzenia wierzycieli. Należy podzielić

wyrażane w piśmiennictwie poglądy, że w takiej sytuacji przedmiotem zaskarżenia może

być ta spośród wielu czynności w sumie powodujących pokrzywdzenie, bez której w

ogóle by ono nie wystąpiło. Z punktu widzenia wierzyciela oznacza to, że w wypadku

pokrzywdzenia go takimi czynnościami prawnymi dłużnika, do niego należy wybór, którą

z nich zaskarży. W sprawie ocena pokrzywdzenia wierzycieli nie została dokonana

z uwzględnieniem tego aspektu. Nie można bowiem pomijać tego, że bez zawarcia

umowy z dnia 8 marca 2001 r., dzięki której A. N. uzyskała udziały w założonej spółce,

nie byłoby możliwe późniejsze obciążenie tych udziałów zastawem rejestrowym i ich

przewłaszczenie.

Reasumując, dokonana w sprawie ocena przesłanki pokrzywdzenia nie spełnia

powyższych wymagań. W konsekwencji nie można odeprzeć zarzutu skarżącego, że

zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 527 k.c. i art. 316 § 1 k.p.c.

Jeszcze w okresie obowiązywania kasacji w orzecznictwie Sądu Najwyższego

utrwalił się pogląd, że od postanowienia o kosztach procesu nie przysługuje kasacja

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96, OSNC

1997, nr 3, poz. 34). To stanowisko jest aktualne także po wejściu w życie skargi

kasacyjnej. W związku z tym postanowienie o kosztach dzieli los zaskarżonego

orzeczenia i może zostać uchylone lub zmienione na skutek skargi kasacyjnej tylko

wówczas, gdy skarga kasacyjna zostaje uwzględniona. Z tych względów podniesione w

skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące orzeczenia w przedmiocie kosztów procesu nie

podlegają kontroli kasacyjnej. Należy jedynie ubocznie zauważyć, że sąd, orzekając o

6

kosztach sądowych na podstawie art. 113 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, nie zasądza określonej kwoty na rzecz Skarbu Państwa, lecz

nakazuje ściągnąć ją z zasądzonego roszczenia na rzecz strony zwolnionej od kosztów

sądowych.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art.

39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).