I CSK 435/07

Sygn. akt I CSK 435/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa W. J. J., J.W. M. i B. B. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Infrastruktury

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 kwietnia 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części oddalającej

powództwo i rozstrzygającej o kosztach procesu, a także w

punkcie III i IV i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem częściowym z dnia 20 kwietnia 2006 r.

zasądził od Skarbu Państwa - Ministra Transportu i Budownictwa na rzecz

powodów: W. J. kwotę 1 826 350,70 zł, W. J. M. kwotę 391 360,87 zł, na rzecz B.

Z. kwotę 521 814,50 zł, a dalej idące powództwo tych osób oddalił. Sąd ten ustalił,

że na mocy orzeczenia Ministra Budownictwa i Przemysłu materiałów Budowlanych

z dnia 2 lipca 1970 r. stwierdzono przejście na własność Skarbu Państwa z mocy

prawa, z dniem 8 marca 1958 r., nieruchomości położonej w G. przy ul. H. o

powierzchni 13 870 m2

. Jej współwłaścicielami byli wówczas J. M., M. N., W. J. M. i

E. G. N. Spadkobierczynią J. M. jest W. J., a spadkobierczynią E. G. N. jest B. Z.

Decyzją Wojewody […] z dnia 18 października 1979 r. przyznano spadkobiercom

G. N. i pozostałym współwłaścicielom odszkodowanie za 400 m2

przejętej przez

Skarb Państwa nieruchomości. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa w decyzji z dnia 7

października 2003 r. stwierdził, ze orzeczenie z dnia 2 lipca 1970 r. zostało wydane

z naruszeniem prawa. Minister Infrastruktury odmówił przyznania powodom

odszkodowania podnosząc, że nie wykazali wysokości szkody. Aktualna wartość

nieruchomości przejętej na własność przez Skarb Państwa wynosi 1 585 341 zł. Z

uwagi na jej charakter mogła być przedmiotem dzierżawy. W okresie od 17

października 1997 r. do lipca 2005 r. z dzierżawy mógł być osiągnięty czynsz w

wysokości 1 607 730 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego powodowie udowodnili istnienie związku

przyczynowego pomiędzy wydaniem wadliwej decyzji administracyjnej z dnia

2 lipca 1970 r. a szkodą związaną z utratą prawa własności nieruchomości

i korzyści, które mogli osiągnąć poprzez oddanie jej w dzierżawę. Odwołując się do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r. (K 20/03, OTK - A

2003, nr 7, poz. 76). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że od daty wejścia w życie

Konstytucji, a więc od dnia 17 października 1997 r., powodom przysługiwało pełne

odszkodowanie, obejmujące także utracone korzyści, mimo że podstawę

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa stanowił art. 160 § 1 k.p.a.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej zmienił zaskarżony

wyrok obniżając kwotę zasądzona na rzecz powódki W. J. J. do 924 782,25 zł, na

rzecz powoda J. W. M. do 198 167,62 zł, a na rzecz powódki B. B.y Z. do

3

164 233,48 zł. Uznając za bezsporny stan faktyczny w rozpoznawanej sprawie, Sąd

drugiej instancji zakwestionował ocenę, że powodom przysługuje odszkodowanie

za utracone korzyści za okres przypadający po dniu 17 października 1997 r. Sąd

drugiej instancji podkreślił, że nie podziela poglądu, iż źródłem szkody mogła być

decyzja stwierdzająca nieważność decyzji administracyjnej lub jej wydanie

z naruszeniem prawa. Art. 160 § 1 k.p.a. w znaczeniu, jakie nadał mu Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 września 2003 r. znajduje zastosowanie do

szkód powstałych po dniu 17 października 1997 r. Za moment powstania szkody

należy przyjąć pierwsze następstwo wadliwej decyzji w postaci uszczerbku

w dobrach prawnie chronionych, a kolejne następstwa wadliwej decyzji nie

powodują powstania szkody, a jedynie jej powiększenie. Szkoda powodów

powstała zatem w wyniku wydania wadliwej decyzji administracyjnej odejmującej im

prawo własności. Do roszczeń odszkodowawczych powodów znajdował zatem

zastosowanie art. 160 k.p.a. ograniczający odszkodowanie do rozmiarów szkody

rzeczywistej - nie obejmującej utraconych korzyści. Dalej idąca apelacja strony

pozwanej kwestionująca przyznanie powodom odszkodowania za utratę własności

nieruchomości była pozbawiona uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu.

Skarga kasacyjna powodów została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego. W jej ramach skarżący zarzucili obrazę art. 160 § 1 i 2 k.p.a. w zw.

z art. 361 § 1 i 2 k.c. w wyniku ich błędnej wykładni. W oparciu o te zarzuty wnieśli

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i zasądzenie na rzecz

powodów dalszych kwot wskazanych w skardze kasacyjnej, ewentualnie jego

zmianę poprzez oddalenie apelacji strony pozwanej w tej części bądź uchylenie

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej powodów nie są kwestionowane ustalenia faktyczne

przyjęte przez Sąd Apelacyjny oraz jego ocena, że podstawę odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego Skarbu Państwa mógł stanowić jedynie art. 160

k.p.a., a źródłem szkody było orzeczenie Ministra Budownictwa i Przemysłu

Materiałów Budowlanych z dnia 2 lipca 1970, w której stwierdzono przejście z mocy

prawa z dniem 8 marca 1958 r. na własność Skarbu Państwa nieruchomości

4

należącej do majątku poprzedników prawnych powodów. W 2003 r. stwierdzono, że

zostało ono wydane z naruszeniem prawa. Dokonując subsumpcji art. 160 k.p.a.

Sąd drugiej instancji uwzględnił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

23 września 2003 r. (K 20/02, OTKA 2003 nr 7, poz. 76) uznający ten przepis za

niezgodny z Konstytucją, w części ograniczającej odpowiedzialność

odszkodowawczą za niezgodne z prawem działanie organów władzy publicznej do

szkody rzeczywistej, co do szkód powstałych od dnia 17 października 1997 r. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że w świetle tego wyroku zasadnicze znaczenie do

rozstrzygnięcia sprawy ma rozumienie użytego w nim pojęcia „ powstania szkody".

Nie sposób zatem podzielić sugestii skarżących, że Sąd Apelacyjny odnosząc się

do wyroku Trybunału Konstytucyjnego pomylił pojęcie powstania szkody ze

zdarzeniem będącym źródłem szkody. W rzeczywistości Sąd drugiej instancji

wyraził ocenę, że za moment powstania szkody należy uznać jedynie pierwsze

następstwo wadliwej decyzji w dobrach prawnie chronionych, gdyż ta sama

przyczyna może wywołać wiele różnych skutków, lecz szkoda jest ciągle jedna,

a z biegiem czasu może zwiększyć się jej rozmiar. W oparciu o powyższe wyraził

pogląd, że szkoda powodów powstała, kiedy wydana została wadliwa decyzja „

odejmująca powodom prawo własności". Tym samym powstanie szkody zostało

powiązane ze zdarzeniem wywołującym szkodę.

Ocena ta została zasadnie zakwestionowana w skardze kasacyjnej

powodów. Okoliczność, że jedno zdarzenie może wywołać wiele następstw nie

oznacza, że powstaje „jedna szkoda". Należy bowiem uwzględnić, że możliwe są

różne rodzaje szkody i mogą one powstać w różnym czasie, gdyż szkoda może

mieć charakter dynamiczny. Szkoda obejmująca utracone korzyści, będące

następstwem pozbawienia właściciela prawa własności nieruchomości (np.

utracony czynsz z najmu lub dzierżawy), jest związana z utratą przez właściciela

kolejnych należnych mu okresowo świadczeń, możliwych do dochodzenia dopiero

po nadejściu ich wymagalności. Trudno zatem przyjąć, że szkoda związana z utratą

takich świadczeń ma charakter szkody jednostkowej, powstającej w chwili

pojawienia się pierwszego tego rodzaju uszczerbku majątkowego. Takiej ocenie

sprzeciwia się również bieg terminu przedawnienia takich roszczeń, rozpoczynający

5

się odrębnie dla poszczególnych wymagalnych należności przypadających

właścicielowi rzeczy.

W skardze kasacyjnej trafnie zwrócono również uwagę, że Trybunał

Konstytucyjny w sprawie K 20/02 dopuścił możliwość dochodzenia odszkodowania

za utracone korzyści w związku z wadliwą decyzją wywłaszczeniową z dnia

3 czerwca 1982 r., której nieważność stwierdzono w 1998 r. Gdyby zatem podzielić

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że szkoda powstała w dacie wydania wadliwej

decyzji, a następnie zmienił się jedynie jej rozmiar, to stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego, który dopuścił możliwość dochodzenia odszkodowania za

utracone korzyści w tej sprawie, byłoby wewnętrznie sprzeczne.

Z przyczyn wyżej wskazanych zarzut naruszenia art. 160 § 1 i 2 k.p.a. w zw.

z art. 361 k.c. był uzasadniony i skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.