I CSK 438/07

Sygn. akt I CSK 438/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa Huty C.(...) S.A. z siedzibą w T.

przeciwko K. S., Z. K. i M. K.-K. S.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 kwietnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2 (drugim) i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację powodowej Huty S.(…)

Spółki Akcyjnej w T. od wyroku Sądu Okręgowego w W. oddalającego powództwo o

ochronę dóbr osobistych przeciwko pozwanym K. S., M. K.-K. S. i Z. K. Podzielił pogląd

Sądu pierwszej instancji, że pozwani nie byli legitymowani biernie w rozpoznawanej

2

sprawie ponieważ zarzucając, że powódka w postępowaniu administracyjnym posłużyła

się podrobionym dokumentem działali jako członkowie zarządu Spółki Akcyjnej

Przemysł S.(...) w Polsce, z którą od wielu lat powódka jest w sporze, a ponadto działali

w granicach kompetencji w/w organu i zgodnie z interesem reprezentowanej Spółki. W

tej sytuacji, zgodnie z art. 38 k.c. ich działania należy uważać za działania Spółki

Akcyjnej Przemysł S.(...) w Polsce w związku z czym skutki procesowe kwestionowania

autentyczności dokumentu przedstawianego przez powódkę obciążać by mogły Spółkę

jako osobę prawną a nie osoby fizyczne tworzące jej zarząd. W skardze kasacyjnej

powódka zarzuciła powyższemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego – art. 24 k.c. i

art. 483 § 2 k.s.h. w zw. z art. 368 i 372 k.s.h przez przyjęcie, że z samego faktu

działania pozwanych w charakterze członków zarządu Spółki Przemysł S.(...) w Polsce

wynika, iż nie mogło dojść do naruszenia dóbr osobistych powódki przez pozwanych

osobiście oraz, że ich działanie mieściło się w zakresie kompetencji reprezentowanej

przez nich Spółki, a ponadto – że pozwani dołożyli należytej staranności działając w

imieniu i na rachunek Spółki Przemysł S.(...) w Polsce. Skarżąca zarzuciła też

naruszenie przepisów postępowania – art. 382 § 2 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku ustaleń w zakresie naruszenia dóbr osobistych i legalności

działania pozwanych. Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu Okręgowego w W. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ostatnim fragmencie uzasadnionego zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

stwierdził, że skoro powództwo zostało oddalone ze względu na brak legitymacji biernej

pozwanych to brak było podstawy do czynienia ustaleń faktycznych, czy dobra osobiste

powódki zostały naruszone. Powyższe stwierdzenie pozostaje w sprzeczności z innym

stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, który rozważał wszakże kto w rozpoznawanej

sprawie powinien być pozwany, a to - podobnie jak cały „mechanizm” odpowiedzialności

na podstawie art. 24 k.c. wymagało najpierw przesądzenia, że do naruszenia dobra w

ogóle doszło. Gdyby bowiem okazało się, że żadne dobro osobiste powódki nie doznało

naruszenia to oczywiście zbędne byłoby czynienie jakichkolwiek ustaleń w kwestii osoby

sprawcy, oraz bezprawności jego zachowania. Wypada przypomnieć,

że odpowiedzialność z art. 24 k.c. dotyczy nie samego faktu naruszenia cudzego dobra

osobistego lecz tylko takiego naruszenia które jest bezprawne, jednakże warunkiem sine

3

qua non rozważań w kwestii odpowiedzialności z art. 24 k.c. jest ustalenie, że istnieje

określone dobro osobiste podlegające ochronie, które zostało naruszone.

Z w/w fragmentu uzasadnienia na tle całego wyroku zdaje się wynikać, że Sąd

Apelacyjny miał na myśli prawidłowość uchylenia się Sądu pierwszej instancji od

wyjaśniania kwestii bezprawności zachowania się sprawcy nie zaś uchylenia się od

zbadania, czy do naruszenia dóbr osobistych powódki doszło. Takie stanowisko byłoby

trafne gdy się zważy, że o bezprawności (a ściślej – o braku bezprawności) można

mówić zawsze tylko w odniesieniu do konkretnych okoliczności, wśród których osoba

sprawcy ma znaczenie istotne; w razie przyjęcia, że wskazana przez powoda osoba nie

jest sprawcą naruszenia dobra osobistego nie ma podstaw do rozważań w kwestii

bezprawności. Jednakże wobec tego, iż Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku

wyraźnie nie stwierdził, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, nie sposób

odmówić trafności zarzutowi skargi kasacyjnej, że zaskarżony wyrok nie odnosi się do

podstawowej przesłanki przewidzianej w art. 24 k.c., którą jest fakt dokonania

naruszenia cudzego dobra osobistego i jakiego. W takim zakresie natomiast w jakim

skarżąca wskazuje na niezajęcie przez Sąd Apelacyjny stanowiska odnośnie do

bezprawności zachowania się sprawcy przedmiotowego naruszenia zarzuty skargi

kasacyjnej były bezprzedmiotowe; tą kwestią Sąd Apelacyjny nie mógł się zajmować,

skoro uznał, że osoby wskazane przez powódkę nie były sprawcami.

Zasadny był zarzut, że działanie pozwanych w charakterze członków organu

osoby prawnej nie przesądzało w niniejszej sprawie o braku osobistej odpowiedzialności

pozwanych. Wprawdzie trzeba się zgodzić, że Spółka Przemysł S.(...) w Polsce jako

strona postępowania administracyjnego była uprawniona do podnoszenia w tym

postępowaniu wszelkich zarzutów służących obronie jej interesu oraz, że co do zasady

temu celowi służyć miały działania pozwanych jako członków zarządu Spółki, ale bez

wyjaśnienia w czym konkretnie wyrażał się interes w/w Spółki i jakie argumenty

wyczerpywały rzeczywistą potrzebę posługiwania się określonymi sformułowaniami nie

można jednoznacznie ocenić, czy pisemne wypowiedzi pozwanych należy uznać za

działania Spółki Przemysł S.(...) w Polsce czy też za osobiste działania pozwanych osób

fizycznych. Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku prawidłowo przyjął, że skutki działań

osób fizycznych tworzących organ osoby prawnej nie dotyczą tych osób lecz osoby

prawnej jeśli podejmowane są w granicach działalności osoby prawnej i w ramach

kompetencji danego organu. Można dodać, że ze skutkiem dla osoby prawnej mogą być

podejmowane przez członków organu również działania skutkujące odpowiedzialnością

4

osoby prawnej na podstawie art. 24 k.c. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił jednak, że

zważywszy na swoistość sfery, wyrażającą się stosunkiem emocjonalnym, jaki patronuje

uregulowaniu w art. 24 k.c., granice działalności określonej osoby prawnej oraz

kompetencje osób fizycznych wchodzących w skład jej organu w konkretnych

okolicznościach muszą być oceniane przez pryzmat rzeczywistego interesu osoby

prawnej, zasadniczo nie wymagającego powoływania się na prawną lub moralną ocenę

obiektywnych zdarzeń i w kontekście wynikającej z tego rzeczywistej potrzeby

określonego zachowania się (wypowiadania) ze strony osób fizycznych tworzących

organ osoby prawnej. Jeśli zachowania te w swojej treści lub formie nie służą

materialnoprawnemu interesowi osoby prawnej, a naruszają cudze dobra osobiste nie

mogą być poczytane za działania osoby prawnej (por. wyrok SN z dnia 19 grudnia 2002

r. II CKN 167/01 – nie publ., wyrok SN z dnia 27 października 2004 r. IV CK 135/04 – nie

publ.).

W rozpoznawanej sprawie było bezsporne, że decyzją z dnia 16 kwietnia 1997 r.

Minister Gospodarki stwierdził nieważność orzeczenia nr 18 Ministra Przemysłu

Lekkiego z dnia 15 października 1949 r. o przyjęciu przez Państwo przedsiębiorstwa

Huta C.(...) w T. i decyzję tę utrzymał następnie w mocy decyzja z dnia 9 czerwca 1998

r. Minister Gospodarki stwierdził, że w/w orzeczenie nr 18 zostało wydane z rażącym

naruszeniem prawa, gdyż postępowanie o przyjęcie przedsiębiorstwa wszczęto na

podstawie wniosku Starosty Powiatowego w G. z dnia 30 października 1948 r., a więc

po terminie ustawowym, który upłynął z dniem 31 marca 1947 r. Wcześniej, Minister

Przemysłu i Handlu decyzją z dnia 12 lipca 1995 r. odmówił stwierdzenia nieważności

orzeczenia nr 18 z dnia 15 października 1949 r. uznając, że przy przejmowaniu

przedsiębiorstwa Huta C.(...) w T. nie naruszono prawa ponieważ postępowanie w

sprawie przejęcia wszczęto przed datą 31 marca 1947 r., na co wskazywał wniosek

Starosty Powiatu w G. z dnia 7 grudnia 1946 r., którego wprawdzie nie było w aktach,

ale na istnienie którego wskazywało pismo Starosty z dnia 30 października 1948 r. oraz

postanowienie Zespołu Odwoławczego Głównej Komisji do spraw upaństwowienia

przedsiębiorstw z dnia 27 kwietnia 1949 r. Wymieniona decyzja odmawiająca

stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 18 została uchylona przez Naczelny Sąd

Administracyjny, następnie zaś doszło do stwierdzenia nieważności tego orzeczenia. W

2003 roku Huta C.(...) SA w T. wystąpiła o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 9

czerwca 1998 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia 16 kwietnia 1997 r. jako wydanej

przy niepełnym materiale dowodowym, w tym, w szczególności bez odszukania pisma

5

Starosty X. z dnia 7 grudnia 1946 r. Wnioskująca Huta powołała się na to pismo

stwierdzając, że odnalazła je w Archiwum i że wynika z niego, iż postępowanie

nacjonalizacyjne zostało wszczęte we właściwym czasie, tj. przed 31 marca 1947 r. co

sprawia, że nie było podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia

nacjonalizacyjnego. Do wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji dotyczących

nieważności orzeczenia nr 18 z dnia 15 października 1949 r. powódka załączyła

poświadczoną notarialnie kopię uzyskanej z Archiwum Państwowego kserokopii

Kwestionariusza Kontrolnego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia

Przedsiębiorstw dla Woj. W. stanowiącego załącznik do pisma Starostwa Powiatowego

w G. z dnia 7 grudnia 1946 r.

Na kopii tej nie był widoczny, uczyniony pismem ręcznym, zapis, który według

twierdzenia pozwanych miał brzmienie: „Na podstawie opinii L.dz. ... (nieczytelne) z dnia

10.12.1946 r. Dyrektor Przemysłu Miejscowego w P. zakład ten (Huta S.(…) nie podlega

przejęciu na własność Państwa w myśl ustawy z dn. 3.1.46 r.”

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym orzeczeniu nie odniósł się do w/w faktów pod

kątem rozważenia, czy i jakie znaczenie dla sytuacji procesowej i materialnoprawnej

Spółki Przemysł S.(...) w Polsce w postępowaniu administracyjnym wszczętym przez

powódkę w 2003 roku mogło mieć powołanie się na dokument, którego brak w

poprzednim postępowaniu przesądził o stwierdzeniu nieważności orzeczenia o

nacjonalizacji, a którego treść w wersji przedstawionej przez powódkę nie zawierała

przedmiotowego odręcznego zapisu. W szczególności, Sąd Apelacyjny nie rozważył,

czy istotna była sama okoliczność, że odnalazł się dokument mogący zaświadczać o

innej dacie wniosku Starosty X. co do przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwa Huty,

czy też istotna była treść przedmiotowego zapisku na tym dokumencie i czy w związku

z tym uzasadnione było, z punktu widzenia obrony Spółki Przemysł S.(...) w Polsce

przed żądaniem powódki, formułowanie zarzutu posługiwania się sfałszowanym

dokumentem w części dotyczącej zapisku odręcznego, czy też wysuwanie powyższego

zarzutu wykraczało poza rzeczywistą potrzebę zajęcia stanowiska przez Spółkę i w

konsekwencji – bez skutku w postaci uznania działania pozwanych osób fizycznych jako

działania osoby prawnej. Nie bez znaczenia mogłaby być jednak okoliczność, że

niezależnie od skuteczności zarzutu posługiwania się podrobionym dokumentem zarzut

ten nie pozostawał w zupełnym oderwaniu od problematyki będącej przedmiotem

postępowania administracyjnego wszczętego w 2003 roku.

6

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).