II PK 198/07

Wyrok z dnia 11 marca 2008 r.

II PK 198/07

Dywidenda jest pożytkiem z akcji i jej utrata może stanowić element

szkody wyrządzonej spadkobiercom pracownika w razie nieuprawnionej od-

mowy zbycia na ich rzecz nieodpłatnych akcji.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 marca

2008 r. sprawy z powództwa Janiny M., Marka M. i Janusza M. przeciwko Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa o zapłatę, na skutek

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Świeciu wyrokiem z dnia 20 września 2006 r. za-

sądził na rzecz powodów Janiny M., Marka M. i Janusza M. odszkodowania po

41.392,26 zł od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa za niewydanie im nieod-

płatnych akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa, które to prawo wynikało ze spad-

kobrania po Andrzeju M. Sąd ustalił, że Andrzej M. był pracownikiem sprywatyzowa-

nego przedsiębiorstwa Zakłady Celulozy i Papieru w Ś. Zmarł 28 kwietnia 1994 r. i do

tego czasu pozwany nie rozpoczął jeszcze udostępniania akcji. W sprawie prawa do

akcji po mężu powódka kontaktowała się z Zakładami, jednak jednoznacznie ich od-

mówiono wskazując, że spadkobierca nie jest uprawniony do nabycia akcji i tym sa-

mym do złożenia oświadczenia o ich nabyciu. Zakłady uniemożliwiły złożenie powo-

dom oświadczeń o niedopłatnym nabyciu akcji kierując się praktyką opartą na błęd-

nej interpretacji prawa przyjmowanej przez pozwanego. Odpowiedzialność odszko-

dowawcza pozwanego ma charakter obligacyjny (art. 471 k.c.). Wynika z obowiązku

2

udostępniania akcji uprawnionym i stąd uchybienia pozwanego musiały być rozwa-

żone jako nienależyte wykonanie zobowiązania. Pozwany reprezentował błędny po-

gląd prawny o braku prawa spadkobierców do akcji co spowodowało po ich stronie

szkodę. Odszkodowanie ustalone na podstawie art. 361 § 2 k.c. obejmowało akcje

oraz dywidendy. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

(dalej: ustawa) nie pozwalała zbyć akcji przez dwa lata (art. 38 ust. 3) i w tym okresie

dywidenda by przysługiwała. Należało ująć ją w odszkodowaniu również za dalszy

okres, gdyż przy stabilnej sytuacji powodowie traktowaliby akcje jako lokatę kapitału i

nie pozbyliby się ich. Na ogólną sumę należnego powodom odszkodowania składała

się wartość akcji w kwocie 89.957,40 zł oraz utraconych dywidend w latach 1998 -

2005 w kwocie 34.219,38, które zgodnie ze spadkobraniem podzielono równo po-

między powodów.

Apelację pozwany skierował do części zasądzonego odszkodowania w kwo-

tach po 11.406,46 zł, obejmującego dywidendy, gdyż powodowie nie wykazali, iżby

posiadaliby akcje przez cały okres. Mogli sprzedać akcje inwestorowi strategicznemu

lub na giełdzie już od 23 kwietnia 1999 r.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 18 stycznia 2007 r. oddalił

apelację i zasądził na rzecz każdego z powodów po 900 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego. Po uzupełniającym postępowaniu dowodowym ustalił, że

powodowie mieli stabilną sytuację materialną (w latach 1998 - 2005). Powódka rów-

nież była pracownikiem tych samych Zakładów i otrzymała 2.121 akcji. Otrzymała

nadto roczną odprawę. W 1999 uzyskała zasiłek przedemerytalny i utrzymywała sy-

nów z renty rodzinnej. W 2005 r. za sprzedane akcje własne i oszczędności zostało

kupione mieszkanie za 50 tys. zł dla starszego syna. Sąd potwierdził, że dywidenda

stanowiła składnik odszkodowania, gdyż stanowiła utraconą korzyść wynikającą z

nieuzasadnionej odmowy prawa do akcji (art. 361 k.c.). Powodowie nie mieli potrze-

by zbywania akcji i uzyskaliby prawo do dywidendy w okresie od 1998 r. do 2005 r.

Skargę kasacyjną pozwany oparł na obu podstawach. W procesowej zarzucił

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez pominięcie: wyja-

śnienia podstawy faktycznej i prawnej wyroku skutkiem niewyjaśnienia, że w odszko-

dowaniu należnym pracownikowi z tytułu bezprawnego i zawinionego uniemożliwie-

nia mu nabycia akcji obok ceny akcji mieści się także dywidenda; określenia jakie

zachowanie pozwanego stanowi podstawę faktyczną jego odpowiedzialności od-

szkodowawczej; oznaczenia więzi obligacyjnej, której naruszenie było przesłanką

3

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego; oznaczenia zachowania Skarbu

Państwa, któremu można przypisać winę, a które było przesłanką odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego. Zarzuty naruszenia prawa materialnego dotyczyły:

art. 471 k.c., przez uznanie, że przepis ten może mieć zastosowanie pomiędzy pod-

miotami, które nie łączyła więź obligacyjna oraz przez przyjęcie, iż pozwany dopuścił

się zawinionego i bezprawnego naruszenia ciążących na nim obowiązków; art. 471

k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c., przez przyjęcie, że w pojęciu szkody obok świad-

czenia odpowiadającego wartości akcji mieści się także świadczenie odpowiadające

wartości dywidend wypłaconych na rzecz akcjonariuszy w okresie po wydaniu akcji;

art. 471 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c., przez przyjęcie, że istnieje adekwatny

związek przyczynowy między niewydaniem akcji i szkodą w postaci dywidendy wy-

płaconej akcjonariuszom. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku pierwszej instancji w części zasądzającej na rzecz każ-

dego z powodów odszkodowanie w wysokości przekraczającej 29.985,80 zł i zmianę

przez oddalenie powództwa w zaskarżonej części lub o przekazanie sprawy do po-

nownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Narusze-

nie art. 328 § 2 k.p.c. miałoby znaczenie, gdyby miało wpływ na wynik sprawy (art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Niewskazanie w zaskarżonym wyroku wyraźnie podstawy

prawnej odpowiedzialności wynika zapewne z tego, że pozwany nie zaskarżył apela-

cją samej zasady odpowiedzialności, lecz jedynie wysokość odszkodowania, w któ-

rym nie ujmuje dywidendy. Skoro jednak w skardze powraca do kwestii zasady od-

powiedzialności, to myli się zarzucając brak więzi obligacyjnej. Jej źródło było takie

samo jak zobowiązanie pozwanego wobec powódki z tytułu jej własnego prawa do

akcji (zatrudnienia w tym samym przedsiębiorstwie). W orzecznictwie utrwalone jest

już stanowisko, że zobowiązanie Skarbu Państwa nie ogranicza się tylko do samego

wydania akcji lecz obejmuje również odpowiednie realizowanie szerszego zakresu

obowiązków wobec uprawnionych do akcji, określonego w ustawie oraz w przepisach

wykonawczych (art. 36, art. 38 ustawy). Określone w prawie pozytywnym obowiązki

kształtują więc zobowiązanie do wydania akcji, stąd jego bezprawne niewykonanie

stanowi podstawę do odszkodowania w oparciu o art. 471 k.c. Skarb Państwa jako

4

zobowiązany właściciel akcji odpowiada tu również za spółkę, z którą wykonuje zo-

bowiązanie (art. 474 k.c.). Co do kwestionowania zobowiązania wobec powodów, to

pozwany w skardze jedynie potwierdza, że niewłaściwie interpretował prawo, gdyż

powstanie „więzi obligacyjnej” warunkował złożeniem przez uprawnionego pracow-

nika oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji (art. 38 ust. 1). Stanowiło

to nieuzasadnioną podstawą odmowy powodom prawa do akcji. Nieracjonalne jest

wszak założenie, że powódka nie chciała złożyć oświadczenia o nabyciu akcji po

mężu skoro sama złożyła oświadczenie o nabyciu akcji jej przypadających. Pozwany

uważał, że prawo do akcji miało charakter osobisty, zatem mógł jej złożyć tylko

uprawniony pracownik i dopiero wówczas podlegało dziedziczeniu. Takie stanowisko

było nietrafne w świetle uchwały składu siedmiu sędziów z 15 listopada 2000 r., III

ZP 20/00 (OSNAPiUS 2001 nr 16, poz. 504), stwierdzającej, że spadkobiercy pra-

cownika uprawnionego do zakupu akcji na zasadach preferencyjnych (art. 24 ust. 1

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, Dz.U. Nr

51, poz. 298 ze zm.), zmarłego przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierp-

nia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr

118, poz. 561 ze zm.), mogą realizować prawo do nieodpłatnego nabycia akcji na

zasadach przewidzianych w tej ustawie - art. 63 ust. 2. Zaniechanie udostępnienia

prawa do akcji spadkobiercom uprawnionego pracownika nie było prawnie obojętne.

Pozwany źle interpretował prawo przyjmując, że powodom akcje nie przysługują.

Prawo do akcji przysługiwało spadkobiercom uprawnionego pracownika, który nie

dożył otwarcia terminu do złożenia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji. Prawo to

podlegało dziedziczeniu i mogli z niego skorzystać spadkobiercy uprawnionego.

Prawidłowa wykładnia ustawy prowadziła do wniosku takiego jak w uchwale siedmiu

sędziów z 15 listopada 2000 r., który znajdował potwierdzenie w dalszym orzecz-

nictwie. Zmiana ustawy przez dodanie z dniem 15 stycznia 2003 r. przepisu art. 38

ust. 1b stwierdzającego, że prawo do nieodpłatnego nabycia akcji od chwili powsta-

nia podlega dziedziczeniu, nie oznaczała wprowadzenia normy, dopiero która umoż-

liwiła dziedziczenie, lecz normę, która jedynie potwierdzała dziedziczenie również

ekspektatywy prawa majątkowego wyraźnie ukształtowanego. Błędna interpretacja

prawa spowodowała nieuzasadnioną odmowę prawa do akcji. Zarzut braku zobowią-

zania (więzi obligacyjnej) nie jest więc trafny. Spadkobiercom uprawnionego pracow-

nika przysługuje odszkodowanie za utratę akcji, gdy dłużnik (Skarb Państwa) nieza-

sadnie odmawia prawa do akcji. Niezrealizowanie przysługującego spadkobiercom

5

uprawnienia uzasadniało odpowiedzialność odszkodowawczą za niewykonanie zo-

bowiązania (art. 471 k.c.). Osoba uprawniona, której służy prawo zwrócenia się i do-

chodzenia wierzytelności o zbycie akcji przez dłużnika (Skarb Państwa) ma również

wierzytelność o odszkodowanie za bezprawne niewykonanie pierwotnego zobowią-

zania. Niewykonanie obowiązku wydania akcji przemienia się w obowiązek napra-

wienia szkody. Odszkodowanie zastępuje główne świadczenie. Pozwany był dłużni-

kiem pierwszego zobowiązania, nawet gdy działał za pośrednictwem prywatyzowanej

spółki. Dłużnikiem jest również w sprawie o odszkodowanie, w której ocenie podlega

to czy prawidłowo wykonał pierwotne zobowiązanie. Orzecznictwo potwierdza zobo-

wiązaniowy charakter takiej odpowiedzialności (por. wyroki Sądu Najwyższego : z 13

kwietnia 2000 r., I PKN 563/99, OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 560; z 12 września

2000 r., I PKN 529/00, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 163; z 22 sierpnia 2003 r., I PK

272/02, OSNP 2004 nr 17, poz. 296; z 21 października 2003 r., I PK 574/02, OSNP

2004 nr 19, poz.338; z 9 grudnia 2003 r., I PK 75/03, Monitor Prawniczy 2005 nr 1,

poz. 42; z 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 397 oraz

uchwałę składu siedmiu sędziów z 26 czerwca 2003 r., III PZP 22/02, OSNP 2003 nr

21 poz. 511).

Zarzut niewyjaśnienia podstawy prawnej ujęcia w odszkodowaniu dywidendy

również nie ma wpływu na wynik sprawy. W uzasadnieniu wyroku wskazano zasad-

niczą podstawę prawną odszkodowania (art. 361 § 2 k.c.) i nie można nie dostrze-

gać, że dywidendy obejmują odszkodowanie za utracone korzyści. Nie może być też

zasadnie kwestionowane stwierdzenie, iż majątkowe prawo do dywidendy jest po-

chodne od prawa do akcji (art. 347 § 1 k.s.h. a uprzednio art. 355 § 1 k.h.). Zależy od

zysku i uchwał walnego zgromadzenia o podziale zysku na dywidendy, co w sprawie

nie jest kwestionowane. Prawo do dywidendy stanowi wówczas pożytek z prawa do

akcji (art. 54 k.c. i art. 347 k.s.h. oraz 355 § 1 k.h.). Akcjonariusz otrzymuje dywiden-

dę na rachunek papierów wartościowych. Może rozporządzać samą dywidendą.

Nie jest zasadny zarzut o ustaleniu odszkodowania z naruszeniem normalne-

go związku przyczynowego przez ujęcie w nim prócz wartości akcji również wartości

dywidend. Dywidendy mogły być zasądzone jako utracone korzyści, gdyż prawo to

jest silnie związane z akcjami i stanowi ich zwykły pożytek. Nie można więc twierdzić,

że dywidenda wykracza poza normalne odszkodowanie za niewykonanie zobowią-

zania wydania akcji. Przedmiotem sprawy nie jest ocena trafności twierdzenia skar-

żącego (zarzutu), że cena akcji obejmuje także tę wartość, którą stanowi dywidenda.

6

Mechanizm ustalania ceny giełdowej akcji może uwzględniać prawo do dywidendy

(tu w szczególności ze względu na swoiste wskaźniki, takie jak stopa dywidendy czy

zabezpieczenie dywidendy). Nie oznacza to jednak, że giełdowa cena akcji konsu-

muje prawo do dywidendy. Wszak skarżący sam prawidłowo odwołuje się do orze-

czenia o ustalaniu odszkodowania według wartości akcji oferowanych w pierwszym

dniu sprzedaży (wyrok z 13 kwietnia 2000 r., I PKN 563/99, OSNAPiUS 2001nr 18,

poz. 560). Wartość akcji nie pochłania dywidendy. Prawo do dywidendy choć wynika

z prawa do akcji, to po jej przyznaniu ma odrębną wartość i może być przedmiotem

samodzielnego rozporządzenia w oderwaniu od akcji. Wyżej wskazano, że prawo do

dywidendy wynika z zysku i uchwały o jego podziale. Stanowi zatem pożytek prawa

do akcji i nie jest zawarte w cenie akcji. Inaczej ujmując stanowiłoby naruszenie za-

sady normalnego związku przyczynowego stwierdzenie, że dywidenda nie jest pra-

wem wynikającym z akcji (art. 361 § 2 k.c.). Skoro prawo do dywidendy jest pożyt-

kiem prawa do akcji, to nie można zarzucać, że jego uwzględnienie w odszkodowa-

niu za bezprawne niewydanie akcji stanowi nienależyte wzbogacenie poszkodowa-

nego. Nie jest również zasadny zarzut oparty na założeniu, że skoro powódka zbyła

wcześniej uzyskane akcje, to domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.) przemawia

również za tym, że zbyłaby także akcje po mężu. Rzecz w tym, iż w zakresie tej

oceny wiążące są ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Zgodnie z nimi „powodowie mieli stabilną sytuację materialną w okresie od 1998 -

2005 r. i nie mieli takich potrzeb, które skłaniałyby ich do zbycia akcji a zatem uzy-

skaliby prawo do dywidendy”. Uprawniony do odszkodowania może również prze-

ciwstawiać pozwanemu własny zarzut, iż dopiero prawidłowe wykonane zobowiąza-

nia pozwalałoby stwierdzić, czy uprawnieni rzeczywiście zbyliby akcje. Według usta-

leń Sądu powódka nie od razy zbyła swe akcje, pierwotnie tylko część - w związku z

leczeniem - a pozostałe akcje dopiero w 2005 r. w związku z kupnem mieszkania dla

syna. Akcje po spadkodawcy mogły być więc zachowane i w spornym okresie przy-

nosić dywidendę. Skarżący nie wyjaśnił znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy poczy-

nionej lakonicznie uwagi, że skoro dochody z akcji i dywidendy podlegają opodatko-

waniu to winno to znajdować odzwierciedlenie w wysokości odszkodowania. Rzecz w

tym, że obowiązek podatkowy kierowany jest do podatnika i sąd pracy o nim nie de-

cyduje. Należne świadczenia zasądza się w pełnej kwocie (tzw. brutto).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji na mocy art. 39814

k.p.c.

7

W zakresie kwestionowanego w skardze kasacyjnej rozstrzygnięcia o kosz-

tach, to generalnie można by się zgodzić ze skarżącym, że przy określonym współ-

uczestnictwie materialnym powodów koszty zastępstwa procesowego winny być

jedne (zasądzone łącznie), zależne od sprawy, a nie liczone odrębnie dla każdego

współuczestnika (uchwała Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2007 r., III CZP 130/06,

OSNC 2008 nr 1, poz. 1). Jednakże skarga została oddalona, zatem nie było pod-

stawy procesowej do weryfikacji orzeczenia o kosztach zastępstwa procesowego w

drugiej instancji. Wbrew zarzutom skarżącego w sprawie nie jest dopuszczalne

przyjęcie i rozpoznanie odrębnego (samodzielnego) zażalenia na koszty orzeczone

w drugiej instancji. Na postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach procesu nie

przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego (art. 3941

§ 2 k.p.c.). Odwołanie się do

argumentu o niekonstytucyjności takiego rozwiązania nie jest wystarczające (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2007 r., IV CZ 28/07, OSNC

2008 nr 2, poz. 29).

========================================