III CZP 3/08

Uchwała z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Heleny C. przy uczestnictwie Agnieszki C.,

Mikołaja C., Mieszka C., Danuty S. i Mirosława S. o podział majątku spółki, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 marca 2008 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy

postanowieniem z dnia 6 grudnia 2007 r.:

"Czy współwłaściciel, który z wyłączeniem pozostałych współwłaścicieli korzysta

z nie przynoszącej pożytków nieruchomości wspólnej, jest zobowiązany do

rozliczenia z pozostałymi współwłaścicielami uzyskanych z tego tytułu korzyści?"

podjął uchwałę:

Współwłaściciel może domagać się od pozostałych współwłaścicieli,

korzystających z rzeczy wspólnej z naruszeniem art. 206 k.c. w sposób

wykluczający jego współposiadanie, wynagrodzenia za korzystanie z tej

rzeczy z zachowaniem przesłanek określonych w art. 224 § 2 lub art. 225 k.c.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 marca 2007 r. ustalił składniki majątku

spółki cywilnej i dokonał jego podziału. Rozliczając byłych wspólników, nie

uwzględnił dochodzonych przez wnioskodawczynię Helenę C. oraz uczestników

Agnieszkę C., Mikołaja C. i Mieszka C. kwot z tytułu wyłącznego posiadania przez

pozostałych uczestników Danutę S. i Mirosława S. nieruchomości oraz ruchomości

wchodzących w skład majątku spółki.

W toku rozpoznawania apelacji wniesionej przez wnioskodawczynię oraz

uczestników Agnieszkę C., Mikołaja C. i Mieszka C. Sąd Okręgowy zauważył, że z

treści zarzutów podnoszonych przez skarżących wynika, iż przedmiotem ich

żądania jest rozliczenie nie pożytków rzeczy znajdujących się w wyłącznym

posiadaniu Danuty i Mirosława S. – jak przyjmował Sąd Rejonowy – lecz rozliczenie

korzyści uzyskanych przez Danutę i Mirosława S. w wyniku wyłącznego,

niezgodnego z wolą pozostałych uczestników postępowania, posiadania

wchodzących w skład majątku spółki nieruchomości oraz niektórych ruchomości.

Zagadnienie dopuszczalności i podstaw rozliczenia korzyści uzyskanych przez

współwłaściciela na skutek wyłącznego posiadania całości lub części rzeczy

wspólnej było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 10

maja 2006 r., III CZP 9/06 (OSNC 2007, nr 3, poz. 37), lecz uchwała ta spotkała się

z głosami krytyki. Odmienne zapatrywanie od wyrażonego w tej uchwale zdaje się

wynikać także z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN

21/99 ("Izba Cywilna" 2002, nr 3, s. 48).

Rozbieżność stanowisk stała się przyczyną wątpliwości Sądu Okręgowego,

którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie współwłasności dopuszcza różne sposoby posiadania i korzystania z

rzeczy wspólnej przez współwłaścicieli. Mieści się w nim bezpośrednie i wspólne

posiadanie całej rzeczy oraz korzystanie z niej przez współwłaścicieli, bezpośrednie

i wyłączne posiadanie oraz korzystanie przez współwłaścicieli z wydzielonych im

części rzeczy wspólnej, a także pośrednie posiadanie i korzystanie przez

współwłaścicieli z całej rzeczy wspólnej przez pobieranie pożytków cywilnych, np.

gdy rzecz wspólna została oddana w najem lub dzierżawę. Artykuł 206 k.c. ma na

względzie tylko bezpośrednie i wspólne posiadanie oraz korzystanie przez

wszystkich współwłaścicieli z całej rzeczy; ten określony ustawą sposób posiadania

rzeczy wspólnej i korzystania z niej jest aktualny tylko wtedy, gdy odmienny sposób

nie został przewidziany w umowie współwłaścicieli lub orzeczeniu sądu (por.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 94/07, OSNC-ZD

2008, nr D, poz. 96).

Ponieważ współwłasność jest postacią własności, środki jej ochrony, do których

przede wszystkim należy roszczenie windykacyjne (art. 222 § 1 k.c.), mogą być

stosowane także przez współwłaścicieli. Jeżeli osoba trzecia zawładnęła rzeczą

będącą przedmiotem współwłasności i wszyscy współwłaściciele wystąpili

przeciwko niej z roszczeniem windykacyjnym, dochodzenie tego roszczenia w

zasadzie nie różni się od dochodzenia roszczenia windykacyjnego przez jednego

właściciela. W szczególności nie ulega wątpliwości, że współwłaściciele mogą w

takim przypadku dochodzić także określonych w art. 224 § 2 i art. 225 k.c. roszczeń

uzupełniających roszczenie windykacyjne.

Szczególne, uzasadnione specyfiką współwłasności kwestie powstają jedynie

wtedy, gdy roszczenia windykacyjnego dochodzą tylko niektórzy współwłaściciele;

jeżeli występują oni z roszczeniem windykacyjnym przeciwko osobie trzeciej, która

zawładnęła rzeczą wspólną, należy mieć na względzie, oprócz art. 222 § 1 k.c.,

regulację zawartą w art. 209 k.c. Zgodnie z art. 209 k.c., każdy ze współwłaścicieli

może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które

zmierzają do zachowania wspólnego prawa. Na podstawie zatem tego przepisu

nawet jeden tylko współwłaściciel może dochodzić od osoby trzeciej roszczenia

windykacyjnego oraz roszczeń uzupełniających.

Jeżeli niektórzy współwłaściciele występują z roszczeniem windykacyjnym

przeciwko pozostałym współwłaścicielom, którzy sami władają całą rzeczą wspólną,

należy mieć na względzie, oprócz art. 222 § 1 k.c., regulację przewidzianą w art.

206 k.c. Według art. 206 k.c., każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do

współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki

daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych

współwłaścicieli. Jeżeli więc w danym przypadku stosuje się art. 206 k.c., gdyż

sposobu posiadania rzeczy wspólnej nie normuje umowa współwłaścicieli ani

orzeczenie sądu, każdy współwłaściciel jest uprawniony do bezpośredniego

posiadania całej rzeczy wspólnie wraz z pozostałymi współwłaścicielami; granicą

jego uprawnienia jest takie samo uprawnienie każdego z pozostałych

współwłaścicieli. W konsekwencji współwłaściciel, który pozbawia innego

współwłaściciela posiadania na zasadach określonych w art. 206 k.c., narusza jego

uprawnienie wynikające ze współwłasności, a sam, w zakresie, w jakim posiada

rzecz i korzysta z niej w sposób wykluczający posiadanie i korzystanie innych

współwłaścicieli, działa bezprawnie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10

maja 2006 r., III CZP 9/06).

Jeżeli zatem ze względu na charakter rzeczy wspólnej możliwe jest korzystanie z

niej przez każdego współwłaściciela niezależnie od korzystania przez pozostałych

współwłaścicieli, współwłaściciel, którego uprawnienie zostało w powyższy sposób

naruszone, może na podstawie art. 222 § 1 w związku z art. 206 k.c. dochodzić od

współwłaściciela, korzystającego z rzeczy w sposób wykluczający jego

współposiadanie, roszczenia o dopuszczenie do współposiadania. Gdy natomiast

ze względu na charakter rzeczy wspólnej wykonywanie posiadania zakłada zgodne

współdziałanie współwłaścicieli, współwłaściciel pozbawiony posiadania rzeczy

przez innego współwłaściciela może wystąpić do sądu o podział rzeczy wspólnej do

korzystania (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia

28 września 1963 r., III CO 33/62, OSNC 1964, nr 2, poz. 22, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 25 października 1973 r., III CRN 247/73, OSNCP 1974, nr 9,

poz. 151, i z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 325/01, nie publ., oraz uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 94/07).

Niezależnie od tego współwłaściciel pozbawiony przez innego współwłaściciela

posiadania rzeczy wspólnej może zawsze, a więc zarówno wtedy, gdy

wykonywanie posiadania rzeczy wspólnej zakłada zgodne współdziałanie

współwłaścicieli, jak i wtedy, gdy go nie zakłada, wystąpić o zniesienie

współwłasności.

Nie powinno budzić wątpliwości, że w sprawie o dopuszczenie do

współposiadania pozwany współwłaściciel, który korzysta z rzeczy w sposób

wykluczający współposiadanie jej przez powoda, nie może bronić się skutecznie

zarzutem przysługiwania mu, zgodnie z art. 206 k.c., własnego uprawnienia do

posiadania całej rzeczy, jego bowiem posiadanie w zakresie, w jakim on nie

respektuje uprawnienia każdego z pozostałych współwłaścicieli do takiego samego

posiadania, jest w świetle art. 206 k.c. posiadaniem nieuprawnionym (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r., III CZP 9/06). Korzystanie przez

pozwanego z całej rzeczy wspólnej bez respektowania uprawnienia powoda do

takiego samego korzystania z niej powinno uzasadniać nie tylko nakazanie

pozwanemu dopuszczenie do współposiadania na zasadach określonych w art. 206

k.c., ale i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda na podstawie art. 224 § 2 lub

art. 224 § 2 w związku z art. 225 k.c. wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy

wspólnej w zakresie, do którego nie uprawnia art. 206 k.c.

Nie ma powodów do tego, aby w sprawie o roszczenie windykacyjne między

współwłaścicielami w zakresie nieuregulowanym przepisami o współwłasności nie

stosować przepisów normujących roszczenia uzupełniające roszczenie

windykacyjne. O ile art. 207 k.c., mający podobnie jak art. 206 k.c. dyspozytywny

charakter, wyklucza stosowanie art. 224 § 2 i art. 225 k.c. między

współwłaścicielami w zakresie dotyczącym pożytków, o tyle brak podstaw do

wyłączenia stosowania art. 224 § 2 i art. 225 k.c. między współwłaścicielami w

zakresie dotyczącym wynagrodzenia za bezprawne korzystanie z rzeczy (por.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1992 r., III CZP 140/92, , OSNC

1993, nr 4, poz. 64).

Omawiana sytuacja wykazuje cechy zbieżne z przypadkami objętymi hipotezą

art. 230 k.c., według którego przepisy dotyczące roszczeń właściciela przeciwko

samoistnemu posiadaczowi stosuje się odpowiednio do stosunku między

właścicielem a posiadaczem zależnym, jeżeli z przepisów regulujących ten

stosunek nie wynika nic innego. Przyjmuje się zarówno w piśmiennictwie, jak

orzecznictwie, że art. 230 k.c. dotyczy tylko takiego posiadacza zależnego, który

władając rzeczą w określonym zakresie nie ma do tego skutecznego wobec

właściciela prawa (nigdy go nie miał albo miał, ale utracił). W zakresie hipotezy art.

230 k.c. mieszczą się także przypadki – podobne do omawianej sytuacji – w których

posiadaczowi zależnemu przysługuje określone prawo do rzeczy, lecz jego

władztwo nad rzeczą wykracza poza treść tego prawa (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 1998 r., III CKN 33/98, OSNC 1999, nr 6, poz.

110).

Współwłaściciel pozbawiony współposiadania rzeczy lub korzystania z niej przez

innego współwłaściciela powinien móc dochodzić od niego na zasadach

określonych w art. 224 § 2 lub art. 224 § 2 w związku z art. 225 k.c. roszczenia o

wynagrodzenie za bezprawne korzystanie także wtedy, gdy z powodu pozbawienia

go współposiadania doszło do sądowego podziału quoad usum lub wszczęte

zostało postępowanie o zniesienie współwłasności. W obu tych sytuacjach sąd musi

w postępowaniu nieprocesowym rozstrzygnąć również spór o własność (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 94/07), obie te

sytuacje wykazują więc istotne podobieństwo do sporu windykacyjnego między

współwłaścicielami.

Jeżeli z powodu wyzucia współwłaściciela ze współposiadania nastąpił sądowy

podział quoad usum, współwłaściciel wyzuty może dochodzić od współwłaściciela,

który zawładnął rzeczą z jego wyłączeniem, na zasadach określonych w art. 224 §

2 lub art. 224 § 2 w związku z art. 225 k.c., wynagrodzenia za nieuprawnione

korzystanie z rzeczy w odrębnym procesie. W razie natomiast wszczęcia

postępowania o zniesienie współwłasności wynagrodzenie za nieuprawnione

korzystanie z rzeczy wspólnej przez niektórych współwłaścicieli może zostać

zasądzone na rzecz innych współwłaścicieli na podstawie art. 224 § 2 lub art. 224 §

2 w związku z art. 225 k.c. już w tym postępowaniu, a to ze względu na regulacje

przewidziane w art. 618 k.p.c.

Jak wynika z tych uwag, nie może usprawiedliwiać żądania przez

współwłaściciela wynagrodzenia od pozostałych współwłaścicieli posiadanie przez

nich rzeczy wspólnej „ponad udział”, ponieważ w sytuacjach objętych zakresem

zastosowania art. 206 k.c. nie sposób zasadnie mówić o uprawnieniu

współwłaścicieli do korzystania z rzeczy wspólnej w granicach udziału (por. uchwała

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1963 r., III CO

33/62, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1973 r., III CRN

247/73). Samo zatem twierdzenie współwłaściciela o korzystaniu przez innego

współwłaściciela z rzeczy wspólnej w zakresie przewyższającym przysługujący mu

udział nie może dawać podstaw do dochodzenia od niego z tego tytułu

jakiegokolwiek roszczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2001 r., III CKN 21/99). Roszczenie współwłaściciela przeciwko innemu

współwłaścicielowi o wynagrodzenie za korzystanie przez niego z rzeczy wspólnej

może uzasadniać tylko ziszczenie się określonych w art. 224 § 2 lub w art. 224 § 2

w związku z art. 225 k.c. przesłanek w razie naruszenia przez tego innego

współwłaściciela art. 206 k.c.

Roszczenie o wynagrodzenie przewidziane w 224 § 2 i art. 225 k.c. łączy w sobie

pierwiastki roszczenia odszkodowawczego (może zmierzać do zwrócenia kosztów,

jakie właściciel poniósł w związku z tym, że był zmuszony do korzystania z cudzej

rzeczy lub do kompensaty utraconych korzyści, jakie by uzyskał, gdyby rzecz

wynajął) oraz roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia (może zmierzać do

wydania korzyści uzyskanych przez posiadacza w wyniku bezprawnego

korzystania). Jednakże zarówno dochodzenie roszczenia o wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy, jak wysokość wynagrodzenia nie zależą od tego, czy

właściciel w rzeczywistości poniósł jakiś uszczerbek, a posiadacz uzyskał jakąś

korzyść. Według stanowiska piśmiennictwa i orzecznictwa, o wysokości należnego

właścicielowi wynagrodzenia decydują stawki rynkowe za korzystanie z danego

rodzaju rzeczy i czas posiadania rzeczy przez adresata roszczenia (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna – z dnia 10 lipca

1984 r. III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209, uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91, oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2004 r., IV CK 273/03, nie publ.).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).