I KZP 39/07

UCHWAŁA Z DNIA 20 MARCA 2008 R.

I KZP 39/07

Na ponowne postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania

przygotowawczego, wydane w warunkach określonych w art. 330 § 2

k.p.k., pokrzywdzonemu, który uprzednio wykorzystał już uprawnienia

przewidziane w art. 306 § 1 k.p.k., nie przysługuje zażalenie. Ma on nato-

miast prawo wniesienia aktu oskarżenia, określonego w art. 55 § 1 k.p.k., w

terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu pro-

kuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Jednakże wów-

czas, gdy zażalenie zostało złożone przed dniem 12 lipca 2007 r., to jest

przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 29 marca 2007 r. o zmianie

ustawy o prokuraturze, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz nie-

których innych ustaw (Dz. U. Nr 64, poz. 432), termin do wniesienia aktu

oskarżenia, określonego w art. 55 § 1 k.p.k., powinien być – wyjątkowo –

liczony od dnia doręczenia pokrzywdzonemu prawomocnego rozstrzygnię-

cia w przedmiocie tego zażalenia.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: W. Kozielewicz (sprawozdawca), J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy – Izba Karna w Warszawie w sprawie Roberta F., po

rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Re-

jonowy w W., postanowieniem z dnia 20 listopada 2007 r., zagadnienia

prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

2

„a) czy po dniu 12 lipca 2007 r., tj. po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 29

marca 2007 r. o zmianie ustawy o prokuraturze, ustawy – Kodeks postę-

powania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 64, poz. 432)

dopuszczalne jest rozpoznanie zażalenia wniesionego przed tym dniem na

postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego

w sprawie, w której sąd rozstrzygał już w przedmiocie zażalenia na

uprzednio wydane postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania

przygotowawczego i uchylił takie postanowienie,

a w przypadku odpowiedzi pozytywnej:

b) jaki organ jest po dniu 12 lipca 2007 r. właściwy do rozpoznania takiego

zażalenia: prokurator nadrzędny nad prokuratorem, który wydał zaskarżone

postanowienie – zgodnie z treścią art. 330 § 2 k.p.k. w brzmieniu obowią-

zującym do dnia 12 lipca 2007 r. czy też sąd właściwy do rozpoznania

sprawy – zgodnie z treścią art. 465 § 2 k.p.k. w brzmieniu nadanym ustawą

z dnia 29 marca 2007 r. o zmianie ustawy o prokuraturze, ustawy – Kodeks

postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 64, poz.

432)”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało

w następującej sytuacji procesowej.

W wyniku zawiadomienia o przestępstwie, złożonego przez Roberta

F., Prokuratura Rejonowa w W. prowadziła postępowanie przygotowawcze

w sprawie zniszczenia zapisów w notesie. Postanowieniem z dnia 20

czerwca 2005 r. Prokurator umorzył śledztwo w tej sprawie. Postanowienie

to zostało zaskarżone przez pokrzywdzonego i jego pełnomocnika. Proku-

3

rator Okręgowy w W. zażaleń tych nie uwzględnił i przekazał je do rozpo-

znania Sądowi Rejonowemu w W., a tenże Sąd – postanowieniem z dnia

27 grudnia 2005 r. – uchylił zaskarżone orzeczenie. Następnie, w dniu 17

lipca 2006 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej w W. po raz kolejny umo-

rzył to postępowanie. Ta decyzja została również zaskarżona przez po-

krzywdzonego i jego pełnomocnika. Wniesione zażalenia zostały uwzględ-

nione przez Prokuratora Prokuratury Okręgowej w W. Taki sam los spotkał

kolejne postanowienie Prokuratora Prokuratury Rejonowej, z dnia 16 listo-

pada 2006 r., o umorzeniu śledztwa, które zostało uchylone przez Prokura-

tora Prokuratury Okręgowej w W. w dniu 14 lutego 2007 r.. W dniu 15 maja

2007 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej w W. po raz czwarty umorzył

śledztwo w przedmiotowej sprawie. Zażalenie na wydane postanowienie

złożyli pokrzywdzony (w dniu 12 czerwca 2007 r.) i jego pełnomocnik (w

dniu 4 czerwca 2007 r.). Pismem z dnia 12 września 2007 r. Prokuratura

Rejonowa w W. przekazała te zażalenia Sądowi Rejonowemu w W. Tenże

Sąd postanowieniem z dnia 24 września 2007 r. wniesione zażalenia po-

zostawił bez rozpoznania, gdyż przyjął, że są one niedopuszczalne z mocy

ustawy. W uzasadnieniu swojego postanowienia wyraził pogląd, że orga-

nem właściwym do rozpoznania zażalenia, na ponownie wydane postano-

wienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego, wniesionego przed

dniem 12 lipca 2007 r. (data wejścia w życie ustawy z dnia 29 marca 2007

r. o zmianie ustawy o prokuraturze, ustawy – Kodeks postępowania karne-

go oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 64, poz. 432, dalej powoływana

jako ustawa nowelizująca bądź ustawa z dnia 29 marca 2007 r.), jest pro-

kurator nadrzędny.

Zażalenie na to postanowienie złożył pokrzywdzony Robert F. pod-

nosząc, że Prokuratura Okręgowa w W. nie chce rozpoznać zażaleń wnie-

sionych przez niego i jego pełnomocnika.

4

Sąd Rejonowy w W., właściwy – na podstawie art. 430 § 2 k.p.k. – do

rozpoznania zażalenia na postanowienie o pozostawieniu zażaleń bez roz-

poznania, uznał iż jego rozpoznanie łączy się z potrzebą rozstrzygnięcia

problemu prawnego, czy w aktualnym stanie prawnym dopuszczalne jest

zażalenie na ponownie wydane postanowienie prokuratora o umorzeniu

postępowania przygotowawczego. Na tę wątpliwość dodatkowo nałożył się

dylemat intertemporalny, jak należy rozwiązać sytuację, w której zażalenie

zostało złożone pod rządem przepisów w dotychczasowym brzmieniu, a

więc było czynnością „skuteczną” w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 29

marca 2007 r. Sąd Rejonowy podnosi, że według stanu prawnego obowią-

zującego przed dniem 12 lipca 2007 r., tj. przed wejściem w życie zmian w

Kodeksie postępowania karnego dokonanych ustawą z dnia 29 marca

2007 r., zażalenie na postanowienie prokuratora z dnia 15 maja 2007 r. o

umorzeniu śledztwa przysługiwałoby bowiem wyłącznie do prokuratora

nadrzędnego (art. 330 § 2 k.p.k.), zaś w razie utrzymania w mocy zaskar-

żonego postanowienia przez prokuratora nadrzędnego, pokrzywdzony

mógł wnieść akt oskarżenia określony w art. 55 § 1 k.p.k.

Odmienna konstrukcja w zakresie zaskarżania postanowień prokura-

tora w przedmiocie umorzenia postępowania przygotowawczego obowiązu-

je od dnia 12 lipca 2007 r. Wobec uchylenia § 2 art. 306 k.p.k. oraz zmiany

treści art. 330 § 2 k.p.k., zażalenie na postanowienie prokuratora o umo-

rzeniu postępowania przysługuje obecnie na zasadach ogólnych do sądu

właściwego do rozpoznania sprawy (art. 465 § 2 k.p.k.). Odstępstwo od za-

sady zaskarżalności postanowień prokuratora wprowadza art. 330 § 2

k.p.k., zgodnie z którym jeżeli prokurator nadal (po uchyleniu przez sąd po-

stanowienia o umorzeniu postępowania – art. 330 § 1 k.p.k.) nie znajduje

podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o

umorzeniu postępowania. Już w tym momencie pokrzywdzony, który

uprzednio wniósł zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania

5

(wykorzystał uprawnienia przewidziane w art. 306 § 1 k.p.k.), może wnieść

akt oskarżenia jako oskarżyciel posiłkowy subsydiarny.

Aktualnie obowiązujące przepisy, jak wywodzi Sąd, w przeciwień-

stwie do obowiązujących przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, nie

przyznają pokrzywdzonemu prawa do zażalenia na powtórnie wydane po-

stanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania. Jednak zażalenie po-

krzywdzonego w niniejszej sprawie zostało wniesione przed dniem 12 lipca

2007 r. Zgodnie zaś z art. 7 ustawy nowelizującej, czynności procesowe

dokonane przed wejściem w życie ustawy są skuteczne, jeżeli dokonano

ich z zachowaniem przepisów dotychczasowych. W konsekwencji wydaje

się, że za skuteczne należy uznać również zażalenie wniesione przez po-

krzywdzonego i powinno ono zostać rozpoznane. Gdyby podzielić powyż-

sze stanowisko, to powstaje kwestia organu właściwego do rozpoznania

zażalenia. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym organem tym był

prokurator nadrzędny. Jednak, jeżeli przez skuteczność dokonanych czyn-

ności procesowych rozumieć jedynie ocenę dopuszczalności zażalenia

oraz spełnienia odniesionych doń wymagań formalnych, to w aktualnym

stanie prawnym brak jest podstaw, by zażalenie takie rozpoznawał proku-

rator nadrzędny. Zgodnie bowiem z treścią art. 465 § 2 k.p.k. na postano-

wienie prokuratora przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpo-

znania sprawy, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Sąd zauważa przy tym, że mając na uwadze, iż w prawie karnym

procesowym regułą jest zastosowanie przepisów procesowych obowiązu-

jących w czasie trwania postępowania (które „chwytają w locie” toczące się

postępowanie), należałoby przyjąć, że brak jest podstaw do wskazania or-

ganu innego niż sąd właściwy do rozpoznania sprawy, jako organu właści-

wego do rozpoznania zażalenia pokrzywdzonego, mimo że zostało ono

wniesione przed dniem 12 lipca 2007 r.

6

Zaakceptowanie tego wniosku prowadzi jednak, zdaniem Sądu, do

rezultatów, które nie dają się pogodzić z założeniem racjonalności ustawo-

dawcy. Zasadą, obowiązującą zarówno na gruncie przepisów Kodeksu po-

stępowania karnego przed nowelizacją, jak i obecnie, jest jednokrotne roz-

poznanie przez sąd zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowa-

nia przygotowawczego. Pozytywna dla skarżącego decyzja sądu i uchyle-

nie postanowienia o umorzeniu, otwiera mu, po ponownym umorzeniu

sprawy, możliwość wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia. Natomiast

podzielenie przedstawionego toku rozumowania spowodowałoby, że w

pewnej kategorii spraw, tylko z uwagi na datę wniesienia zażalenia oraz

jego nierozpoznanie do czasu wejścia w życie zmian dokonanych ustawą z

dnia 29 marca 2007 r., możliwe stałoby się powtórne rozpoznanie przez

sąd zażalenia na postanowienie organu prowadzącego postępowanie

przygotowawcze o umorzeniu postępowania.

Stoi to, zdaniem Sądu, w sprzeczności z kierunkiem zmian wprowa-

dzonych ustawą nowelizującą, gdyż ich rezultatem miało być skrócenie i

uproszczenie procedury zaskarżenia postanowień o odmowie wszczęcia

bądź umorzeniu postępowania przygotowawczego. Aktualnie bowiem, już

po rozpoznaniu zażalenia przez Sąd i jego uwzględnieniu, otwiera się dla

pokrzywdzonego – w razie ponownej decyzji prokuratora o umorzeniu po-

stępowania – potencjalna droga do wniesienia subsydiarnego aktu oskar-

żenia. W poprzednim stanie prawnym zaś konieczne było zajęcie stanowi-

ska w tym przedmiocie przez trzy organy. Natomiast w istniejącej w niniej-

szej sprawie sytuacji, pokrzywdzony, który przecież zaskarżył takie posta-

nowienie, musiałby oczekiwać ponownej decyzji sądu, a jeśli byłaby ona

dla niego pozytywna – ponownej decyzji prokuratora.

Sąd Rejonowy podkreślił jednak, że możliwa jest również odmienna

wykładnia powołanych przepisów. Otóż można przyjąć, że po dniu wejścia

7

w życie ustawy nowelizującej nie jest dopuszczalne zażalenie na ponownie

wydane postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego.

Z treści przepisu art. 330 § 2 k.p.k. nie wynika bowiem, aby pokrzyw-

dzonemu przysługiwało takie zażalenie. Przy przyjęciu zaś niedopuszczal-

ności zażalenia w takiej sytuacji faktycznej, jak występująca w niniejszej

sprawie, złożone zażalenie należało pozostawić bez rozpoznania, czyli

rozstrzygnąć tak jak to uczyniono w postanowieniu z dnia 24 września

2007 r.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały o nastę-

pującej treści:

„Na ponowne postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania

przygotowawczego wydane w warunkach określonych w art. 330 § 2 k.p.k.

pokrzywdzonemu, który uprzednio wykorzystał już uprawnienia przewidzia-

ne w art. 306 § 1 k.p.k., nie przysługuje zażalenie. Ma on natomiast prawo

wniesienia aktu oskarżenia określonego w art. 55 § 1 k.p.k. w terminie mie-

siąca od doręczenia mu postanowienia prokuratora o umorzeniu postępo-

wania przygotowawczego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W pierwszym rzędzie należy w pełni podzielić stanowisko Prokurato-

ra Prokuratury Krajowej co do tego, że przedstawione przez Sąd Rejonowy

w W. pytanie spełnia wymogi wynikające z art. 441 k.p.k.

Zagadnienie prawne, którego dotyczy, wyłoniło się przy rozpoznawa-

niu środka odwoławczego, wynika z okoliczności sprawy i ma bezpośrednie

znaczenie dla jego rozstrzygnięcia. Wprawdzie sama redakcja pytania

prawnego daleka jest od doskonałości, gdyż w takiej postaci wydaje się

ono zmierzać do uzyskania odpowiedzi, jak ma postąpić sąd odwoławczy w

konkretnej sytuacji procesowej, to zaś nie może być przedmiotem pytania

w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Jednak analiza uzasadnienia postanowienia po-

8

zwala przyjąć, że w sprawie wyłonił się rzeczywiście problem prawny wy-

magający zasadniczej wykładni ustawy.

Lektura wywodów zawartych w uzasadnieniu postanowienia Sądu

Rejonowego wskazuje bowiem, że wątpliwości tego Sądu spowodowane

są niejednoznacznym brzmieniem przepisu art. 330 § 2 k.p.k. – który po

nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 29 marca 2007 r. o zmianie ustawy o

prokuraturze, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych in-

nych ustaw brzmi obecnie: „Jeżeli prokurator nadal nie znajduje postaw do

wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o umorzeniu

postępowania lub odmowie jego wszczęcia. W takim wypadku pokrzyw-

dzony, który wykorzystał uprawnienia przewidziane w art. 306 § 1, może

wnieść akt oskarżenia określony w art. 55 § 1 – o czym należy go pou-

czyć”. Trafnie podkreśla Prokurator Prokuratury Krajowej, że ten przepis

musi być podstawą rozważań co do tego, czy (i ewentualnie w jakim trybie)

jest możliwe rozpoznanie zażalenia, które skutecznie – bo zgodnie z obo-

wiązującymi wówczas przepisami – zostało złożone przed dniem 12 lipca

2007 r. na ponowne postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania

przygotowawczego. Skoro ustawodawca nie wprowadził w ustawie z dnia

29 marca 2007 r. odmiennego rozwiązania, należy przyjąć, iż do kwestii

rozpoznania takiego zażalenia muszą być stosowane przepisy obowiązują-

ce obecnie.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem, że wykładnia językowa art. 330

§ 2 zd. 2 k.p.k. prowadzi do niejednoznacznych wniosków, gdyż sformuło-

wanie „pokrzywdzony, który wykorzystał uprawnienia przewidziane w art.

306 § 1” odnosić się może bowiem zarówno do sytuacji, w której pokrzyw-

dzony złożył zażalenie na poprzednie postanowienie prokuratora o umo-

rzeniu bądź odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego i uzy-

skał jego uchylenie przez sąd – jak i do takiej, w której również po ponow-

nym postanowieniu prokuratora o umorzeniu lub odmowie wszczęcia po-

9

stępowania pokrzywdzony składa ponownie zażalenie na takie postano-

wienie.

W piśmiennictwie podniesiono, że przepis ten może być odczytany w

ten sposób, iż na ponowne postanowienie o odmowie wszczęcia lub umo-

rzeniu postępowania przygotowawczego zażalenie nie przysługuje po-

krzywdzonemu, który składał je wcześniej, a może wnieść subsydiarny akt

oskarżenia (art. 55 § 1 k.p.k.). Wskazywano jednak, że interpretacja taka

ma tę wadę, iż może dojść do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia

także w wypadku, gdy postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu

postępowania przygotowawczego nie jest jeszcze prawomocne ze względu

na wniesienie zażalenia przez inną stronę (np. podejrzanego lub drugiego

pokrzywdzonego). W tym kontekście wyrażony został pogląd, że sam fakt

zaskarżenia przez pokrzywdzonego wydanego ponownie postanowienia o

umorzeniu postępowania otwiera mu możliwość wniesienia aktu oskarżenia

określonego w art. 55 § 1 k.p.k. Taki akt oskarżenia mógłby być wniesiony

przed uprawomocnieniem się postanowienia zamykającego drogę do wy-

dania wyroku. W literaturze zaproponowano, by przyjąć, iż taka możliwość

istnieje dopiero w razie utrzymania w mocy przez sąd ponownie zaskarżo-

nego postanowienia o umorzeniu postępowania albo odmowie jego

wszczęcia (por. W. Grzeszczyk: Nowela do kodeksu postępowania karne-

go z dnia 29 marca 2007 r., Prok. i Pr. 2007, nr 7-8, s. 105; R.A. Stefański:

Postępowanie przygotowawcze w świetle noweli z dnia 29 marca 2007 r.,

Diariusz Prawniczy 2007, nr 3, s. 86; tenże: Aktualny model zaskarżenia

postanowień o zaniechaniu ścigania karnego, Prok. i Pr. 2007, nr 12, s.

10).

W doktrynie wyrażony został również i odmienny pogląd, zgodnie z

którym ponowne postanowienie prokuratora o odmowie wszczęcia lub

umorzeniu postępowania po wejściu w życie ustawy z dnia 29 marca 2007

r. nie podlega zaskarżeniu, gdyż ustawodawca przyjął, że pokrzywdzony

10

może w takim wypadku od razu skierować akt oskarżenia do sądu (por. P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komen-

tarz. Tom IV. Aktualizacje, Warszawa 2008, s. 286). Takie ponowne posta-

nowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego może

być natomiast na zasadach ogólnych (art. 465 § 2 k.p.k.) zaskarżone przez

instytucję wymienioną w art. 305 § 4 k.p.k., a ponowne postanowienie o

umorzeniu tego postępowania może być zaskarżone przez inne podmioty

niż pokrzywdzony. Z prawa do ponownego zaskarżenia postanowienia o

odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania może korzystać także

pokrzywdzony, który nie wykorzystał uprawnienia przewidzianego w art.

306 § 1 k.p.k. i w związku z tym nie ma uprawnienia do wniesienia własne-

go aktu oskarżenia, o którym mowa w art. 55 § 1 k.p.k. (por. P. Hofmański,

E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego..., s. 287; por. także

T. Razowski: Podmioty uprawnione do wniesienia zażalenia na postano-

wienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr.

2007, nr 6, s. 50).

Należy przyznać rację Prokuratorowi Prokuratury Krajowej, gdy w pi-

semnym wniosku wskazuje, że przepis art. 330 § 2 k.p.k. w aktualnym

brzmieniu powstał bez dogłębnego rozważenia konsekwencji wprowadzo-

nych zmian, w dążeniu do „przywrócenia” instytucji subsydiarnego aktu

oskarżenia. Przypomnieć w tym kontekście należy, że rządowy projekt

ustawy zmieniającej ustawę o prokuraturze, ustawę – Kodeks postępowa-

nia karnego i inne ustawy, wniesiony do Sejmu w dniu 2 listopada 2006 r.,

przewidywał zniesienie w ogóle instytucji subsydiarnego aktu oskarżenia,

określonej w art. 55 k.p.k. W uzasadnieniu projektu stwierdzono, że „jest to

instytucja fasadowa, pełna sprzeczności z punktu widzenia naczelnych za-

sad procesu karnego” (druk nr 1113 Sejmu RP V kadencji – tekst ze stron

internetowych Sejmu RP). Konsekwencją usunięcia art. 55 (art. 2 pkt 3 pro-

jektu rządowego) było przewidziane w art. 2 pkt 26 projektu uchylenie § 2 i

11

3 w art. 330. W trakcie prac nad ustawą, na posiedzeniu Komisji Sprawie-

dliwości i Praw Człowieka w dniu 13 lutego 2007 r., jeden z posłów złożył

wniosek o pozostawienie art. 55 k.p.k., uzasadniając to „względami spo-

łecznymi”. W głosowaniu wniosek ten został przyjęty jednogłośnie (Biuletyn

nr 1574/V Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP V kadencji,

tekst ze stron internetowych Sejmu RP).

Kiedy uchwalony przez Sejm w dniu 2 marca 2007 r. tekst ustawy

przesłano do Senatu, Biuro Legislacyjne Kancelarii Senatu zwróciło uwagę,

że w art. 2 powinien ulec modyfikacji pkt 23 (dotyczący skreślenia § 2 i 3 w

art. 330 k.p.k.), ze względu na jego ścisły związek z art. 55 k.p.k., który nie

został przez Sejm wykreślony. W tej sytuacji, w ustawie Kodeks postępo-

wania karnego powstaje luka, która czyni przepis art. 55 niewykonalnym.

Problem ten poruszono następnie na posiedzeniu senackiej Komisji Praw

Człowieka i Praworządności w dniu 8 marca 2007 r., na której przedstawi-

ciel Biura Legislacyjnego Kancelarii Senatu zaproponował pozostawienie

dotychczasowej treści § 3 oraz przyjęcie § 2 art. 330 k.p.k. w brzmieniu,

jakie ostatecznie przepis ten uzyskał. Treść tej poprawki przyjęto jednogło-

śnie bez szerszej dyskusji (por. zapis stenograficzny 68 posiedzenia Komi-

sji Praw Człowieka i Praworządności Senatu RP – tekst ze stron interneto-

wych Senatu RP). Podobnie przebiegało w odniesieniu do tej kwestii po-

siedzenie Komisji Ustawodawczej Senatu w dniu 13 marca 2007 r., zaś na

wspólnym posiedzeniu Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Praw Człowie-

ka i Praworządności, odbytym w dniu 14 marca 2007 r., podczas debaty

nad poprawkami stwierdzono, iż zmiana art. 330 § 2 k.p.k. uzasadniona

jest, gdyż „powracamy do uregulowania, że osoba, która złożyła doniesie-

nie o przestępstwie, może – w wypadku odmowy wszczęcia postępowania

– wnieść prywatny akt oskarżenia, czyli powracamy do uregulowania, które

było w dotychczasowym kodeksie postępowania karnego” (por. zapis ste-

nograficzny [658] ze wspólnego posiedzenia Komisji Ustawodawczej [100]

12

oraz Komisji Praw Człowieka i Praworządności [74], tekst ze stron interne-

towych Senatu RP). Na posiedzeniu plenarnym w dniu 15 marca 2007 r.

Senat RP podjął uchwałę, wprowadzając do tekstu omawianej ustawy po-

prawki. W uzasadnieniu wskazano, że „wprowadzając poprawki nr 5 i 6

Senat potwierdził stanowisko Sejmu przeciwne usunięciu z Kodeksu po-

stępowania karnego art. 55. Poprawki te przywracają przepis art. 330 § 2

k.p.k., który stanowi, w jakich okolicznościach pokrzywdzony może wystą-

pić z własnym aktem oskarżenia ...” (uchwała Nr 1516 Senatu RP V ka-

dencji, tekst ze stron internetowych Senatu RP). Sejmowa Komisja Spra-

wiedliwości i Praw Człowieka na posiedzeniu w dniu 27 marca 2007 r., przy

aprobującym stanowisku rządu, bez dyskusji, udzieliła pozytywnej reko-

mendacji poprawkom Senatu (por. Biuletyn Nr 1763/V Komisji Sprawiedli-

wości i Praw Człowieka Sejmu RP V kadencji, tekst ze stron internetowych

Sejmu RP). Poprawki te Sejm przyjął na posiedzeniu plenarnym w dniu 29

marca 2007 r.

Opisany wyżej przebieg prac legislacyjnych dobitnie wskazuje, że

dążąc na pewnym etapie tych prac, do „przywrócenia” instytucji subsydiar-

nego aktu oskarżenia, zupełnie nie wzięto pod uwagę implikacji, jakie spo-

woduje zmieniony model zaskarżania postanowień o odmowie wszczęcia

lub umorzenia postępowania, określony w art. 306 k.p.k. po jego noweliza-

cji.

Kierując się racjami wykładni systemowej należy jednak podkreślić,

że artykułu 330 § 2 k.p.k. nie można interpretować bez uwzględnienia tre-

ści art. 55 § 1 k.p.k., który stanowi, iż w razie powtórnego wydania przez

prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postę-

powania w wypadku, o którym mowa w art. 330 § 2 k.p.k., pokrzywdzony

może w terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowie-

niu wnieść akt oskarżenia do sądu. Z przepisu tego jasno wynika, że prawo

do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia uzależnione jest od doręcze-

13

nia postanowienia prokuratora o odmowie wszczęcia bądź umorzeniu po-

stępowania, nie zaś od rozstrzygnięcia zażalenia wniesionego na to posta-

nowienie. Gdyby dopuszczać prawo do zaskarżenia powtórnego postano-

wienia prokuratora o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania, to

pokrzywdzony powinien wnieść akt oskarżenia z reguły jeszcze przed roz-

poznaniem takiego zażalenia. Zachodziłaby zatem wyraźna sprzeczność

między uprawnieniem do zaskarżenia postanowienia a uprawnieniem do

wniesienia aktu oskarżenia.

Kierując się natomiast względami natury funkcjonalnej trzeba pod-

nieść, że w stanie prawnym obowiązującym do dnia 12 lipca 2007 r., wnie-

sienie subsydiarnego aktu oskarżenia następowało w sytuacji rozbieżności

stanowisk prokuratora i sądu co do zasadności zakończenia postępowania

przygotowawczego. Gdyby przyjąć interpretację, że warunkiem wniesienia

aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego jest rozpoznanie i nieuwzględnie-

nie przez sąd jego zażalenia na ponowne postanowienie prokuratora –

mielibyśmy do czynienia z sytuacją, w której sąd właściwy do rozpoznania

sprawy wypowiedział się o braku podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, a

jednocześnie pokrzywdzony miałby prawo do wniesienia aktu oskarżenia

do tegoż sądu. Jest to rozwiązanie nie do przyjęcia.

Kolejnym argumentem natury funkcjonalnej przemawiającym za kie-

runkiem wykładni prezentowanym w niniejszej uchwale jest wzgląd na

uproszczenie – w stosunku do poprzedniego stanu prawnego – drogi, jaką

przebyć musi pokrzywdzony przed wniesieniem własnej skargi do sądu. W

piśmiennictwie oceniono to jako „krok we właściwym kierunku” (por. P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego..., s.

286).

Zauważyć przy tym należy, że na przeszkodzie takiej interpretacji nie

stoi możliwość zaskarżenia powtórnego postanowienia o umorzeniu czy

odmowie wszczęcia przez podmiot inny niż pokrzywdzony, który wniósł

14

subsydiarny akt oskarżenia. Wniesienie takiego aktu oskarżenia skutkuje

wszak utratą mocy wspomnianego postanowienia, bowiem akt ten powodu-

je powstanie stanu zawisłości sprawy przed sądem. Pozostali pokrzywdze-

ni mają wówczas prawo dołączenia się do oskarżenia subsydiarnego jako

oskarżyciele posiłkowi uboczni (por. Z. Gostyński, R. A. Stefański w: Z.

Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa

2003 r., wyd. II, tom I, s. 464). Wniesione zażalenia stają się zatem bez-

przedmiotowe.

Przedstawione zapatrywanie przesądza też o sposobie postępowania

w sytuacji, w której zażalenie na ponowne postanowienie prokuratora o

umorzeniu postępowania przygotowawczego nie zostało rozpoznane przed

dniem wejścia w życie ustawy z dnia 29 marca 2007 r. Analizując tę kwe-

stię należy pamiętać, że najczęściej zmiany prawa karnego procesowego

„chwytają sprawę w locie” (por. M. Cieślak: Polska procedura karna, War-

szawa 1984, s. 182183; K. Marszał: Proces karny, Katowice 1995 r., s.

3031; R. Kmiecik, E. Skrętowicz: Proces karny. Część ogólna, Kraków

2002, s. 45). Innymi słowy, podstawową regułą intertemporalną prawa kar-

nego procesowego jest stosowanie przepisów obowiązujących w czasie

trwania tego postępowania. Jeżeli więc „nowa” ustawa procesowa nie

przewiduje przepisów przejściowych to trzeba stosować tę „nową” ustawę,

wobec utraty mocy prawnej przez „starą” ustawę. Czynności procesowe

dokonane w czasie obowiązywania „starej” ustawy nie wymagają powtó-

rzenia, chyba że taki obowiązek wynikałby z „nowej” ustawy.

W wypadku zaś, gdy „nowa” ustawa zawiera przepisy przejściowe,

które w zakresie nią określonym pozostawiają w mocy przepisy dotychczas

obowiązujące (czyli przepisy „starej” ustawy), to z mocy tych przepisów

przejściowych przepisy ustawy „starej” będą współobowiązywać z przepi-

sami ustawy „nowej”.

15

Ustawa z dnia 29 marca 2007 r. zawiera następujące przepisy przej-

ściowe:

Art. 6, który określa zarówno wyjątek od ogólnej reguły „chwytania w

locie” postępowania przez „nowe” przepisy, jak i powraca w pewnych sytu-

acjach do omawianej reguły. Należy przy tym podkreślić, iż unormowanie z

art. 6 dotyczy przepisów ściśle powiązanych z tokiem postępowania w ra-

mach rozprawy głównej. Reguła w nim wyrażona nie może więc mieć za-

stosowania do sytuacji objętej pytaniem prawnym.

Z kolei, art. 7 stanowi zasadę, iż czynności procesowe dokonane

przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 marca 2007 r. są skuteczne, je-

żeli dokonano ich z zachowaniem przepisów dotychczasowych.

Natomiast w art. 8 ustawy z dnia 29 marca 2007 r. zawarto ważną

dyrektywę interpretacyjną dla organów prowadzących postępowanie karne.

Dyrektywa ta potwierdza zasadę prymatu ustawy „nowej”.

W realiach niniejszej sprawy, poza sporem jest więc, że w świetle art.

7 ustawy z dnia 29 marca 2007 r., pokrzywdzony skutecznie złożył zażale-

nie na kolejne postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przy-

gotowawczego. Kwestię dopuszczalności tego zażalenia należy bowiem

ocenić wedle przepisów Kodeksu postępowania karnego sprzed noweliza-

cji dokonanej ustawą z dnia 29 marca 2007 r. (arg. ex art. 7 ustawy z dnia

29 marca 2007 r.). Niemniej, zażalenie to nie może jednak zostać rozpo-

znane po dniu 12 lipca 2007 r., gdyż od tej daty nie ma w Kodeksie postę-

powania karnego, o czym była już wyżej mowa, unormowania dotyczącego

rozpoznania zażaleń pokrzywdzonego na ponowne postanowienie prokura-

tora o umorzeniu postępowania przygotowawczego wydane w warunkach

określonych w art. 330 § 2 k.p.k. Tak więc, brak instrumentarium prawnego

uniemożliwia rozpoznanie tego zażalenia po wejściu w życie przepisów

nowelizacyjnych (por. z poglądem wyrażonym w uchwale składu 7 sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2003 r., I KZP 27/2003 r.,

16

OSNKW 2003, z. 11-12, poz. 90, dotyczącym braku możliwości kontynuo-

wania postępowań prowadzonych w przedmiocie nieważności postępowa-

nia po wejściu w życie przepisów tzw. noweli styczniowej do Kodeksu po-

stępowania karnego).

Zaznaczyć przy tym wypada, że właściwą formą zakończenia incy-

dentalnego postępowania odwoławczego, które zostało wszczęte w wyniku

zażalenia dopuszczalnego w dacie jego wnoszenia, powinno być umorze-

nie postępowania odwoławczego z uwagi na to właśnie, że brak jest in-

strumentarium niezbędnego do rozpoznania środka odwoławczego, który

został złożony przed wejściem w życie przepisów nowelizacyjnych. Forma

zakończenia postępowania polegająca na pozostawieniu zażalenia bez

rozpoznania nie wydaje się właściwa dlatego, że dopuszczalność środka

odwoławczego powinna być oceniana nie na datę podejmowania decyzji w

przedmiocie jego dalszych losów, ale na datę jego wnoszenia.

Opisany tryb postępowania nie oznacza, w żadnym wypadku, że

przekreśla się tym w istocie dyrektywę określoną w art. 7 ustawy z dnia 29

marca 2007 r., gdyż ze „skutecznością” czynności, o której mowa w tym

przepisie, należy przede wszystkim wiązać umożliwienie pokrzywdzonemu

zrealizowania wyrażonej przez niego (poprzez złożenie zażalenia) woli do-

chodzenia swych praw. Respektowanie tego musi skutkować przyjęciem,

że w tej sytuacji, wyjątkowo, miesięczny termin do wniesienia aktu oskar-

żenia – określonego w art. 55 § 1 k.p.k., biegnie dla pokrzywdzonego nie

od dnia doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu o umorzeniu po-

stępowania przygotowawczego, lecz od dnia doręczenia prawomocnego

rozstrzygnięcia w przedmiocie złożonego przezeń zażalenia.

Kierując się zatem przedstawionymi wyżej rezultatami wykładni sys-

temowej i funkcjonalnej, uprawniony jest wniosek, że na ponowne posta-

nowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego wy-

dane w warunkach określonych w art. 330 § 2 k.p.k. pokrzywdzonemu, któ-

17

ry uprzednio wykorzystał już uprawnienia przewidziane w art. 306 § 1 k.p.k.

nie przysługuje zażalenie. Ma on natomiast prawo wniesienia aktu oskar-

żenia określonego w art. 55 § 1 k.p.k. w terminie miesiąca od doręczenia

mu postanowienia prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowaw-

czego, z wyjątkowym liczeniem rozpoczęcia biegu tego terminu, jeśli zaża-

lenie zostało wniesione jeszcze pod rządami ustawy w jej poprzednim

brzmieniu, ale nie zostało rozpoznane do dnia wejścia w życie przepisów

nowelizacyjnych.