IV CSK 478/07

Sygn. akt IV CSK 478/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa E. D.

przeciwko T. D.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lipca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 6 lutego 2007 r. oddalił powództwo E. D.

przeciwko pozwanemu T. D. o ustalenie nieważności umowy o podział majątku

wspólnego.

2

Sąd Okręgowy ustalił, że strony są małżeństwem od 1979 r., mają troje dzieci.

Małżonkowie prowadzili razem kilka zakładów fryzjerskich. Przed dwoma laty rozpoczął

się kryzys w małżeństwie stron. Powódka złożyła doniesienie o popełnieniu przez

pozwanego przestępstwa na jej szkodę. Twierdziła, że pozwany ją nęka, ubliża jej,

wyzywa od kalek, posuwa się do rękoczynów, ubliża jej kobiecości. W czasie awantur

powódka wiele razy wzywała pomocy. W dniu 3 listopada 2004 r. strony zawarły przed

notariuszem umowę małżeńską wyłączającą ustawową wspólność majątkową i dokonały

podziału majątku wspólnego. W dniu zawarcia umowy powódka nie zdradzała cech

choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego, otępienia i innych zaburzeń

psychicznych znoszących zdolność do świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli.

Zdradzała natomiast zaburzenia psychiczne pod postacią objawów zespołu

depresyjnego z nawarstwieniem sytuacyjnym, jako reakcja na ostry stres uwarunkowany

chorobami somatycznymi i konfliktami rodzinnymi. Stosowane przez nią w tym okresie

leki nie zaburzały świadomości i zdolności do racjonalnej oceny rzeczywistości, przez to

nie miały wpływu na ograniczenie zdolności do świadomego i swobodnego wyrażenia

woli.

W tych warunkach Sąd Okręgowy uznał, że powódka w dniu 3 listopada 2004 r.

miała zachowaną zdolność świadomego i swobodnego podejmowania decyzji i

wyrażania woli. Jej oświadczenie złożone przed notariuszem jest ważne i skuteczne,

zaś istniejący konflikt rodzinny nie może stanowić podstawy stwierdzenia nieważności

czynności prawnej. Nie zachodzą tym samym określone w art. 82 k.c. przesłanki do

uwzględnienia powództwa.

Zdaniem Sądu Okręgowego brak było także podstaw do ustalenia nieważności

umowy na podstawie art. 58 § 2 k.c., jako sprzecznej z zasadami współżycia

społecznego. Podział majątku dokonany między małżonkami w umowie nie musi być

ekwiwalentny tj. po połowie, a dysproporcja między wartościami nieruchomości

przyznanych stronom nie jest wystarczającym powodem dla uznania umowy za

sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Majątek, który otrzymała powódka ma

istotną wartość i nie musi ona być równa wartości majątku otrzymanego przez

pozwanego, skoro strony tak przyjęły w umowie.

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny zaskarżonym obecnie wyrokiem

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że stwierdził nieważność zawartej przez

strony umowy. Umowę uznał za bezwzględnie nieważną, gdyż narusza ona zasady

współżycia społecznego.

3

Rozważając, czy treść przedmiotowej umowy jest dopuszczalna w świetle zasad

współżycia społecznego, za doniosłe dla dokonanej w tym względzie oceny uznał

następujące okoliczności faktyczne. W momencie zawierania umowy strony były

małżeństwem z 25-letnim stażem. W czasie trwania małżeństwa z prowadzonej

wspólnie działalności małżonkowie dorobili się znacznego majątku, na który składają się

głównie nieruchomości. Część z nich znajduje się przy A. w G., tworząc centrum

mieszkalno-biznesowe rodziny. Znajdują się tu cztery lokale mieszkalne o pow. 56,34

m2,

, 20, 50 m2

, 71,66 m2

, 83,50 m2

, których wartość strony określiły w umowie na

415.000 zł. Tutaj też usytuowane są dwa lokale użytkowe – salony fryzjerskie - o pow.

74,04 m2

i 38, 62 m2

o wartości 230.000 zł i garaże o wartości 38.000 zł. Łączna wartość

tego majątku, który wraz samochodem marki „Toyota” przypadł pozwanemu wynosi

773.000 zł. Powódka otrzymała natomiast lokal mieszkalny przy ul. D. w G. o pow. 48,40

m2

o wartości 85.000 zł oraz zakład fryzjerski w G. o pow. 19,20 m2

o wartości 100.000

zł. Powódka nie otrzymała żadnej nieruchomości przy A., w miejscu znaczącym z

punktu widzenia świadczonych usług.

Sąd Apelacyjny wskazał, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe

(art. 43 § 1 kro) i jedynie z ważnych powodów każde z małżonków może żądać ustalenia

udziałów z uwzględnieniem stopnia w jakim przyczynili się do powstania majątku. Strony

mogą dokonać umownego podziału majątku nie zachowując reguły równych udziałów,

co może być wynikiem wzajemnego obrachunku obejmującego splot interesów

osobistych, majątkowych, rodzinnych biznesowych i innych wykraczających poza ramy

majątku dorobkowego. Jednak pozwany nie wykazał żadnej z przesłanek

uzasadniających tak znaczącą dysproporcję między wartością i jakością majątku

przypadającego każdemu z małżonków. Zawarta umowa narusza więc zasady

współżycia społecznego, w szczególności zasady równości, w tym równouprawnienia

między małżonkami, sprawiedliwości, lojalności, uczciwości, słuszności, szacunku

wobec małżonka. Dodatkowo podkreślił, że powódka jest i była w czasie zawierania

umowy, osobą bardzo schorowaną. Od wielu lat cierpi na gościec postępujący. Z uwagi

na chorobę nowotworową poddana została amputacji piersi, chemioterapii. Rozpoznano

u niej depresję. Powódka sprawuje pieczę nad najmłodszym synem stron.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany zarzucił:

1/ naruszenie prawa procesowego mające wpływ na wynika sprawy przez

działanie sprzeczne z treścią art. 316 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. i art. 382 k.p.c.;

4

2/ naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2

k.c., niezastosowanie art. 3531

k.c. w zw. z art. 46 kro i w zw. z art. 1037 § 1 i 2 k.c.,

niewłaściwe zastosowanie art. 6 k.c.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu albo

uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji powódki oraz zasądzenie kosztów

procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę skargi kasacyjnej stanowić mogą wyłącznie uchybienia popełnione

przez sąd drugiej instancji polegające na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli

miało ono wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zarzutów kasacyjnych wywiedzionych

z tej podstawy zaskarżenia nie wykazuje wpływu podnoszonych uchybień procesowych

na treść zaskarżonego wyroku, poza ogólnym stwierdzeniem zawartym w jej

przytoczeniu, stanowiącym powtórzenie przepisu art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Na tle motywów, jakimi kierował się Sąd Apelacyjny rozstrzygając sprawę,

pominięte w ustaleniach przyjętych za jego podstawę – w ocenie skarżącego z

naruszeniem przepisów postępowania - okoliczności dotyczące przyczyn i przebiegu

konfliktu małżeńskiego stron, które Sąd Apelacyjny uczynił przedmiotem swoich

rozważań jedynie ubocznie, pozostały bez wpływu na wynik sprawy. Przyczyną uznania

przedmiotowej umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, a w

następstwie tego za bezwzględnie nieważną było bowiem znacząca dysproporcja

między wartością majątku przypadającego na jej podstawie każdemu z małżonków, przy

niewykazaniu przez pozwanego jakichkolwiek przesłanek usprawiedliwiających

odmienny od reguł ustawowych sposób podziału majątku wspólnego. Przesłanki te

jednak, ani ich ewentualny związek z powoływanymi przez skarżącego okolicznościami

nie zostały przez Sąd Apelacyjny określone.

Przytoczona przez skarżącego podstawa naruszenia prawa materialnego, w

zakresie podniesionego w niej zarzutu obrazy art. 58 § 2 k.c. wykracza poza wskazaną

w petium skargi postać jego naruszenia. W świetle wywodów uzasadnienia skargi,

akcentujących mylne rozumienie tego przepisu przyjąć należy, iż przedmiotem zarzutu

pozostaje także prawidłowość jego wykładni.

Prezentowany przez skarżącego pogląd odnośnie do wykładni art. 58 § 2 k.c. jest

zgodny ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, w zakresie wyrażającym się w

stwierdzeniu że sama nieekwiwalentość sytuacji prawnej stron ukształtowanej w

5

zawartej przez nie umowie o podział majątku wspólnego, przejawiająca się – w

okolicznościach sprawy - dysproporcją wartości majątku przypadającego każdej z nich

(której pozwany nie kwestionuje) nie wystarcza do uznania umowy za sprzeczną z

zasadami współżycia społecznego. Jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego taka

nierówność stron, stanowiąca odstępstwo od reguły równych udziałów w majątku

wspólnym małżonków, musi być usprawiedliwiona dodatkowymi okolicznościami,

których Sąd ten bliżej nie precyzuje. Odnosząc się do tego zapatrywania trafnie podnosi

skarżący, że z wyrażonej w art. 3531

k.c. zasady swobody umów wynika przyzwolenie

na faktyczną nierówność stron umowy. Nieekwiwalentność sytuacji prawnej stron

umowy nie wymaga więc co do zasady istnienia okoliczności, które by ją

usprawiedliwiały, skoro stanowi ona wyraz woli stron. Uzasadniony jest w związku z tym

podnoszony przez skarżącego w tym kontekście zarzut naruszenia art. 6 k.c.

Doktryna i orzecznictwo (orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14

maja 1991 r., I ACr 99/91, OSA w Krakowie w sprawach cywilnych i gospodarczych,

Rocznik I, 1993, s. 99-105) jednomyślnie opowiadają się także na rzecz stanowiska, że

dysproporcja między wartością określonych w umowie, wzajemnych świadczeń stron nie

stanowi dostatecznej przesłanki uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia

społecznego.

Podzielić należy prezentowany w piśmiennictwie i judykaturze (wyrok SN z dnia

12 listopada 1974 r., I CR 602/74, OSP 1976, nr 7-8, poz. 143, uchwała SN z dnia 9

marca 1993 r., III CZP 27/93, OSP 1994, nr 2, poz.27), przywołany przez skarżącego, a

pominięty przez Sąd Apelacyjny przy wykładni art. 58 § 2 k.c. pogląd, zgodnie z którym

obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługiwać będzie na

negatywną ocenę moralną, a konsekwencji prowadzić do uznania umowy za sprzeczną

z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania

stosunków umownych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy

świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę

swojej silniejszej pozycji. Umowa zawarta przez stronę działającą pod presją faktycznej

przewagi kontrahenta nie może być bowiem uznana za wyraz w pełni swobodnej i

rozważnie podjętej przez nią decyzji. Dominująca pozycja jednej ze stron umowy w

stosunku do kontrahenta może być zarówno następstwem istniejącego między nimi

stosunku zależności o charakterze ekonomicznym, czy też mającej źródło w stosunkach

rodzinnych, jak i szczególnych okoliczności dotyczących osoby słabszego partnera

6

związanych np. z jego chorobą, w przebiegu której następuje upośledzenie sfery

motywacyjnej i decyzyjnej.

Tak samo ocenić trzeba umowę zawartą w warunkach nacisku jednej strony

przez wykorzystanie wpływów, czy pozycji związanej z zajmowanym stanowiskiem, z

którym wiąże się decydowanie o sytuacji kontrahentów.

W tym stanie rzeczy podstawa wniesionej skargi kasacyjnej jest usprawiedliwiona

w zakresie zarzucanego w niej naruszenia art. 58 § 2 i art. 3531

k.c., co uzasadnia

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.), przy uwzględnieniu wskazań co do

wykładni tych przepisów zawartych w niniejszym wyroku (art. 39820

k.p.c.).