II CSK 524/07

Sygn. akt II CSK 524/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Towarzystwa Ubezpieczeń (...) „T.(...)” w W.

przeciwko A. S. i J. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 stycznia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w S. uwzględnił powództwo

Towarzystwa Ubezpieczeń (...) T.(...) w W., które domagało się zasądzenia solidarnie od

pozwanych J. S. i A. S. kwoty 420.650 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19 maja 2000

r., przyjmując za jego podstawę następujący stan faktyczny.

2

Pozwani, prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą Biuro Turystyki

Zagranicznej E.(...), zawarli z powodem umowę ubezpieczenia autocasco (AC)

autobusu marki B.(...) na okres od 4 lipca 1998 r. do 3 lipca 1999 r. na sumę 700.000 zł.

Stanowiący własność pozwanych samochód został, bez ich winy, uszkodzony w dniu 26

maja 1999 r. na terenie Niemiec. Powód wypłacił pozwanym odszkodowanie w kwocie

421.650 zł stanowiącej różnicę między wartością pojazdu przed wypadkiem i w stanie

uszkodzonym. W piśmie z dnia 31 sierpnia 1999 r. pozwani poinformowali powoda, że

odszkodowanie traktują jako zaliczkę oraz że podjęli środki prawne by uzyskać

odszkodowanie od ubezpieczyciela zagranicznego i gdy szkoda nie zostanie zapłacona

w całości, w niewypłaconej części będą dochodzić odszkodowania od powoda. W lutym

2000 r. niemiecki ubezpieczyciel sprawcy wypadku od odpowiedzialności cywilnej H.(...)

przyznał pozwanym, a następnie wypłacił tytułem odszkodowania kwotę 230.000 DM

(460.000 zł według średniego kursu DM z dnia 20 września 2000 r.), zezwalając im na

sprzedaż pozostałości. W dniu 19 maja 2000 r. pozwani zawiadomili powoda, o

otrzymaniu od H.(...) częściowego odszkodowania, deklarując zwrot powodowi po

zakończeniu postępowania likwidacyjnego w Niemczech nadwyżki, którą uzyskają

ponad wartość pojazdu. Po wypłacie odszkodowania pozwanym powód zwrócił się do

H.(...) z roszczeniem regresowym uzyskując odpowiedź, że wobec wypłacenia

pozwanym przez H.(...) odszkodowania w podwójnej wysokości na podstawie umowy

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu, powód powinien

zażądać zwrotu nakładów – wydatków od przedsiębiorstwa pozwanych. Pozwani

zaproponowali powodowi zwrot kwoty 302.100 zł, jednak do ugody między stronami nie

doszło.

Dokonując oceny prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Okręgowy wskazał na

zasady dotyczące ubezpieczeń majątkowych wynikające z art. 8 ust. 1 i 2 ówcześnie

obowiązującej ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 28 lipca 1990 r. (tekst

jednolity Dz. U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm. – dalej udzu), w myśl których

odszkodowanie nie może być wyższe od poniesionej szkody, a w razie zbiegu dwóch

lub więcej ubezpieczeń z tego samego zdarzenia, odszkodowanie wypłaca się do

wysokości szkody w granicach sum ubezpieczenia w ramach każdego ze stosunków

ubezpieczenia, z uwzględnieniem odszkodowań już wypłaconych z innego stosunku

ubezpieczeniowego. W ubezpieczeniach majątkowych ubezpieczenie pełni funkcje

kompensacyjną i nie może prowadzić do wzbogacenia poszkodowanego czy

ubezpieczonego. Maksymalna wysokość szkody w mieniu pozwanych, która wyniosła

3

460.000 zł, została zrekompensowana przez H.(...), jako ubezpieczyciela sprawcy

szkody, zatem wypłacone im przez powoda drugie odszkodowanie w pełnej wysokości

szkody jest świadczeniem nienależnym. Przepis art. 8 ust. 4 udzu uprawnia

poszkodowanego do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym bezpośrednio do

ubezpieczyciela sprawcy szkody, co było przyczyną wprowadzenia przez powoda do

ogólnych warunków ubezpieczenia AC (dalej owu) w ich § 25 instytucji zrzeczenia się

przez poszkodowanego na rzecz ubezpieczyciela roszczenia do sprawcy szkody do

wysokości wypłaconego odszkodowania. Pozwani zwracając się o wypłatę

odszkodowania obowiązani byli poinformować H.(...) o fakcie uzyskania odszkodowania

od powoda i zrzec się na jego rzecz roszczenia regresowego w stosunku do sprawcy

szkody, czego nie uczynili. Pozwani pobrali podwójne odszkodowanie, przy czym zakres

obydwu świadczeń przez nich otrzymanych pokrywa się. Zdaniem Sądu Okręgowego

nie ma istotnego znaczenia w sprawie kwestia kolejności wypłaconych przez

ubezpieczycieli odszkodowań. Przyjmując, że powód pierwszy wypłacił pozwanym

odszkodowanie, z chwilą jego wypłaty, na podstawie art. 828 § 1 k.c. w zw. z § 25 owu,

przeszło na niego roszczenie do H.(...) o zwrot wypłaconej pozwanym kwoty. Pozwani,

pobierając wbrew umowie ubezpieczenia łączącej ich z powodem, również świadczenie

od ubezpieczyciela sprawcy wypadku pozbawili powoda możliwości jego

wyregresowania.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanych i

powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny krytycznie ocenił stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie

z którym odszkodowanie wypłacone pozwanym przez powoda było drugim w kolejności,

podczas gdy faktycznie otrzymali je jako pierwsze w dniu 27 sierpnia 1999 r. W

dokonanej wykładni art. 8 ust. 1 udzu przyjął, że wynika z niego jedynie to, iż w razie

zbiegu świadczeń z tytułu dwóch lub więcej ubezpieczeń z tego samego zdarzenia,

wysokość kolejnych odszkodowań wypłacanych przez ubezpieczycieli z tego samego

tytułu powinna być ustalona z uwzględnieniem odszkodowań już wypłaconych.

Ponieważ powód wypłacił odszkodowanie jako pierwszy, wypłacona przez niego kwota

była w całości świadczeniem należnym. Podstawą prawna wypłaty była ważna umowa

ubezpieczeniowa i podstawa ta nie odpadła. Tym samym powód nie wykazał przesłanek

z art. 410 § 2 k.c. Odmiennie niż Sąd Okręgowy uznał Sąd Apelacyjny, że zarówno z art.

828 § 1 k.c. jak i § 25 owu nie wynikał obowiązek pozwanych zawiadomienia

ubezpieczyciela sprawcy wypadku o zaspokojeniu ich roszczeń przez powoda, pozwani

4

byli natomiast zobowiązani do świadczenia – bliżej niesprecyzowanej w owu – pomocy

powodowi w dochodzeniu roszczeń regresowych. Wskazał przy tym, że powód

dochodził roszczenia na podstawie art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c., a nie roszczenia

odszkodowawczego. W takiej sytuacji procesowej sąd jest związany zgłoszonym

roszczeniem i zgodnie z zakazem orzekania ponad żądanie nie może orzekać o innych,

także odszkodowawczych, roszczeniach powoda.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu ustawowych podstawach powód sformułował

zarzuty naruszenia art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. przez formalne rozpatrzenie powództwa

jedynie na podstawie wskazanego przez powoda art. 410 k.c. i nie zastosowanie art.

414 k.c. i art. 471 k.c., naruszenia art. 8 ust. 1 i 2 udzu, oraz 410 § 2 k.c., art. 512 i art.

828 k.c. przez ich niezastosowanie.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę orzeczenia przez oddalenie w

całości apelacji pozwanych oraz zasądzenie od pozwanych kosztów postępowania,

ewentualnie uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód wystąpił przeciwko pozwanym z roszczeniem o zwrot nienależnego

świadczenia wskazując w pozwie jako jego podstawę przepisy art. 410 § 2 i art. 8 ust. 1

udzu. W uzasadnieniu żądania pozwu podnosił także fakt naruszenia przez pozwanych

obowiązków umownych wynikających z § 25 owu ac. Okoliczność ta była przedmiotem

odniesienia się Sądu Apelacyjnego, który nie podzielił stanowiska prezentowanego w

tym zakresie przez powoda. Rozważanie ewentualnej odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanych uznał jednak w ostatecznym rachunku za zbędne, z

uwagi na związanie zgłoszonym przez powoda żądaniem, opartym według jego

wskazania na podstawie z art. 410 § 2 k.c.

Zgodnie z zasadą da mihi factum, dabo tibi ius, wynikającą w prawie procesowym

z nałożenia na powoda jedynie obowiązku przytoczenia okoliczności faktycznych

uzasadniających żądanie (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.), konstrukcja podstawy prawnej

rozstrzygnięcia należy do sądu. Wskazanie przez powoda reprezentowanego przez

profesjonalnego pełnomocnika przepisów prawa materialnego mających stanowić

podstawę prawną orzeczenia niewątpliwie ukierunkowuje sprawę i nie pozostaje bez

wpływu na jej przebieg o ile w danych okolicznościach można uznać, że w sposób

pośredni określa ona także okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie. Trafnie

jednak podnosi skarżący, że co do zasady – odmiennie niż można to odczytywać z

5

motywów zaskarżonego wyroku - sąd nie jest związany podaną w pozwie kwalifikacją

prawną dochodzonego roszczenia. Przyjęcie przez sąd innej, niż podana przez powoda,

kwalifikacji prawnej jego roszczenia nie narusza art. 321 k.p.c. Sąd nie może natomiast

wyjść poza faktyczną podstawę pozwu, nie jest bowiem uprawniony do zamiany

podstawy faktycznej powództwa.

Z przyczyn niżej wskazanych kwestia ta jednak schodzi w sprawie na plan dalszy

Uzasadniona jest podstawa kasacyjna naruszenia przepisów prawa materialnego

w zakresie objętych nią zarzutów błędnej wykładni art. 410 § 2 k.c. przez

nieuwzględnienie, że odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia (kondykcja causa

finita) może mieć zastosowanie także w przypadkach, gdy z istoty stosunku prawnego

wynika, iż świadczenie ma pozostać u odbiorcy tylko wtedy, jeśli nie nastąpi określone

zdarzenie. Konsekwencją zasady, że odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia

majątkowego nie może być wyższe od poniesionej szkody, chyba że umowa stanowi

inaczej (art. 8 ust. 1 udzu) jest pozbawienie ubezpieczającego, który otrzymał

wyrównanie szkody w postaci odszkodowania ubezpieczeniowego prawa do

dochodzenia pokrycia doznanej szkody od osoby trzeciej – sprawcy szkody, gdyż

realizacja takiego roszczenia prowadziłaby do bezpodstawnego wzbogacenia. Nie ma

przy tym uzasadnionych racji zwolnienie sprawcy odpowiedzialności za wyrządzoną

szkodę dlatego tylko, że poszkodowany otrzymał ubezpieczenie od ubezpieczyciela.

Dlatego też roszczenie przysługujące ubezpieczonemu przeciwko sprawcy szkody

przechodzi w granicach wypłaconego odszkodowania na ubezpieczyciela (art. 828 § 1

k.c.). Strony mogą umówić się w ten sposób, że ubezpieczyciel nie będzie zobowiązany

do przejęcia roszczenia odszkodowawczego ubezpieczającego przeciwko sprawcy

szkody. Także wówczas ubezpieczający nie może jednak dochodzić roszczenia co do

tej części szkody, która została pokryta przez odszkodowanie ubezpieczeniowe, a

jedynie co do jej części nie pokrytej oraz roszczeń nie objętych odpowiedzialnością

ubezpieczyciela. W świetle powyższego - w okolicznościach sprawy - świadczenie

powoda stało się nienależne, gdy w następstwie otrzymania przez pozwanych

odszkodowania od ubezpieczyciela sprawcy wypadku jego podstawa prawna odpadła.

Tym samym doszło również do zarzucanego przez skarżącego naruszenia art. 8

ust. 1 udzu i art. 410 § 2 k.c. przez ich niezastosowanie.

W tym stanie rzeczy pozbawione są natomiast doniosłości prawnej zarzuty skargi

dotyczące naruszenia przepisów art. 512 i art. 471 k.c.

Kierując się powyższym orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 zd. 1 k.p.c.).