II CSK 556/07

Sygn. akt II CSK 556/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa "E." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w O.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1) w części uwzględniającej

powództwo oraz w pkt 2) i 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 9 lutego 2007 r. zasądził od Skarbu

Państwa - Ministra Skarbu Państwa na rzecz E. Spółki z o.o. w O. kwotę 80 300 zł

z odsetkami ustawowymi od dnia 24 marca 2006 r. oddalając dalej idące

powództwo. Sąd ten ustalił, że w dniu 3 lutego 1997 r. likwidator Przedsiębiorstwa

Ceramiki Budowlanej w P. sprzedał stronie powodowej prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości położonej w O. przy ul. G. o łącznej powierzchni 11,42

ha wraz z prawem własności położonych na niej budynków za kwotę łącznie

160000 zł, z czego cena gruntu wynosiła 58 700 zł. Zgodę na zbycie tej

nieruchomości przez likwidatora wyraził Wojewoda […], jako organ założycielski w

piśmie z dnia 16 lutego 1998 r. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 3 lutego

1997 r. odmówił dokonania wpisu prawa użytkowania wieczystego na rzecz strony

powodowej uznając, że likwidator dokonując jego sprzedaży przekroczył zakres

zwykłego zarządu. W kwietniu 1997 r. Sąd Rejonowy w P. ogłosił upadłość

Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej w likwidacji, a w marcu 1999 r. stwierdził

ukończenie postępowania upadłościowego. Postanowieniem Sądu Rejonowego w

P. z dnia 24 czerwca 1999 r. przedsiębiorstwo to zostało wykreślone z rejestru. W

dniu 22 grudnia 2000 r. nieruchomość, której dotyczyła umowa z dnia 3 lutego 1997

r. została przejęta przez Skarb Państwa. W listopadzie 2001 r. została sprzedana

A. K. za cenę 151 000 zł.

Sąd pierwszej instancji uznał, że w tej sytuacji strona pozwana

bezpodstawnie wzbogaciła się kosztem strony powodowej. Należało jednak

uwzględnić, że Skarb Państwa uzyskał nieruchomość, która była jego własnością

i w konsekwencji prawo użytkowania wieczystego wygasło. Wzbogacenie było

związane z przejęciem budynków i budowli, których wartość wynosiła 80 300 zł

i jedynie w tej części powództwo zostało uwzględnione.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 czerwca 2007 r. oddalił apelację strony

pozwanej oraz uwzględnił apelację strony powodowej podwyższając zasądzona na

jej rzecz kwotę do 151 000 zł. Uznając za bezsporny stan faktyczny w sprawie

stwierdził, że umowa przeniesienia prawa użytkowania wieczystego na rzecz

3

strony powodowej była ważna. Sąd drugiej instancji podkreślił, że na podstawie art.

40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r. Skarb Państwa ponosił

odpowiedzialność za zobowiązanie zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Ceramiki

Budowlanej dotyczące zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową w

wykonaniu umowy sprzedaży, która nie doszła do skutku wobec odmowy

dokonania wpisu w księdze wieczystej. Pozwany powinien zatem zwrócić stronie

powodowej zapłaconą cenę ograniczoną do wartości nieruchomości z chwili jej

przejęcia. Wynosiła ona 151000 zł.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy określone

w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący

zarzucił obrazę art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, art. 40

§ 2, art. 410 k.c., art. 495 § 1 k.c. w zw. z art. 247 k.c. oraz art. 40 § 2 k.c. w zw.

z art. 232 § 1 k.c., art. 233 k.c., art. 238 k.c. i art. 247 k.c. W ramach zaś podstawy

naruszenia przepisów postępowania zarzucił obrazę art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku

poprzez oddalenie apelacji strony powodowej i uwzględnienie apelacji strony

pozwanej, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku za wyjątkiem części,

w której orzeczono nim o oddaleniu powództwa i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny stan faktyczny sprawy uznał za bezsporny. Przyjął

jednocześnie odmiennie niż sąd wieczystoksięgowy, że umowa z dnia 3 lutego

1997 r. dotycząca przeniesienia na rzecz strony powodowej prawa użytkowania

wieczystego była ważna, a strona pozwana odpowiada za zobowiązanie dotyczące

zwrotu zapłaconej ceny przez przedsiębiorstwo zbywające to prawo, powstałe na

skutek odmowy dokonania wpisu w księdze wieczystej, w wyniku czego umowa

„nie doszła do skutku". Istnienie tego zobowiązania wywiódł z treści art. 49 ust. 1

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (dalej - upp)

w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 stycznia 2003 r. w zw. z art. 40 § 2 k.c.

Odwołując się do tych przepisów stwierdził, że strona pozwana „przejęła"

4

nieruchomość w dniu 22 grudnia 2000 r. Wskazuje to, że to faktyczne przejęcie

nieruchomości Sąd drugiej instancji utożsamił z przejęciem mienia przedsiębiorstwa

państwowego na gruncie art. 40 § 2 k.c. Tymczasem art. 49 ust. 1 upp przejęcie to

wiąże z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa. Ustalenie właściwej daty

przejęcia mienia państwowej osoby prawnej przez Skarb Państwa ma zaś istotne

znaczenie bowiem odpowiedzialność przewidziana w art. 40 § 2 k.c. dotyczy

jedynie zobowiązań powstałych przed tą datą.

W skardze kasacyjnej wyrażono zasadnie stanowisko, że pojęcie dnia

likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa państwowego należy wiązać z dniem jego

wykreślenia z rejestru (por. ocenę w tym zakresie wyrażoną przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07). W rozstrzyganej sprawie istotne

było zatem dokonanie oceny, czy przed dniem 24 czerwca 1999 r., kiedy

wykreślono z rejestru Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej, powstało jego

zobowiązanie do zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową. Takiej oceny

Sąd Apelacyjny zaniechał. Brak wskazania, kiedy powstało to zobowiązanie razi w

szczególności przy wyrażonej przez ten Sąd ocenie, że umowa z dnia 3 lutego

1997 r. była ważna. Wykluczało to przyjęcie powstania zobowiązania do zwrotu

ceny już w tej dacie. Sąd Apelacyjny nie przedstawił też argumentacji, która

wskazywałaby na powstanie tego zobowiązania w momencie odmowy dokonania

wpisu prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, co być może miał na

uwadze, skoro stwierdził, że umowa „nie doszła do skutku wobec odmowy wpisu".

Brak wskazanej wyżej oceny czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 40 § 2 k. c. w

zw. z art. 49 ust. 1 upp, gdyż uniemożliwia kontrolę prawidłowego zastosowania art.

40 § 2 k.c.

Usprawiedliwione były również zarzuty naruszenia pozostałych przepisów

prawa materialnego powołanych w skardze kasacyjnej nawet przy założeniu,

że Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, iż art. 40 § 2 k.c. znajdował zastosowanie

w sprawie. Wiąże się to z brakiem rozważenia w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku okoliczności związanych z umową sprzedaży na rzecz strony powodowej

prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, której Skarb Państwa był

właścicielem. W wyniku przejęcia tego składnika mienia przedsiębiorstwa

państwowego doszło na skutek konfuzji do wygaśnięcia prawa użytkowania

5

wieczystego. Uwzględnienie powództwa wymagało zatem stwierdzenia wartości

tego składnika. Sąd Apelacyjny nie podzielając argumentacji Sądu Okręgowego

w tym zakresie nie wyjaśnił, z jakich powodów nie uwzględnił prawa własności

Skarbu Państwa jako mającej znaczenie dla oceny wartości tego składnika w chwili

jego przejęcia przez Skarb Państwa. Wymaga przy tym podkreślenia, że regulacja

z art. 40 § 2 k.c. odnosi się wprost do sytuacji, gdy przejęty przez Skarb Państwa

składnik mienia państwowej osoby prawnej stanowił jej własność.

Z przyczyn wyżej wskazanych usprawiedliwiony był również zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Dlatego też skarga kasacyjna podlegała

uwzględnieniu i zaskarżony wyrok został uchylony na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.

eb