III CSK 376/07

Sygn. akt III CSK 376/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w C.

przeciwko K. G. - Komornikowi Sądowemu Rewiru (…) przy Sądzie Rejonowym w C. i

Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,

na rozprawie

kasacji strony pozwanej Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego w C.

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu

Rejonowego w C. na rzecz powoda 3600 (trzy tysiące sześćset) zł kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził solidarnie od

pozwanych na rzecz powoda 653 689,38 zł odszkodowania z ustawowymi odsetkami od

dnia 26 lipca 2002 r., oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o koszach procesu.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Komornik Rewiru (…) przy Sądzie Rejonowym

w C. – K. G. prowadziła egzekucję przeciwko powodowi na wniosek „P.(…)” sp. z o.o. w

K. w celu wyegzekwowania kwoty 939 562,34 zł, którą dłużnik powinien zapłacić na

podstawie nakazu zapłaty z dnia 30 grudnia1995 r., wydanego przez Sąd Rejonowy w

C. w sprawie VI Ng (...). Wierzyciel złożył wniosek o wszczęcie egzekucji dnia 23

kwietnia 1999 r., mimo że dłużnik dnia 16 kwietnia 1999 r. oświadczył mu, że z

egzekwowaną wierzytelnością potrącił nabytą od M. T. wierzytelność wobec Spółki w

kwocie 945 298,14 zł. Do wniosku nie został dołączony oryginał tytułu wykonawczego.

Wniosek zawierał jednak informację, że tytuł wykonawczy znajdował się w Sądzie

Rejonowym w C. w Wydziale Ksiąg Wieczystych, w aktach sprawy o wpis hipoteki na

nieruchomości powoda. W wymienionym wniosku wierzyciel domagał się egzekucji

jedynie z wierzytelności dłużnika z tytułu należności za energię cieplną dostarczaną

spółdzielniom mieszkaniowym. Na wezwanie komornika z dnia 23 kwietnia 1999 r. do

uzupełnienia wniosku przez dołączenie tytułu wykonawczego i uiszczenia 2000 zł opłaty,

doręczone dnia 30 kwietnia 1999 r., wierzyciel uiścił opłatę i rozszerzył sposób egzekucji

przez skierowanie jej do wierzytelności dłużnika za energię cieplną dostarczaną także

szkołom, przedszkolom i innym jednostkom użyteczności publicznej.

W aktach komorniczych II KM (...) nie ma wzmianki, że wierzyciel uzupełnił

wniosek przez dołączenie oryginału tytułu wykonawczego. Znalazł się on jednak w

aktach komorniczych na skutek uzyskania go – przy udziale pozwanej komornik – z akt

sprawy wieczystoksięgowej. Wspomniany udział pozwanej polegał na rozmowie z

kierownikiem sekretariatu Wydziału Ksiąg Wieczystych w sprawie możliwości uzyskania

złożonego tam tytułu wykonawczego. Dnia 12 maja 1999 r. wierzyciel podjął starania o

uzyskanie dołączonego do sprawy wieczystoksięgowej tytułu wykonawczego w celu

sporządzenia jego notarialnie poświadczonego odpisu. W rezultacie tych starań

wspomniany odpis znalazł się w aktach sprawy wiczystoksięgowej, a oryginał tytułu

wykonawczego – w aktach komorniczych.

Dnia 19 maja 1999 r. pozwana komornik dokonała zajęcia wierzytelności

z rachunku bankowego powoda w Banku P.(…) oraz Banku (…) w C., mimo że

3

wierzyciel nie wskazał we wniosku takiego sposobu egzekucji. Dnia 25 maja 1999 r. –

na skutek zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w Banku (…) w C. – komornik

otrzymała 405 483,65 zł. Na skutek skargi powoda na czynności komornika, Sąd

Rejonowy w C. postanowieniem z dnia 24 maja 1999 r., sygn. akt I Co (…), uchylił

zajęcie wierzytelności z rachunków bankowych i wobec Zarządu Budynków

Komunalnych w C. jako dokonane z przekroczeniem granic wniosku egzekucyjnego.

Jednakże dłużnik nie odzyskał wyegzekwowanej kwoty, ponieważ została ona

przekazana wierzycielowi. Określony we wniosku sposób egzekucji, wierzyciel

rozszerzył przez wskazanie zajęcia wyżej wymienionych wierzytelności dopiero dnia 26

lipca 1999 r. Ponownego zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego powoda w

Banku (…) w C. pozwana komornik dokonała dnia 27 lipca 1999 r. oraz dnia 29 lutego

2000 r. i uzyskała 15 688,44 zł (dnia 28 lipca 1999 r.) oraz 12 893,91 zł (dnia 8 marca

2000 r.). Kolejne skargi dłużnika na czynności komornika zostały oddalone.

Dnia 10 lipca 2000 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił powództwo

Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej przeciwko spółce „P.(...)” o pozbawienie

wydanego w sprawie VI Ng (...) tytułu wykonawczego wykonalności z powodu

wygaśnięcia egzekwowanej wierzytelności na skutek potrącenia. Powództwo zostało

zabezpieczone postanowieniem z dnia 25 maja 2000 r. przez zawieszenie

postępowania egzekucyjnego.

Dnia 27 marca 2000 r. wierzyciel złożył wniosek o kontynuowanie postępowania

egzekucyjnego. Prowadząc dalej egzekucję pod sygnaturą II KM (…), komornik dnia 5

maja 2000 r. zajęła wierzytelność z rachunku powoda w Banku (…) w C. do wysokości

219 627,38 zł. Otrzymała tę kwotę dnia 11 maja 2000 r. i tego samego dnia powiadomiła

o zajęciu dłużnika. Dnia 31 maja 2000 r. pozwana komornik wydała postanowienie o

zawieszeniu postępowania egzekucyjnego w związku z postanowieniem Sądu

Okręgowego w K. z dnia 25 maja 2000 r., a dnia 1 czerwca 2000 r. przekazała

wyegzekwowaną kwotę wierzycielowi. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego

dłużnik zaskarżył skargą na czynności komornika. Sąd Rejonowy w C. postanowieniem

z dnia 6 lipca 2000 r. uchylił zaskarżoną czynność komornika i nakazał pozwanej

komornik zwrot wyegzekwowanej kwoty. Na skutek zażalenia wierzyciela Sąd Okręgowy

w K. zmienił to postanowienie i oddalił skargę. Sąd stwierdził, że czynność pozwanej

komornik, polegająca na przekazaniu wierzycielowi wyegzekwowanej kwoty po

zawieszeniu postępowania egzekucyjnego, była wadliwa, ale w chwili rozpoznawania

skargi nie było już możliwe usunięcie jej skutku przez nakazanie pozwanej komornik

4

zwrotu wyegzekwowanej kwoty. W toku przeprowadzonego postępowania

egzekucyjnego pozwana komornik wyegzekwowała i przekazała wierzycielowi łącznie

653 689,38 zł. Spółka „P.(...)” obecnie znajduje się złej sytuacji finansowej. Prowadzone

przeciwko niej egzekucje okazały się bezskuteczne z powodu braku majątku.

Podkreślając zaistniałą w toku rozpoznawania sprawy zmianę stanu prawnego na

skutek uznana przez Trybunał Konstytucyjny art. 769 k.p.c. za niezgody z art. 77 ust. 1

Konstytucji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 stycznia 2004 r., SK 26/03,

OTK-A 2004, nr 1, poz. 3), Sąd Okręgowy uznał, że odpowiedzialność pozwanych, po

wyeliminowaniu przepisu przewidującego szczególny reżim odpowiedzialności

odszkodowawczej, należy ustalić na zasadach ogólnych. Podstawę prawną

odpowiedzialności pozwanej komornik stanowi zatem art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882 ze zm.;

dalej – u.k.s.e.) przewidujący za szkody wyrządzone przez komornika przed 1 września

2004 r. odpowiedzialność deliktową za działanie niezgodne z prawem, a pozwanego

Skarbu Państwa – art. 417 k.c. w rozumieniu nadanym mu wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001, nr 8, poz. 256).

Podstawę odpowiedzialności solidarnej pozwanych stanowi natomiast art. 441 § 1 k.c.

Zadaniem Sądu zostały spełnione w stosunku do obu pozwanych wszystkie przesłanki

deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej. Egzekucja prowadzona z naruszeniem

prawa uszczupliła majątek powoda o wyegzekwowaną kwotę 653 689,38 zł. Zła sytuacja

finansowa wierzyciela egzekwującego i bezskuteczność prowadzonych przeciwko niemu

egzekucji świadczą o tym, że powód nie jest w stanie odzyskać od niego

wyegzekwowanej kwoty.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 stycznia 2005 r. – na skutek apelacji obu

pozwanych – zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądzone

odszkodowanie obniżył do 219 627, 38 zł, a koszty sądowe – do 4 228,17 zł, oddalił obie

apelacje w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Akceptując podstawę prawną

odpowiedzialności pozwanych, Sąd odwoławczy nie podzielił rozstrzygnięcia co do

przypisanego przez Sąd Okręgowy pozwanym zakresu odpowiedzialności

odszkodowawczej z powodu braku jej przesłanek.

Nie doszło do naruszenia przepisów przy egzekucji kwoty 15 666,44 zł i

12 893,91 zł. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego powoda w Banku (…) w C.

nastąpiło bowiem na podstawie tytułu wykonawczego i zgodnie ze wskazanym we

wniosku sposobem egzekucji. Nie ma także podstaw do przypisania pozwanej komornik

5

bezprawności działania w zakresie egzekucji kwoty 405 483,65 zł. Wprawdzie pierwotny

wniosek o wszczęcie egzekucji był dotknięty brakami formalnymi, jednakże został on

ostatecznie uzupełniony, co pozwalało potraktować go jako nowy wniosek o wszczęcie

egzekucji. Sąd nie znalazł podstaw do przypisania pozwanej komornik bezprawności

działania na skutek zastosowania sposobu egzekucji niewskazanego we wniosku o

wszczęcie egzekucji. Zdaniem Sądu nawet przypisanie pozwanej z tego powodu

bezprawności działania nie zmieniłoby oceny jej odpowiedzialności, ponieważ pomiędzy

tym działaniem a szkodą nie zachodzi związek przyczynowy.

Zachodzą natomiast podstawy do przypisania pozwanym odpowiedzialności za

szkodę spowodowaną wyegzekwowaniem kwoty 219 627,38 zł. Bezprawność działania

pozwanej komornik polega na przekazaniu tej kwoty wierzycielowi, mimo zawieszenia

przez Sąd Okręgowy postępowania egzekucyjnego (art. 179 § 3 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.). Gdyby pozwana złożyła tę kwotę do depozytu sądowego, to ostatecznie

zostałaby ona zwrócona powodowi (art. 22 u.k.s.e.). Na skutek niedopełnienia tego

obowiązku powód poniósł szkodę, ponieważ stan majątkowy spółki „P.(...)” uniemożliwia

odzyskanie wyegzekwowanej kwoty.

Wyrok zaskarżył pozwany Skarb Państwa. W skardze kasacyjnej, opartej na

pierwszej podstawie, zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię art. 417 w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 września 2004 r. oraz art. 441 § 1 k.c. i wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie jego apelacji w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Konstytucyjny kształt i model odpowiedzialności państwa – władzy publicznej za

wyrządzoną szkodę wyznacza art. 77 ust. 1 Konstytucji. Stanowi on, że każdy ma prawo

do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej. Powszechnie znany wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001, nr 8, poz. 256), do tego

modelu odpowiedzialności dostosował przewidzianą w art. 417 k.c. odpowiedzialność

Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych przy

wykonywaniu powierzonych im czynności.

W art. 77 ust. 1 Konstytucji zostało użyte sformułowanie „organ władzy publicznej,

a w art. 417 k.c. występuje natomiast pojęcie „funkcjonariusz państwowy”, przy czym

określenie tego funkcjonariusza zawiera art. 417 § 2 k.c. Nasuwa się w związku z tym

pytanie o relację między tymi pojęciami, zwłaszcza w kontekście odpowiedzialności

Skarbu Państwa.

6

Z uzasadnienia przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, że

konstytucyjne pojęcie „organ władzy publicznej” oznacza instytucję, strukturę

organizacyjną, jednostkę władzy publicznej, z której działalnością wiąże się wyrządzenie

szkody. Nie jest to organ osoby prawnej. Skarb Państwa jako osoba prawna nie ma

bowiem organów w kategoriach prawa cywilnego. Odniesienie pojęcia „organ władzy

publicznej” do Skarbu Państwa bliższe jest konstrukcji przyjętej w art. 67 § 2 k.p.c. (za

Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki

organizacyjnej bez osobowości prawnej). Jest oczywiste, że takie rozumienie organu

władzy publicznej jako struktury organizacyjnej lub określonej jednostki organizacyjnej

nie przeczy temu, że wyrządzenie szkody i tak jest następstwem działania konkretnych

osób należących do tej struktury. Ustalenie, czy ta osoba może być uznana za

funkcjonariusza państwowego w rozumieniu art. 417 § 2 k.c. ma więc drugorzędne

znaczenie w kontekście odpowiedzialności Skarbu Państwa. Istotne jest to, czy dana

osoba wykonywała czynności o charakterze władczym (publicznoprawnym). Oczywiście

ustalenie, co stwierdził Trybunał, że bezpośrednim sprawcą szkody był funkcjonariusz

państwowy ułatwi przypisanie danego działania organowi władzy publicznej.

Nie ulega wątpliwości, że czynności o charakterze władczym (publicznoprawnym)

wykonuje komornik sądowy. Jest on bowiem – jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w

wyroku z dnia 20 stycznia 2003 r., SK 26/03 (OTK-A 2004, nr 1, poz. 3) –

monokratycznym organem, wyposażonym przez państwo w określone władcze

kompetencje zarówno wobec osób (art. 761 i 764 k.p.c.), jak i wobec innych instytucji

publicznych (art. 761 i 765 k.p.c.). Komornik został upoważniony do nakładania kar, co

jest atrybutem władzy publicznej. Zarówno art. 758 k.p.c., jak i art. 1 u.k.s.e. podkreślają

organizacyjne i funkcjonalne powiązanie komornika z władzą sądowniczą, a więc z

konstytucyjnie wyodrębnioną postacią władzy publicznej. Komornicy działają przy

sądach rejonowych, nie wchodząc jednak w ich strukturę. Nie są też organem władzy

sądowniczej (z uwagi na odmienność funkcji, niepolegającej na wymierzaniu

sprawiedliwości - art. 175 ust. 1 Konstytucji). Komornicy są strukturą wyodrębnioną,

wyposażoną we władztwo, o własnych kompetencjach. Komornik jest podległy sądowi

(podlega ustawie i orzeczeniom sądu - art. 3 u.k.s.e.). Natomiast prezes właściwego

sądu rejonowego nadzoruje (nie tylko kontroluje) jego działalność. Komorników powołuje

organ państwowy, tj. Minister Sprawiedliwości (art. 11 ust. 1 u.k.s.e.). Ponadto

symbolicznym wyrazem publicznoprawnego statusu komornika jest prawo do używania

pieczęci urzędowej z godłem państwa (art. 4 u.k.s.e.). Komornika i strony postępowania

7

egzekucyjnego (wierzyciela i dłużnika) nie łączy z komornikiem stosunek o charakterze

prywatnoprawnym, lecz stosunek publicznoprawny. Z tego, że świadczenia

egzekwowane przez komornika mają charakter cywilnoprawny, nie wynika, że także

sama egzekucja tych świadczeń ma taki sam charakter. Wierzyciela i komornika nie

łączy cywilnoprawny stosunek zlecenia. Z uwagi bowiem na zasadę państwa prawa,

przymusowe wykonywanie wyroków w sprawach cywilnych nie odbywa się w drodze

osobistych działań wierzyciela, ani osób, którym zleca on wykonanie wyroku. We

współczesnym państwie przyjmuje się założenie, iż stosowanie środków przymusu jest

monopolem państwa. Egzekucja wyroków sądowych odbywa się więc w ramach

kompetencji przyznanych egzekutorowi przez ustawę, nie zaś na zlecenie wierzyciela.

Komornik działa w interesie wierzyciela, jednakże dlatego tylko, że tej osobie sąd w

egzekwowanym orzeczeniu zapewnił ochronę publicznoprawną. Komornik jest więc

powołany do wykonywania orzeczeń sądowych w drodze przymusowej egzekucji

świadczeń pieniężnych i niepieniężnych, a także wykonywania innych czynności

określonych w ustawach. Posiada – w ramach wykonywanych zadań i pełnionej funkcji –

władcze kompetencje wobec innych podmiotów stosunków prawnych. W celu

wykonywania swych zadań komornik dysponuje zespołem środków osobowych i

rzeczowych w postaci kancelarii komorniczej. Funkcjonowanie urzędu komornika opiera

się na oczywistym założeniu, że nie wszyscy dłużnicy spełnią dobrowolnie i we

właściwym czasie obowiązki ustalone w wyroku sądowym. Dlatego konieczne jest

stworzenie instytucji dysponującej środkami przymusu w celu zapewnienia

posłuszeństwa orzeczeniom sądów. Z zasady państwa prawa (a nawet z pewnej

niepisanej zasady przyjętej we współczesnych państwach cywilizowanych) wynika, że

przymusu tego nie mogą stosować sami wierzyciele, lecz tylko instytucja władzy

publicznej.

Z przestawionych wywodów wynika, że Sąd Apelacyjny trafnie uznał – wbrew

odmiennym zapatrywaniom skarżącego – iż art. 417 k.c., w brzmieniu sprzed dnia

1 września 2004 r. i w rozumieniu zgodnym z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, stanowi podstawę prawną odpowiedzialności Skarbu

Państwa za szkodę wyrządzoną w toku egzekucji przed dniem 1 września 2004 r.

Przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 stycznia 2004 r., SK

26/03, wyeliminował z systemu prawa art. 769 k.p.c. stanowiący szczególną podstawę

solidarnej odpowiedzialności Skarbu Państwa i komornika. Orzeczenie

niekonstytucyjności tego przepisu nie oznaczało jednak – co wynik zarówno

8

z przywołanego wyroku Trybunału, jak i z piśmiennictwa – luki w prawie w zakresie

solidarnej odpowiedzialności Skarbu Państwa i komornika. Zgodnie z uchwałą Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2004 r., III CZP 54/04 (OSNC 2005, nr 10, poz. 168) –

po wyeliminowaniu z systemu prawa art. 769 k.p.c. – przewidziana w art. 23 u.k.s.e.

odpowiedzialność odszkodowawcza komornika za szkodę wyrządzoną w toku egzekucji

przed dniem 1 września 2004 r. jest odpowiedzialnością deliktową za działanie

niezgodne z prawem. Dokonując takiej wykładni art. 23 u.k.s.e., Sąd Najwyższy

ukształtował odpowiedzialność komornika w zgodzie z konstytucyjnym modelem

odpowiedzialności państwa za wyrządzenie szkody. W konsekwencji deliktowa

odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez komornika, oparta na

art. 417 k.c. w brzmieniu sprzed dnia 1 września 2004 r. i w rozumieniu zgodnym z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, oraz deliktowa

odpowiedzialność komornika, oparta na art. 23 u.k.s.e. w rozumieniu zgodnym z

uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2004 r., III CZP 54/04, mimo uchylenia

art. 769 k.p.c. uzasadniają przyjęcie – na podstawie art. 441 § 1 k.c. – solidarnej

odpowiedzialności Skarbu Państwa i komornika za szkody wyrządzone w toku egzekucji

przed dniem 1 września 2004 r.

Reasumując, podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty, że zaskarżony wyrok

został wydany z naruszeniem art. 417 k.c. w brzemieniu sprzed dnia 1 września 2004 r. i

art. 441 § 1 k.c., należało uznać za nieuzasadnione. W konsekwencji skarga kasacyjna

jako pozbawiona uzasadnionej podstawy ulega oddaleniu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art.

39814

k.p.c.).