III CZP 11/08

Uchwała z dnia 27 marca 2008 r., III CZP 11/08

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesławy B. przy uczestnictwie Janusza

G. o rozgraniczenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 27 marca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy we Włocławku postanowieniem z dnia 28 września 2007 r.:

"Czy na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku

o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji przysługuje zażalenie?"

podjął uchwałę:

Na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku o przywrócenie

terminu do wniesienia apelacji zażalenie nie przysługuje.

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 14 maja 2007 r. przewodniczący zwrócił wniosek

uczestnika o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji z powodu

bezskutecznego upływu terminu do usunięcia braku formalnego wniosku,

polegającego na niedołączeniu do złożonego wniosku apelacji.

W zażaleniu uczestnik – dołączając apelację do środka odwoławczego –

zażądał uwzględnienia wniosku o przywrócenie terminu do jej wniesienia.

Sąd Okręgowy we Włocławku, rozpoznając zażalenie, przedstawił – na

podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. – przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 394 § 1 k.p.c., zażalenie przysługuje na postanowienia sądu

pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a ponadto na postanowienia

sądu pierwszej instancji i zarządzenia przewodniczącego, których przedmiot został

określony w zamieszczonym w tym artykule katalogu. Zostało w nim wprost

wymienione tylko jedno zarządzenie przewodniczącego zaskarżalne zażaleniem

jest zarządzenie, którego przedmiotem jest zwrotu pozwu. Rozstrzygając

przedstawione zagadnienie prawne należy zatem rozważyć, czy wskazane w nim

zarządzenie przewodniczącego mieści się w pojęciu „orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie” oraz czy możliwe jest odpowiednie zastosowanie regulacji

dotyczącej zażalenia na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie pozwu (art. 394

§ 1 pkt 1 k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowała się rozbieżność dotycząca

dopuszczalności zaskarżenia zażaleniem zarządzenia przewodniczącego o zwrocie

wniosku o przywrócenie terminu do dokonania określonych czynności procesowych

W postanowieniu z dnia 28 lipca 1992 r., II CRN 67/92 (nie publ.) Sąd Najwyższy

stwierdził, że na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie zwrotu wniosku o

przywrócenie terminu do wniesienia rewizji przysługuje zażalenie. Także w

postanowieniu z dnia 25 września 1998 r., III CKN 785/98 (OSP 1999, nr 6, poz.

112) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zarządzenie przewodniczącego o zwrocie

wniosku o przywrócenie terminu do uiszczenia opłaty od rewizji (apelacji) podlega

zaskarżeniu zażaleniem, w postanowieniu z dnia 28 lipca 1998 r., II CKN 884/97

(OSNC 1999, nr 2, poz. 34) uznał natomiast, że na zarządzenie przewodniczącego

o zwrocie wniosku o przywrócenie terminu do złożenia zarzutów od nakazu zapłaty

zażalenie nie przysługuje. Również w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2000 r., V

CKN 1619/00 (nie publ.) Sąd Najwyższy stwierdził, że niedopuszczalne jest

zażalenie na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku o przywrócenie

terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania.

W piśmiennictwie kwestia zaskarżalności rozważanego zarządzenia

przewodniczącego jest postrzegana jednolicie; przyjmuje się, że nie podlega ono

zaskarżeniu zażaleniem. Podkreśla się, że przewidziane w art. 394 § 1 k.p.c.

zażalenie na zarządzenie przewodniczącego dotyczy jedynie zarządzenia, którego

przedmiotem jest zwrot pozwu z przyczyn wymienionych w art. 130 § 1 k.p.c. W

krytycznej glosie do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1998 r.,

III CRN 785/98, stosowanie wykładni rozszerzającej art. 394 § 1 k.p.c. spotkało się

ze zdecydowanym sprzeciwem. W literaturze został też wyrażany pogląd, że

każdemu wnioskowi o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji albo skargi

kasacyjnej powinno towarzyszyć faktyczne wniesienie środka zaskarżenia oraz

należyte jego opłacenie; w przeciwnym razie wniosek podlega zwrotowi

niezaskarżalnym zarządzeniem przewodniczącego.

Pojęcie „postanowienie kończące postępowanie w sprawie” jest w doktrynie i

judykaturze definiowane różnie, przy zastosowaniu różnych kryteriów, można

jednak przyjąć, że chodzi o takie postanowienie, które przez uprawomocnienie się

trwale zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty w danej instancji (por.

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1998 r., III

CZP 44/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 87, z dnia 31 maja 2000 r. III ZP 1/00, OSNC

2001, nr 1, poz. 1 i z dnia 6 października 2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2,

poz. 22). Dopełnienie „w sprawie” świadczy wyraźnie o zamiarze jego zwężenia

tylko do orzeczeń kończących postępowanie jako całość poddaną pod osąd, z

wyłączeniem orzeczeń incydentalnych, ubocznych. Liczne wypowiedzi judykatury

sprzeciwiają się stosowaniu wykładni zmierzającej do uznania za kończące

postępowanie takich orzeczeń, które zamykają tylko jakiś fragment sprawy lub jej

boczny nurt, rozstrzygają kwestię wpadkową albo finalizują postępowanie

pomocnicze bądź czynności przygotowawcze (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 1996 r., I CKN 7/96, OSNC 1997, nr 3, poz. 31, z

dnia 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97, OSNC 1997, nr 10, poz. 147, i z dnia 11

sierpnia 2005 r., III CNP 4/05, OSNC 2006, nr 1, poz. 16). W omawianym pojęciu

„sprawa” oznacza – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 6 października 2000 r., III CZP 31/00 – poddany rozstrzygnięciu sądu

stosunek regulowany przepisami prawa materialnego. W tym ujęciu przez sprawę

należy rozumieć całość sporu; nie obejmuje ona różnorodnych kwestii, co do

których sąd wypowiada się w toku postępowania bądź podejmuje je w związku z

rozstrzygnięciem sprawy.

Postępowanie o przywrócenie stronie terminu do dokonania czynności

procesowej ma charakter wpadkowy, gdyż rozstrzygnięcie w tym przedmiocie

dotyczy kwestii ubocznej (incydentalnej). Wniosek o przywrócenie terminu inicjuje

więc wyłącznie postępowanie wpadkowe, nie dotyczy zaś głównego postępowania

w sprawie, jego celem nie jest bowiem rozstrzygnięcie o zasadności roszczeń

dochodzonych przez strony, jak również nie dotyczy ono dopuszczalności

wyrokowania w sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego

2005 r., III CZ 4/06, nie publ.). Reasumując, uzasadnione jest stwierdzenie, że

zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku o przywrócenie terminu do

wniesienia apelacji nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie.

W orzecznictwie pojawiła się tendencja do odpowiedniego stosowania art. 394

§ 1 pkt. 1 k.p.c. do zarządzenia przewodniczącego o zwrocie wniosku o

przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowych (art. 362 i 398 k.p.c.;

por. postanowienia Sąd Najwyższego z dnia 28 lipca 1992 r., II CRN 67/92 i z dnia

25 września 1998 r., III CKN 785/98), nie zyskała ona jednak aprobaty w

piśmiennictwie. Również Sąd Najwyższy odstąpił od niej w postanowieniach z dnia

28 lipca 1998 r., II CKN 884/97 (OSNC 1999, nr 2, poz. 34) i z dnia 29 grudnia 2000

r., V CKN 1619/00 (nie publ.).

Zawarte w art. 394 § 1 k.p.c. wyliczenie wypadków dopuszczalności zażalenia,

w powiązaniu z redakcją przepisu, a w szczególności z wyrażeniem „a ponadto”,

nadaje unormowaniu przewidującemu zażalenie na zarządzenie przewodniczącego

o zwrocie pozwu charakter regulacji szczególnej. Uzasadnia to twierdzenie, że

spośród pism procesowych, o których mowa w art. 126 k.p.c., tylko dla tego pisma

ustawodawca uczynił wyjątek, inne pisma zwrócone zarządzeniem

przewodniczącego traktując bądź jako niezaskarżalne, bądź wiążąc z

nieusunięciem ich braków inny skutek procesowy niż zwrot pisma, np. odrzucenie

apelacji (art. 370 i 373 k.p.c.) lub skargi kasacyjnej (art. 3986

§ 2 i 3 k.p.c.).

Nie ma przepisu, który statuowałby przewidzianą w postępowaniu cywilnym

czynność w razie zwrotu wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności

procesowej. Uregulowania zawarte w art. 362 i 398 k.p.c. nie uzasadniają

twierdzenia, że także takie zarządzenie podlega zaskarżeniu zażaleniem,

oznaczałoby to bowiem przekreślenie wyjątkowego charakteru zarządzenia

przewodniczącego o zwrocie pozwu. Odpowiednie zastosowanie tych przepisów

może mieć miejsce wyłącznie w odniesieniu do zarządzeń wskazanych w ustawie

jako zaskarżalnych zażaleniem.

Należy się zgodzić ze stwierdzeniem, że konstytucyjne prawo do zaskarżania

orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji stanowi istotny czynnik

urzeczywistniania tzw. sprawiedliwości proceduralnej, jednakże przepisy regulujące

dopuszczalność zażalenia są jednym z przykładów przewidzianej w art. 78

Konstytucji możliwości ustawowego ograniczenia prawa strony do zaskarżania

orzeczeń wydanych w pierwszej instancji, czemu nie stoi na przeszkodzie norma

zawarta w art. 176 Konstytucji. Warto też mieć na względzie fakt, że w kodeksie

postępowania cywilnego z 1930 r. istniała zasada dopuszczalności zażalenia na

każde postanowienie sądu pierwszej instancji, z wyjątkiem tych, co do których

przewidziano wyłączenie. Współcześnie, poczynając od dokonanej ustawą z dnia

20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr

38, poz. 349) nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, obowiązuje

niekwestionowana zasada, że zażalenie jest dopuszczalne jedynie w wypadkach, w

których ustawa wyraźnie je przewiduje.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.