I CSK 3/08

Sygn. akt I CSK 3/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. K. W.

przeciwko Bankowi "Polska Kasa Opieki" S.A. w W.

o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 maja 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 25 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda A.

K. W. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 18 maja 2005 r. zapadłego w sprawie

przeciwko Bankowi Polska Kasa Opieki S.A. w W. o zwolnienie zajętego

przedmiotu od egzekucji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód w dniu 23 października 2002 r.

około godziny 11 - tej zawarł w formie aktu notarialnego umowę sprzedaży

odrębnej własności lokalu nr [...] znajdującego się w budynku przy ul. Ś. [...] w W.

nabywając to prawo od M. H. D. Przeciwko zbywczyni toczyło się postępowanie

egzekucyjne z wniosku pozwanego Banku, w ramach którego komornik złożył

wniosek o wpisanie w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości

wzmianki o toczącym się postępowaniu egzekucyjnym. Wniosek wpłynął do sądu w

dniu 23 października 2002 r. o godz. 921

, wpis dokonany został na podstawie

postanowienia z dnia 24 marca 2003 r. Apelacja powoda od tego postanowienia

została oddalona postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 17 września 2003 r. W

dniu 26 marca 2004 r. powód złożył skargę na czynności komornika, która w chwili

orzekania przez Sąd pierwszej instancji nie była rozpoznana.

W takiej sytuacji Sąd Okręgowy uznał, że żądanie powoda nie może zostać

uwzględnione, gdyż wniesienie skargi na czynności komornika wyłącza możliwość

wystąpienia z powództwem o zwolnienie przedmiotu od egzekucji. Ponadto Sąd

pierwszej instancji wskazał na niemożliwość zastosowania w sprawie art. 5

u.k.w.h., gdyż rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych chroni jedynie nabywcę

prawa od nieuprawnionego podmiotu ujawnionego w księdze. Sąd Okręgowy

przyjął także, że zajęcie nabytej przez powoda nieruchomości nastąpiło w dniu

23 października 2002 r. o godz. 921

i jest skuteczne wobec niego z uwagi na to, że

umowa przenosząca prawo do lokalu została zawarta 23 października 2002 r. około

godz. 11, a więc już po dokonaniu zajęcia.

Powód wniósł apelację zawierającą szereg zarzutów naruszenia prawa

materialnego oraz przepisów postępowania. W toku postępowania apelacyjnego

uzupełniono postępowanie dowodowe w celu ustalenia kolejności i przebiegu

3

czynności związanych z wszczęciem egzekucji oraz zajęciem nieruchomości.

Dopuszczono także dowody na okoliczność wiedzy powoda o toczącym się

postępowaniu egzekucyjnym.

Ostatecznie Sąd Apelacyjny oddalił apelację podzielając stanowisko Sądu

Okręgowego co do skuteczności wobec powoda zajęcia nieruchomości w toku

postępowania egzekucyjnego. Sąd odwołał się do wynikającego z ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece domniemania zgodności prawa

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a także do

treści art. 925 § 1 k.p.c. Wskazał, że nieruchomość jest zajęta w stosunku do

dłużnika z chwilą doręczenia mu wezwania do zapłaty, natomiast w stosunku do

osób trzecich z chwilą dokonania wpisu w księdze wieczystej. Ponadto, w stosunku

do każdego, kto wcześniej wiedział o wszczęciu egzekucji, skutki zajęcia powstają

z chwilą powzięcia wiadomości (art. 925 § 2 k.p.c.). Wpis ma moc wsteczną od

chwili jego złożenia (art. 29 u.k.w.h.) co odnosi się także do wpisu ostrzeżenia

o toczącej się egzekucji. Sąd drugiej instancji odwołał się do wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 1997 r., l CKN 96/96 (OSNC 1997, nr 10, poz. 142)

podzielając wyrażony tam pogląd, że skutek zajęcia nieruchomości w stosunku do

jej nabywcy następuje z mocy prawa, jednak - odmiennie niż Sąd Najwyższy -

przyjął, że jego wsteczna skuteczność zależy od uczynienia wzmianki o wniosku.

Sąd wskazał również, że wzmianka o wniosku komornika została ujawniona w dniu

23 października 2002 r. o godzinie 921

. Oznacza to, że od tej chwili nieruchomość

została skutecznie zajęta w stosunku do powoda (art. 925 § 1 k.p.c.), który stał się

dłużnikiem rzeczowym i nie będąc osobą trzecią nie może dochodzić zwolnienia od

egzekucji w oparciu o art. 841 k.p.c.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach. W ramach

naruszenia prawa materialnego wskazuje się uchybienie przez Sąd drugiej instancji

art. 5 w związku z art. 8 i 9 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód podnosi naruszenie art.

29 u.k.w.h. w związku z art. 316 § 1 k.p.c. i w związku z art. 13 § 2 k.p.c.;

naruszenie art. 925 § 1 k.p.c. w związku z art. 930 § 1 i art. 841 k.p.c. oraz

naruszenie art. 378 w związku z art. 382, 316 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c.

4

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany Bank wzniósł w pierwszej

kolejności o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w razie jej

przyjęcia - oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej analizowane są, w kontekście naruszenia wskazanych

przepisów, w istocie dwa zagadnienia. Pierwsze to wsteczna moc wpisu o toczącej

się egzekucji z nieruchomości (art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, tekst jedn. Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.,

w związku z art. 925 § 1 k.p.c.); drugie - dopuszczalność dokonania takiego wpisu,

gdy w okresie między złożeniem przez komornika wniosku a dokonaniem wpisu

nastąpi zmiana właściciela nieruchomości, do której kierowana jest egzekucja.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zagadnienia przedstawionego jako

drugie, Sąd Najwyższy zauważa, że z zawartego w skardze kasacyjnej wywodu

prawnego wynika, iż skarżący odwołuje się do bardziej ogólnego problemu,

a mianowicie, czy sąd wieczystoksięgowy powinien przy orzekaniu o wniosku

uwzględniać stan z chwili jego złożenia, czy też stan z chwili orzekania (jak wynika

z art. 316 k.p.c.). W ten sposób skarżący próbuje wykazać, że prawomocny wpis

w księdze wieczystej prowadzonej dla nabytej przez niego nieruchomości jest

wadliwy, gdyż w chwili jego dokonywania właścicielem nieruchomości nie był już

dłużnik egzekwowany.

Problem ten, mimo swojego kontrowersyjnego charakteru i istotnego

znaczenia dla praktyki, nie może stać się przedmiotem analizy w ramach

rozpoznawanej sprawy. Wpis o toczącej się egzekucji został bowiem prawomocnie

dokonany (w marcu 2003 r.) i nie jest możliwe jego kwestionowanie.

Zagadnienie mocy wstecznej wpisu dokonanego w księdze wieczystej było

przedmiotem rozważań zarówno orzecznictwa, jak i doktryny. Jednak kwestia mocy

wstecznej wniosku o dokonanie wpisu o toczącej się egzekucji wprost rozważana

była przede wszystkim w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 1997 r.,

l CKN 96/96 (OSNC 1997, nr 10, poz. 142). Sąd Najwyższy wyraził wówczas

pogląd, że skutek zajęcia nieruchomości wymieniony w art. 930 § 1 zdanie 1 k.p.c.

następuje z mocy prawa bez względu na to, czy sąd wieczystoksięgowy dokonał

5

wzmianki, o której mowa w art. 6267

§ 2 k.p.c. (poprzednio art. 45 ust. 1 u.k.w.h.).

Pogląd ten, podzielany co do zasady przez skład orzekający w niniejszej sprawie,

wymaga jednak pewnego doprecyzowania, gdy chodzi o dokonanie w księdze

wieczystej wpisu o egzekucji z nieruchomości (art. 924 k.p.c.). Potrzeba takiego

doprecyzowania stała się szczególnie wyraźna w stanie faktycznym rozpoznawanej

sprawy.

Przede wszystkim należy zauważyć, że księgi wieczyste jako oficjalne

rejestry mające na celu uczynienie dostępnymi informacji odnoszących się do stanu

prawnego nieruchomości, są jawne i nie można zasłaniać się nieznajomością

wpisów ani wniosków, o których uczyniono wzmiankę (art. 2 u.k.w.h.). Obowiązuje

ustawowe domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3

u.k.w.h.), a w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi

rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną

według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe (rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych - art. 5 u.k.w.h.). Treść przytoczonych uregulowań

prowadzi do wniosku, że decydujące znaczenie na treść księgi wieczystej, a osoba,

która nie zapoznała się z treścią wpisów i wzmianek o wnioskach, ponosi ryzyko

dokonania niekorzystnej dla siebie czynności prawnej.

Powyższe stwierdzenia o charakterze ogólnym odnoszą się także do osoby

nabywającej nieruchomość, która została zajęta w toku egzekucji. Artykuł 924 k.p.c.

nakłada na komornika obowiązek przesłania, jednocześnie z wysłaniem dłużnikowi

wezwania, o którym mowa w art. 923 k.p.c., do sądu właściwego do prowadzenia

księgi wieczystej, wniosku o dokonanie wpisu o wszczęciu egzekucji. Niezwłocznie

po zarejestrowaniu wniosku w dzienniku ksiąg wieczystych zaznacza się

w odpowiednim dziale księgi wieczystej numer wniosku (wzmianka o wniosku - art.

6267

§ 2 k.p.c.). Od momentu pojawienia się w księdze wieczystej wzmianki

o wniosku osoba zainteresowana nabyciem zajętej nieruchomości ma możliwość

dowiedzenia się, że do sądu wpłynął wniosek o dokonanie wpisu o wszczęciu

egzekucji z tej nieruchomości. Od tego też momentu można obciążyć ją

negatywnymi skutkami braku wiedzy o treści księgi wieczystej.

6

Uwagi zawarte w przedstawionym wywodzie powinny mieć znaczenie dla

dokonywania wykładni art. 925 § 1 k.p.c. w związku z art. 29 u.k.w.h. Przypomnieć

trzeba, że zgodnie z art. 925 § 1 k.p.c. w stosunku do dłużnika nieruchomość jest

zajęta z chwilą doręczenia mu wezwania do zapłaty. W stosunku do dłużnika,

któremu nie doręczono wezwania oraz w stosunku do osób trzecich, nieruchomość

jest zajęta z chwilą dokonania wpisu w księdze wieczystej. Zgodnie zaś z art. 29

u.k.w.h. wpis ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie,

a w wypadku wszczęcia postępowania z urzędu - od chwili wszczęcia

postępowania. Co do zasady zatem w stosunku do osób trzecich, a więc innych niż

dłużnik egzekwowany, oraz w stosunku do dłużnika, któremu nie doręczono

wezwania, wpis o wszczęciu egzekucji z nieruchomości wywiera moc od chwili

złożenia wniosku o jego dokonanie.

Działanie powyższej zasady musi jednak zostać ograniczone, gdyż nie

sposób rozciągać skuteczności zajęcia nieruchomości w stosunku do osoby trzeciej

na czas, kiedy nie miała ona możliwości dowiedzenia się o złożeniu wniosku

o dokonanie wpisu. Przyjęcie, że w stosunku do osoby trzeciej zajęcie

nieruchomości jest skuteczne od chwili wcześniejszej niż umieszczenie w księdze

wzmianki o wniosku pozostawałoby w sprzeczności z zasadą bezpieczeństwa

obrotu, której służy instytucja ksiąg wieczystych. Ponadto, przyjęcie, że

niekorzystne dla osoby następstwa zajęcia nieruchomości (skuteczność w stosunku

do niej takiego zajęcia) mogą powstać niezależnie od tego, czy w księdze

wieczystej został dokonany nie tylko wpis o wszczęciu egzekucji, ale nawet

wzmianka o wniosku, byłoby wysoce krzywdzące dla takiej osoby, a nadto

nieracjonalne. Nie sposób obarczać osobę trzecią ujemnymi skutkami

niezapoznania się przez nią z treścią księgi wieczystej, gdy stosowne wpisy bądź

wzmianki o wnioskach nie zostały jeszcze dokonane.

Odnosząc to wszystko do okoliczności rozpoznawanej sprawy trzeba

stwierdzić, że bardzo krótki czas, jaki upłynął pomiędzy złożeniem wniosku przez

komornika a zawarciem umowy sprzedaży nieruchomości przez powoda (niecałe

dwie godziny) nakazuje ze szczególną ostrożnością i wnikliwością ustalać, czy

w chwili zawierania umowy w księdze wieczystej znajdowała się już wzmianka

o wniosku. Ustalone w sprawie okoliczności czynią to wysoce wątpliwym. Należy

7

także podkreślić, że nawet gdyby wzmianka o wniosku została dokonana w księdze

wieczystej dokładnie w tym samym czasie, co jego złożenie, nie sposób bez

popadnięcia w skrajny formalizm, pozostający w sprzeczności nie tylko z celami

księgi wieczystej, ale także ze zdrowym rozsądkiem, przyjąć, na podstawie art. 925

§ 1 k.p.c., skuteczność dokonanego zajęcia w stosunku do osoby nabywającej

zajętą nieruchomość w kilkadziesiąt minut później.

Powyższe stwierdzenia nie przesądzają natomiast wyniku niniejszego

postępowania. Zgodnie z art. 925 § 2 k.p.c. w stosunku do każdego, kto wiedział

o wszczęciu egzekucji skutki zajęcia powstają z chwilą, gdy o wszczęciu egzekucji

powziął wiadomość, chociażby wezwanie nie zostało jeszcze dłużnikowi wysłane

ani wpis w księdze wieczystej nie został dokonany. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie zostało ustalone przez Sąd drugiej instancji, czy powód

powziął wiadomość o egzekucji wcześniej niż został złożony wniosek przez

komornika uznając tę okoliczność za nieistotną. Tymczasem może ona przesądzić

o wyniku toczącego się procesu. Tym samym za trafne uznać należy zawarte

w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące nieodniesienia się Sądu Apelacyjnego do

wskazanej kwestii.

Przyjęcie przedstawionej interpretacji art. 925 § 1 k.p.c. w związku z art. 29

u.k.w.h. zwalnia Sąd Najwyższy z odnoszenia się do problemu zakresu działania

rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Jego rozstrzygnięcie nie jest konieczne

dla orzeczenia o zasadności kasacji.