I CSK 473/07

Sygn. akt I CSK 473/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa M. M. i G. M.

przeciwko Z. B. i J. M.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 15 lutego 2007 r., sygn. akt [...],

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,

2. zasądza od powodów na rzecz pozwanego Z. B. kwotę

4.600,- (cztery tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego,

2

3. nakazuje ściągnąć od powodów na rzecz Skarbu Państwa -

Sądu Okręgowego w W. kwotę 1.500,- (jeden tysiąc pięćset)

złotych tytułem części opłaty od skargi kasacyjnej, od

uiszczenia której pozwany został zwolniony.

3

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 października 2006 r. Sąd Rejonowy w P. oddalił

powództwo M. M. i G. M. o nakazanie, aby w księdze wieczystej nr Kw [...]

prowadzonej dla nieruchomości położonej w P. dokonano wykreślenia J. M. i Z. B.,

a na ich miejsce wpisano powodów jako współwłaścicieli.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że J. M. i Z. B. byli wspólnikami spółki cywilnej

D. w P. Jako wspólnicy i z funduszy spółki nabyli prawo własności nieruchomości o

powierzchni 0,1947 ha. Dnia 28 czerwca 2001 r. na mocy aneksu do umowy do

spółki przystąpił G. M. (w umowie ustalono także wielkość udziałów wspólników).

Następnie, w dniu 14 sierpnia 2001 r. kolejnym aneksem wspólnicy postanowili o

wystąpieniu ze spółki Z. B. i objęciu przez J. M. i G. M. udziałów w spółce po 50%.

W dniu 29 grudnia 2003 r. do umowy dodano aneks, na mocy którego do spółki

przystąpił M. M. Wreszcie, aneksem z dnia 1 lutego 2004 r. ze spółki wystąpił J. M.,

a pozostali w niej M. M. i G. M. objęli po 50% udziałów. Wpis w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości nie uległ zmianie i jako właściciele ujawnieni byli J.

M. i Z. B. z zaznaczeniem, że nieruchomość pozostaje we współwłasności łącznej.

Dokonując oceny stanu faktycznego Sąd pierwszej instancji wskazał, że

żądanie nie jest zasadne z uwagi na niezachowanie wymaganej przez ustawę dla

przeniesienia własności nieruchomości formy aktu notarialnego. Przepis art. 158

k.c. dotyczy wszelkich czynności prawnych w obrocie nieruchomościami i ma

zastosowanie również do wniesienia nieruchomości jako wkładu do spółki cywilnej.

Do przeniesienia własności nie doszło także na podstawie art. 871 k.c., który

normuje skutki wystąpienia wspólnika ze spółki. Nie może on znaleźć zastosowania

w rozpoznawanej sprawie, ponieważ zmniejszenie kręgu udziałowców występuje

w sytuacji, gdy pozostali współwłaściciele nabyli nieruchomość na współwłasność

łączną.

W wyniku apelacji powodów Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok

i nakazał dokonać wykreślenia pozwanych oraz wpisania powodów jako

współwłaścicieli. Podkreślił, że zmiana kręgu wspólników spółki cywilnej musi

4

prowadzić do zmiany współwłaścicieli nieruchomości nabytej z funduszy spółki

z mocy prawa. Wyłączenie ze współwłasności wspólników, którzy przystąpili do

spółki po nabyciu nieruchomości spowodowałoby powstanie dwóch majątków

wspólnych w ramach jednej spółki cywilnej, a to byłoby sprzeczne z samą istotą tej

instytucji prawnej. Wstąpienie do spółki nie wymaga zachowania formy szczególnej,

a nowy wspólnik staje się z mocy prawa współwłaścicielem nieruchomości. Zasada

ta ma również zastosowanie do przekształcenia kręgu współwłaścicieli w wyniku

wystąpienia jednego ze wspólników. Jednoznacznie wskazuje na to art. 871 k.c. -

wspólnik, który występuje ze spółki traci prawo do majątku wspólnego wspólników

spółki cywilnej. Sąd Okręgowy odwołał się do postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04.

Skarga kasacyjna pozwanego Z. B. oparta została na podstawie naruszenia

prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Wskazuje się w niej naruszenie art.

158 k.c. oraz art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej wskazano, że w stanie faktycznym rozpoznawanej

sprawy wyraźnie rysuje się, nierozstrzygnięta w ustawie, wątpliwość związana

z faktem, że do przeniesienia własności nieruchomości wymagana jest forma aktu

notarialnego, natomiast zawarcie umowy spółki cywilnej, a także modyfikacje tej

umowy wymagają jedynie zachowania formy pisemnej zwykłej (art. 860 § 2 k.c.).

Jeżeli więc w skład majątku objętego wspólnością wspólników spółki cywilnej

wchodzi nieruchomość, powstało pytanie, w jakiej formie powinna zostać zawarta

umowa przystąpienia do spółki nowego wspólnika (także wystąpienia ze spółki

jednego ze wspólników). Możliwe są trzy rozwiązania: po pierwsze, umowa taka

powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego; po drugie, umowa nie musi

zostać zawarta w formie aktu notarialnego, a nowy wspólnik staje się z mocy prawa

współwłaścicielem nieruchomości; po trzecie, umowa przystąpienia do spółki jest

ważna, jednak nie wywiera skutków własnościowych w odniesieniu do własności

nieruchomości.

Zdecydowanie odrzucić należy możliwość wskazaną jako trzecia. Jak trafnie

wskazał Sąd drugiej instancji niedopuszczalne jest występowanie w spółce cywilnej

5

dwóch majątków wspólnych, z których jednym objęte byłyby nieruchomości,

a drugim - pozostałe składniki majątku wspólnego wspólników. Z dwóch

pozostałych możliwości Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę

opowiada się za stanowiskiem pierwszym. Podobnie jak w uchwale z dnia 9 lutego

2007 r., III CZP 164/06 (OSNC 2008, nr 1, poz. 5) gdzie Sąd Najwyższy przyjął, że

przystąpienie nowego wspólnika do spółki cywilnej, w której wspólnikom

przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, wymaga zachowania formy

szczególnej obowiązującej przy przeniesieniu własności nieruchomości, tak również

wystąpienie dłużnika z takiej spółki wymaga zachowania formy szczególnej.

Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku bowiem następują zmiany w sferze

stosunków własnościowych nieruchomości.

Treść art. 158 k.c. jest jednoznaczna w odniesieniu do przeniesienia

własności nieruchomości. Przeniesienie własności następuje w wyniku dokonania

czynności prawnej, najczęściej zawarcia umowy. Pomiędzy zbywcą

(dotychczasowym właścicielem) a nabywcą (nowym właścicielem) zawiązany

zostaje stosunek prawny, w ramach którego następuje „przekazanie" prawa

nabywcy. Jeżeli zmiany w stosunkach własnościowych następują w wyniku innych

zdarzeń, a stosunek prawny pomiędzy dotychczasowym a nowym właścicielem nie

powstaje, zwykle używane są określenia takie jak przejście własności (np. ze

spadkodawcy na spadkobiercę) lub nabycie własności (np. w wyniku zasiedzenia).

Zmiana kręgu wspólników spółki cywilnej, w której wspólnikom przysługuje

współwłasność łączna nieruchomości, przystąpienie nowego wspólnika lub

wystąpienie dotychczasowego, niewątpliwie prowadzi do zmiany stosunków

własnościowych nieruchomości. Podzielić należy stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP

164/06, że przystąpienie do spółki cywilnej, o której mowa, jest odmianą

przeniesienia prawa własności. Takie przeniesienie występuje także w sytuacji, gdy

jeden ze wspólników ze spółki występuje - w obu wypadkach następuje bowiem

zmiana kręgu współuprawnionych. Okoliczność, że mamy do czynienia ze

szczególną postacią wspólności prawa własności, bo współwłasnością

bezudziałową (art. 863 k.c.), pozostaje bez znaczenia dla istoty problemu.

6

Za przyjętym stanowiskiem dodatkowo przemawia wzgląd na

bezpieczeństwo obrotu. Przeniesienie własności nieruchomości w formie aktu

notarialnego stwarza większe prawdopodobieństwo, że nowy właściciel zostanie

ujawniony w księdze wieczystej. Uznanie, że zmiana umowa spółki, zawarta

w formie pisemnej zwykłej, pociąga za sobą skutek w postaci przejścia własności

nieruchomości na nowego wspólnika, rodzi niebezpieczeństwo powstania

niezgodności pomiędzy stanem ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym nieruchomości. Ponadto, mimo braku podstawy prawnej

stworzona zostałaby sytuacja, w której czynność prawna dokonana w innej formie

niż akt notarialny, pociągałaby za sobą zmiany w stosunkach własnościowych

nieruchomości.

Wobec powyższego nie można podzielić stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w postanowieniu z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04 (OSNC

2005, nr 12, poz. 217).

Z tych względów orzeczenie Sądu drugiej instancji należało uchylić i oddalić

apelację pozwanych powodów, gdyż orzeczenie Sądu Rejonowego jest zgodne

z prawem. Tak też Sąd Najwyższy orzekł kierując się treścią art. 39816

k.p.c.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.