I UK 287/07

Wyrok z dnia 4 kwietnia 2008 r.

I UK 287/07

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie miała obowiązku indy-

widualnego zawiadamiania rolników o konieczności udokumentowania formy

opodatkowania oraz wysokości podatku, a także o skutku jego zaniechania,

określonych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.). Termin z art. 5 ust. 1 tej ustawy nie podlega przy-

wróceniu na podstawie art. 58 k.p.a.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2008 r.

sprawy z odwołania Marzeny B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o podleganie ubezpieczeniu, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15

lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 15 lutego 2007 r. oddalił apelację

Marzeny B. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 21 maja 2005 r., którym

oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Od-

działu Regionalnego w K. z dnia 3 lutego 2005 r., stwierdzającej ustanie jej ubezpie-

czenia społecznego rolników od dnia 1 października 2004 r. wobec nieprzedłożenia

w ustawowym terminie do 30 września 2004 r. dokumentów o formie opodatkowania

i wysokości podatku, wymaganych zgodnie z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie nie-

których ustaw, Dz.U Nr 91, poz. 873 ze zm. (dalej: ustawa).

2

Sąd Apelacyjny zaaprobował rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji oraz

decyzję organu rentowego o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników w sytuacji

zaniechania przez ubezpieczoną, prowadzącą pozarolniczą działalność gospodar-

czą, udokumentowania w Kasie formy opodatkowania prowadzonej działalności go-

spodarczej i wysokości podatku za 2003 r. Oznaczało to dla niej ustanie ubezpie-

czenia społecznego rolników z końcem trzeciego kwartału 2004 r. (art. 5 ust. 1 i 3

ustawy). Zaświadczenie urzędu skarbowego zawierające wymagane informacje

ubezpieczona złożyła dopiero 21 lutego 2005 r., zatem ze znacznym przekroczeniem

ustawowego terminu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa material-

nego przez błędną wykładnię: 1. art. 5 ust. 1 i 3 ustawy, przez nieuwzględnienie, że

obowiązkiem Kasy było zawiadomienie ubezpieczonych o „fakcie nowelizacji”, w

szczególności zawiadomienie o obowiązku złożenia dodatkowych dokumentów oraz

o skutkach niezachowania terminu; 2. art. 123 ustawy z dnia „12 października” 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z 20 grud-

nia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez nieuwzględnienie możliwo-

ści przywrócenia ubezpieczonej terminu do złożenia zaświadczenia z urzędu skar-

bowego, zwierającego informacje wymagane zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy zmienia-

jącej z 2 kwietnia 2004 r.

Jako istotne zagadnienia prawne wskazano kwestie: 1. czy możliwe jest zasto-

sowanie przez sąd rozpoznający odwołanie od decyzji organu rentowego art. 58

k.p.a., przewidującego możliwość przywrócenia terminu do sytuacji związanej z po-

stępowaniem przed organem rentowym; 2. czy w sytuacji nałożenia przez ustawo-

dawcę na podlegających ubezpieczeniu dodatkowego obowiązku warunkującego

dalsze podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników i jednoczesnego wprowa-

dzenia zawitego terminu do wypełnienia tego obowiązku, obowiązkiem Kasy było

zawiadomienie ubezpieczonej o nowej regulacji prawnej, a w szczególności o rygo-

rze niedopełnienia obowiązków.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy i stwierdzenie, że podle-

gała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 października 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył. co następuje:

3

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Skarżąca

utraciła ubezpieczenie społeczne rolników przez swe zaniechanie. Nie dostarczyła w

terminie do 30 września 2004 r. dokumentów wymienionych w art. 5 ust. 1 ustawy z 2

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skutek ta-

kiego zaniechania ustawodawca określił w ten sposób, że niedostarczenie doku-

mentów powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego rolników z końcem trzeciego

kwartału 2004 r. Skarżąca nie podważa tego rozwiązania. Nie zostało ono uznane za

niekonstytucyjne (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 marca 2006 r., P 8/05).

Stanowiło element zapoczątkowanej zmiany ograniczającej krąg uprawnionych do

ubezpieczenia społecznego rolników prowadzących również działalność gospodar-

czą. Przy zbiegu obu tych podstaw ubezpieczenie społeczne rolników mieli zacho-

wać prowadzący działalność gospodarczą rolnicy, dla których stanowiła ona uzupeł-

nienie a nie główną działalność i źródło dochodów. Łączyło się to z wprowadzeniem

okresowego (corocznego) obowiązku zawiadamiania o wysokości podatku ze skut-

kiem ustania ubezpieczenia przy niedochowaniu terminu zawiadomienia. Rozwiąza-

nie to potwierdziła kolejna ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych ustaw (Dz.U. Nr 150, poz. 1248).

Zarzuty skargi wychodzą z innych założeń niż rozwiązania przyjęte w ustawie

zmieniającej z 2004 r. (a także z 2005 r.). Wprowadzonej zmiany zasad ubezpiecze-

nia społecznego rolników nie warunkowało uprzednie indywidualne pouczenie (po-

informowanie) ubezpieczonych o nowych zasadach i obowiązku udokumentowania

wymaganych informacji. Prawodawstwo nie uzależnia od tego wejścia w życie

ustawy. Powodowałoby to wielorakie zróżnicowanie indywidualnych sytuacji ubez-

pieczonych. Ustawa z 4 kwietnia 2004 r. została ogłoszona 30 kwietnia 2004 r. i

wprawdzie obowiązywała już od 2 maja 2004 r., to jednak wprowadzała obowiązek

jednaki dla wszystkich ubezpieczonych z terminem wykonania do 30 września 2004

r. Termin był więc niekrótki. W systemie obowiązującego prawa (pozytywnego) nie

można swej sytuacji prawnej usprawiedliwiać nieznajomością prawa.

W sprawie istotne jest stwierdzenie, iż ustanie ubezpieczenia społecznego

rolników następowało z mocy prawa. Decyzja Kasy miała tu jedynie charakter po-

twierdzający (deklaratywny). Skarga nie kwestionuje takiego skutku zaniechania

udokumentowania przez ubezpieczoną informacji w terminie i nie podważa również

decyzji w tym zakresie. Nie twierdzi wszak, że w warstwie faktycznej lub prawnej de-

cyzja była wadliwa. Wprowadza natomiast argumentację (przeniesioną z innej

4

sprawy Sądu Apelacyjnego w Krakowie, w której w podobnej sytuacji Sąd ten orzekł

odmiennie), że winna nastąpić swoista restytucja ubezpieczenia społecznego rolni-

ków ubezpieczonej od 1 października 2004 r. Niezasadnie opiera ją na stanowisku,

że obowiązkiem Kasy było zawiadomienie ubezpieczonych o nowelizacji ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności zawiadomienie o obowiązku

złożenia dodatkowych dokumentów oraz o skutkach niezachowania terminu. Kasa

nie miała takiego obowiązku. Nie wynika on z przepisów podstawy kasacyjnej - art. 5

ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę tylko w gra-

nicach wskazanej podstawy (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Skarżąca jedynie hasłowo stwier-

dza, iż „ w orzecznictwie sądowym wskazuje się na konieczność właściwego po-

uczania ubezpieczonych o zasadach podlegania ubezpieczeniu, szczególnie w sytu-

acji zmiany przepisów i wprowadzania dodatkowych obowiązków, których niedopeł-

nienie pociąga za sobą dotkliwe skutki dla ubezpieczonych”, gdyż nie wskazała tego

orzecznictwa, a obowiązek taki nie wynika z zasad stanowienia prawa. Brak też jest

podstaw do przyjęcia, że wynikać ma to z zakładanego a priori obowiązku Kasy

dbałości o interes ubezpieczonych. W postępowaniu administracyjnym chodzi o in-

dywidualne postępowanie w sprawie (art. 9 k.p.a.) lecz nie o powszechny obowiązek

pouczania o zmianach w ustawie. Tam gdzie ustawodawca zastrzega pouczenie

ubezpieczonego, tam też je wyraźnie określa (art. 39a ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników, art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i tylko w takim za-

kresie jego brak może rodzić skutki prawne.

Przeciwne stanowisko, do którego skarżąca nawiązuje, trudno zaakceptować,

gdyż nie uzasadnia go szczególny przedmiot regulacji. W systemie ubezpieczeń

społecznych utrwalone były już poprzednio zasady zbiegu ubezpieczenia społeczne-

go powszechnego i ubezpieczenia społecznego rolników. Polegały one przede

wszystkim na tym, że prowadzenie działalności gospodarczej wykluczało ubezpie-

czenie społeczne rolników (art. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, jednolity tekst: Dz.U. z

1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Wprowadzenie od 1 stycznia 1997 r. wyboru ubez-

pieczenia społecznego rolników (art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. Nr 124, poz. 585) lub pozosta-

wania w takim ubezpieczeniu po rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej

(art. 5a ustawy o ubezpieczeniu rolników w wersji od 1 stycznia 1997 r.), nie ozna-

czało odstąpienia od powszechnych zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu.

5

Niepodleganie rolnika ubezpieczeniu z tytułu działalności gospodarczej stanowiło dla

niego określone dobrodziejstwo i wyjątek od wcześniejszej zasady, że był to podsta-

wowy (wyłączający ubezpieczenie społeczne rolników) tytuł ubezpieczenia. Obecnie

staje się to aktualne ze względu na niewysoką granicę podatku warunkującą pozo-

stawanie w ubezpieczeniu społecznym rolników. Konstytucja stanowi, że zakres i

formy zabezpieczenia (w tym ubezpieczenia) społecznego określa ustawa (art. 67),

co oznacza, że to ustawodawca decyduje o zasadach podlegania ubezpieczeniu i na

tle rozwiązań przyjętych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. Trybunał Kon-

stytucyjny stwierdził we wskazanym wyżej wyroku, że nie nastąpiło ograniczenie

praw lecz dozwolona zmiana.

Zasadnicza słabość drugiego zarzutu skargi wynika z odwoływania się do art.

58 k.p.a., który jest przewidziany do przywracania terminów prawa procesowego.

Natomiast termin z art. 5 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. jest terminem prawa ma-

terialnego, którego upływ powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego rolników (tak

też stwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 18 lipca 2006 r., I UK 7/06, niepublikowa-

ny). Nie jest to więc termin zależny od organu rentowego. Jego znaczenia nie należy

oceniać po skutkach procesowych, gdyż nie toczyło się żadne postępowanie w indy-

widualnej sprawie, lecz z mocy regulacji powszechnej (ustawy) wystąpił określony

skutek materialnoprawny dla ubezpieczonej. Ustało jej ubezpieczenie społeczne

rolników i organ rentowy później skutek ten w decyzji jedynie potwierdził. Nie jest to

relacja cywilnoprawna i stąd dlatego nie można kwalifikować termin jako prekluzyjny

czy zawity lub stosować do jego nieuwzględnienia klauzule generalne (art. 5 k.c.).

Nie wygasło tu żadne prawo (roszczenie) lecz ustała relacja ubezpieczenia społecz-

nego o innym od cywilnego charakterze (publicznoprawnym). Nie można też nie

zauważyć, że jeszcze przed oceną konstytucyjności art. 5 ust. 1 i 3 ustawy prawo-

dawca sam dostrzegł określone mankamenty pierwotnej zmiany wprowadzonej

ustawą z 2 kwietnia 2004 r. i dokonał kolejnej zmiany ustawą z 1 lipca 2005 r., z tym,

że nic nie zmienił w zakresie założonego skutku niedochowania terminu z art. 5 ust.

1 i 3 ustawy z 2004 r. Taki reżim wiązał się z podobnymi skutkami niedochowania

terminu do składania corocznych informacji o wysokości podatku z działalności go-

spodarczej. Zliberalizował to dopiero w ustawie zmieniającej z 1 lipca 2005 r., ale

tylko w ten sposób, że termin mógł zostać przywrócony, jeżeli rolnik udowodnił, że

niezachowanie terminu, nastąpiło wskutek zdarzeń losowych (art. 5a ust. 7). Rozwią-

zanie to nie odnosiło się jednak do art. 5 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. (tak też wyrok

6

Sądu Najwyższego z 7 lutego 2007 r., I UK 246/07, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 76).

Poza tym ogranicza ono przyczynę uchybienia do zdarzeń losowych, co nie obejmo-

wałoby przyczyny podawanej przez skarżącą, pomijając, że nie istniała ona, skoro

nie było obowiązku indywidualnego pouczania o zmianie w systemie ubezpieczenia

społecznego rolników.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 38514

k.p.c.

========================================