III CZP 12/08

Uchwała z dnia 2 kwietnia 2008 r., III CZP 12/08

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Gminy Miejskiej K. przy uczestnictwie

Jolanty W., Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa i Prezydenta Miasta K. oraz

Mieczysława K. o ustanowienie kuratora spadku, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 2 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 18

grudnia 2007 r.:

"Czy na postanowienie o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i powołanie w to

miejsce innej osoby przysługuje kuratorowi apelacja?"

podjął uchwałę:

Na postanowienie sądu o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i

powołaniu w to miejsce innej osoby kuratorowi przysługuje apelacja.

Uzasadnienie

Rozpoznając zażalenie kuratora spadku na postanowienie Sądu pierwszej

instancji odrzucające jego zażalenie na postanowienie zmieniające osobę kuratora

Sąd Okręgowy powziął poważną wątpliwość odzwierciedloną w treści

przytoczonego na wstępie zagadnienia prawnego, przedstawionego Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Wątpliwość powstała dlatego, że ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

172, poz. 1804 – dalej: „ustawa nowelizująca”) uchylony został art. 932 k.p.c., który

w związku z art. 667 § 2 k.p.c. przewidywał możliwość zaskarżenia takiego

postanowienia zażaleniem. Sąd Okręgowy, dostrzegając zmianę stanu prawego

wywołaną uchyleniem tego przepisu, powziął poważne wątpliwości co do jej

skutków w zakresie możliwości podważenia postanowienia o zmianie osoby

kuratora spadku. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawy związane z zarządem spadku nieobjętego rozpoznawane są w trybie

nieprocesowym (art. 666 i nast. k.p.c.). Kodeks postępowania cywilnego nakłada na

sąd obowiązek czuwania nad całością spadku aż do jego objęcia przez

spadkobiercę, a w razie potrzeby – ustanowienia kuratora spadku. Stosownie do

art. 667 k.p.c., zadaniem kuratora spadku jest wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą,

oraz zarządzanie majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu. Sposób sprawowania

zarządu nie jest uregulowany wprost; art. 667 § 2 k.p.c. nakazuje stosować w tym

przypadku odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości.

Techniką odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zarządzie w toku

egzekucji z nieruchomości ustawodawca posłużył się również w przypadku zarządu

związanego ze współwłasnością i użytkowaniem (art. 615 k.p.c.) i zarządu

tymczasowego w ramach zabezpieczenia spadku (art. 636 k.p.c. w związku z § 9

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie

szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczeniu spadku i sporządzaniu

spisu inwentarza – Dz.U. Nr 92, poz. 411). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

zwrócono uwagę, że w ten sposób kodeks postępowania cywilnego ujednolicił

instytucję zarządu, regulowaną przed jego wejściem w życie w odrębnych aktach

prawnych, tj. w dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym

(Dz.U. Nr 63, poz. 346; art. 7, 21 i 82-84), dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o

postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. Nr 63, poz. 345, art.

2-16) oraz przepisami art. 772-802 d.k.p.c. według tekstu jednolitego z 1950 r.

(Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 81).

Zgodnie z art. 518 k.p.c., od postanowień sądu pierwszej instancji

orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja. Środkiem kontroli innych

postanowień wydawanych w trybie nieprocesowym, mających charakter formalny,

jest zażalenie, przy czym przysługuje ono jedynie w wypadkach określonych w

ustawie. Od zasady, że na postanowienia sądu co do istoty sprawy przysługuje

apelacja, istnieją jednak wyjątki dopuszczające zaskarżanie tych postanowień

zażaleniem. Jest tak w przypadkach określonych np. w art. 551 § 1, art. 5861

oraz

art. 612 § 2 k.p.c. (por. uzasadnienie uchwał z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP

49/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 98, i z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00).

Charakter postanowienia zwalniającego dotychczasowego kuratora spadku i

ustanawiającego w jego miejsce kuratorem inną osobę nie był rozważany w

dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego i w wypowiedziach doktryny,

postanowienie to wykazuje jednak wiele podobieństw do postanowienia, mocą

którego sąd zwalnia z funkcji dotychczasowego zarządcę rzeczy wspólnej i

powołuje w to miejsce nowego zarządcę (art. 931 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.).

To postanowienie uznawane jest zarówno w literaturze, jak i w judykaturze za

orzeczenie merytoryczne, orzekające co do istoty sprawy (por. uzasadnienie uchwał

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3,

poz. 45, z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, z dnia 21 listopada 2006 r.,

III CZP 49/06, z dnia 26 lutego 2007 r., III CZP 149/07, OSNC 2009, nr 2, poz. 27).

Ponadto, poza postanowieniem zwalniającym dotychczasowego zarządcę i

ustanawiającym w to miejsce zarządcą inną osobę, za postanowienie orzekające co

do istoty sprawy w postępowaniu w sprawach dotyczących zarządu związanego ze

współwłasnością i użytkowaniem, uważa się m.in. postanowienie zobowiązujące

zarządcę do wypłacenia określonej kwoty tytułem nadwyżki dochodów (art. 613

k.p.c.; por. uchwałę z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06), postanowienie,

którego przedmiotem jest zatwierdzenie lub odmowa zatwierdzenia sprawozdania

zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.; por. uchwałę z dnia 31 stycznia

2001 r., III CZP 51/00) i postanowienie w przedmiocie udzielenia zarządcy

zezwolenia na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu oraz na

wydzierżawienie nieruchomości (art. 935 § 3 i art. 936 w związku z art. 615 k.p.c.).

Pogląd opowiadający się za merytorycznym charakterem postanowienia

zwalniającego dotychczasowego zarządcę i powołującego na to stanowisko inną

osobę wymaga odniesienia także do postanowienia zwalniającego

dotychczasowego kuratora spadku i ustanawiającego w to miejsce kuratorem inną

osobę. W obu przypadkach podstawę wydania tego postanowienia stanowi

odpowiednio stosowany art. 932 § 2 i 3 k.p.c.; motywem do wydania postanowienia

o zmianie osoby sprawującej funkcję jest na ogół nienależyte wykonywanie przez

dotychczasowego zarządcę albo kuratora spadku swoich obowiązków. Zarządca i

kurator spadku mają za zadanie zarządzać cudzym majątkiem, z tym że w

przypadku kuratora spadku dochodzi obowiązek poszukiwania spadkobierców; obaj

dysponują legitymacją procesową bierną i czynną w sprawach wynikających z

zarządu (art. 935 § 1 zdanie drugie w związku z art. 615 i 667 § 2 k.p.c.). Skoro na

potrzeby określenia charakteru orzeczenia za „sprawę” uznaje się orzekanie w

przedmiocie zobowiązania zarządcy rzeczy wspólnej do wypłaty nadwyżki

dochodów, zatwierdzenia sprawozdania zarządcy bądź udzielenia zarządcy

zezwolenia na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, to „sprawę” w

tym znaczeniu wszczyna także wniosek o zmianę osoby kuratora spadku, a sąd

orzekając o tym wniosku, orzeka co do jej istoty.

W świetle poglądów orzecznictwa przedmiotem orzeczenia co do istoty

sprawy jest żądanie zawarte we wniosku o wszczęcie postępowania lub we

wnioskach zgłoszonych w toku postępowania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 marca 1970 r., II CR 159/70, OSNCP 1970, nr 11, poz.

209). Odmiennie niż w przypadku orzeczeń w kwestiach procesowych, chodzi tu o

orzeczenia merytoryczne, których wyróżnikiem jest właściwe podłoże

materialnoprawne, umożliwiające rozstrzygnięcie o żądaniu będącym przedmiotem

postępowania (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia

2000 r., III CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106). Takiego charakteru

postanowienia zmieniającego osobę kuratora spadku nie zmienia okoliczność, że

postanowienie to, analogicznie jak w przypadku zarządcy w sprawach związanych z

zarządem współwłasnością i użytkowaniem, może zostać wydane z urzędu (art.

931 § 2 w związku z art. 667 § 2 k.p.c.). Należy także odnotować, że w wymienionej

uchwale Sąd Najwyższy uznał za orzekające co do istoty sprawy postanowienie w

przedmiocie zwolnienia opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej.

Reasumując, pogląd, że postanowienie zwalniające dotychczasowego

kuratora spadku i ustanawiającego w to miejsce kuratorem inną osobę ma

charakter postanowienia orzekającego co do istoty sprawy wpisuje się w

dotychczasową linię orzecznictwa i stanowi jej prostą kontynuację.

Przechodząc do analizy właściwego środka zaskarżenia, trzeba wskazać, że

pomimo iż merytoryczny charakter postanowienia o zmianie zarządcy nie budził

wątpliwości, to przed wejściem w życie ustawy nowelizującej nie było ono

zaskarżalne apelacją, lecz zażaleniem. Tłumacząc to stanowisko, w uchwale z dnia

23 września 1999 r., III CZP 25/99, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zawarte w art. 615

k.p.c. odesłanie do przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości odnosi

się także do przepisów określających środek zaskarżenia od postanowienia, w

którym sąd dokonuje zmiany ustanowionego zarządcy. Stanowiska zajętego w tej

uchwale nie można interpretować w ten sposób, że zaskarżalność postanowienia o

zmianie zarządcy wynikała stąd, iż art. 932 k.p.c. przewidywał możliwość

zaskarżenia zażaleniem postanowienia o zmianie zarządcy. Przypadek ten Sąd

Najwyższy traktował jako sytuację, w której wyjątkowo, z mocy szczególnego

przepisu, na postanowienie orzekające co do istoty sprawy przysługuje nie

apelacja, lecz zażalenie (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2001 r., III CZP 51/00). Przepis art. 932 k.p.c. nie decydował zatem o

zaskarżalności konkretnych postanowień wydawanych w toku postępowania

dotyczącego zarządu rzeczą wspólną, a jednie rzutował na postać środka

zaskarżenia. Ujmując rzecz w ten sposób, jasne jest, że uchylenie art. 932 k.p.c. nie

oznacza, iż postanowienie o zmianie osoby zarządcy jest niezaskarżalne, a

powoduje jedynie powrót do typowej postaci środka zaskarżenia, jaką w przypadku

postanowień orzekających co do istoty sprawy jest apelacja (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 149/07).

Stanowisko to należy odnieść także do postępowania dotyczącego zarządu

spadkiem nieobjętym. Przyjmując zatem, że do chwili uchylenia art. 932 k.p.c., na

zasadzie odstępstwa od reguły art. 518 k.p.c., przepis art. 932 k.p.c. w połączeniu z

art. 667 § 2 k.p.c. przewidywał zażalenie jako środek zaskarżenia na postanowienie

zwalniające dotychczasowego kuratora spadku i ustanawiające kuratorem inną

osobę, to jego uchylenie powoduje powrót do reguły ogólnej (art. 518 k.p.c.).

Stanowisko, że na postanowienie zwalniające dotychczasowego kuratora

spadku i ustanawiające w to miejsce kuratorem inną osobę, przysługuje apelacja,

nie przesądza, że przysługuje ona także odwołanemu kuratorowi.

Podmiotem uprawnionym do wniesienia apelacji w postępowaniu

nieprocesowym jest uczestnik, czyli zainteresowany, biorący udział w postępowaniu

lub wezwany do wzięcia udziału, zainteresowanym zaś ten, którego praw

postępowanie dotyczy (art. 510 k.p.c.). W świetle tych zasad, kurator spadku jest

niewątpliwie uczestnikiem, z tym że nie broni on własnych interesów, lecz działa na

rzecz spadkobierców. Na rzecz spadkobierców kurator spadku działa także

wówczas, gdy zostanie wytoczone przeciwko niemu powództwo dotyczące spadku;

wyrok wydany w sprawie przeciwko kuratorowi wiąże spadkobierców (por.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r., III CR 566/56, OSN 1956,

nr 4, poz. 115).

Charakteryzując pozycję kuratora spadku jako strony postępowania

procesowego, można odwołać się do dostrzeganej od dawna w piśmiennictwie i

orzecznictwie sytuacji, w której jako strona występuje podmiot niezajmujący pozycji

strony twierdzonego stosunku materialnoprawnego, na którym oparte jest żądanie

powództwa. Zachodzi wówczas konieczność posługiwania się pojęciem strony

procesowej w rozumieniu materialnym oraz procesowym (formalnym). Rozróżnienie

to jest dokonywane i aprobowane także w judykaturze (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2005 r., II PZ 22/05, OSNP 2006, nr 11-12, poz.

185, uchwały z dnia 21 października 2005 r., III CZP 77/05, OSNC 2006, nr 9, poz.

143, i z dnia 11 października 1980 r., III CZP 37/80, OSNCP 1981, nr 4, poz. 48,

oraz wyroki z dnia 7 października 2004 r., IV CK 86/04, "Biuletyn SN" 2005, nr 2, s.

15, i z dnia 4 maja 1966 r., II CR 103/66, OSNCP 1967, nr 2, poz. 25).

Za stronę w znaczeniu formalnym uważa się m.in. zarządcę w postępowaniu

egzekucyjnym z nieruchomości, co oczywiście rzutuje na pozycję kuratora spadku,

gdyż do sprawowania zarządu spadkiem mają odpowiednie zastosowanie przepisy

o zarządcy (art. 667 § 2 k.p.c.). Przechodząc na płaszczyznę trybu

nieprocesowego, kuratora spadku należy określić mianem uczestnika postępowania

w znaczeniu formalnym, działającego w imieniu własnym, lecz na rzecz

spadkobierców. Pojęcie to nie jest obce piśmiennictwu, w którym zauważa się, że z

osobami działającymi w imieniu własnym, lecz na rzecz innych podmiotów, są

osoby występujące nie tylko w trybie procesowym, lecz także w postępowaniu

nieprocesowym.

Szczególny status kuratora spadku jako uczestnika postępowania w

znaczeniu formalnym nie przemawia za odjęciem mu legitymacji do zaskarżenia

postanowienia zwalniającego go z funkcji; kurator spadku jest uczestnikiem

postępowania, a sprawa o zmianę kuratora niewątpliwie dotyczy jego praw w

rozumieniu art. 510 k.p.c. Jest to oczywiste, gdyż od decyzji sądu zależy, czy

kurator będzie w dalszym ciągu sprawował swoją funkcję. W tym przypadku,

odmiennie niż w sytuacjach, w których kurator spadku działa na rzecz

spadkobierców, chodzi o jego własne uprawnienie do dalszego sprawowania

funkcji, którego zostaje pozbawiony mocą decyzji sądu. Nie można zatem zgodzić

się z poglądem, że postanowienie o zwolnieniu kuratora spadku nie dotyka w żaden

sposób jego praw. Idąc tym tropem można by twierdzić, że praw syndyka masy

upadłości nie dotyka postanowienie o jego odwołaniu. Zezwalając na zaskarżenie

tego postanowienia przez syndyka zażaleniem (art. 172 ustawy z dnia 28 lutego

2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.),

ustawodawca był jednak innego zdania, co dotyczy także nadzorcy sądowego i

zarządcy w postępowaniu upadłościowym. Podobnie, przed uchyleniem art. 932

k.p.c. w literaturze dopuszczano możliwość złożenia zażalenia przez zarządcę

egzekucyjnego na postanowienie odwołujące go z funkcji, mimo że osoba

ustanowiona zarządcą nie miała również żadnego „prawa” do powołania na to

stanowisko. (...)

Można dodać jeszcze dwa argumenty. Jak wskazano, przed uchyleniem art.

932 k.p.c. w piśmiennictwie dopuszczano możliwość wniesienia przez zarządcę w

postępowaniu egzekucyjnym zażalenia na postanowienie odwołujące go z funkcji,

co przesądzało taką legitymację sądowego zarządcy rzeczą wspólną (art. 615

k.p.c.) i kuratora spadku (art. 667 § 2 k.p.c.). Przyjęcie w obecnym stanie prawnym

odmiennego stanowiska prowadzi do wniosku, że powrót do ogólnej reguły

zaskarżalności postanowień orzekających co do istoty sprawy spowodował zmiany

w kręgu podmiotów uprawnionych do zaskarżenia postanowienia. Rozwiązanie

takie nie jest uzasadnione, gdyż – co pośrednio potwierdza uzasadnienie ustawy

nowelizującej – skreślenie art. 932 k.p.c. nie miało służyć zmianom w zakresie

zaskarżalności postanowień wydawanych w trybie nieprocesowym, lecz wyłącznie

usprawnieniu postępowania egzekucyjnego (por. Sejm IV kadencji, druk nr

965). (...)

Reasumując, na postanowienie sądu o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i

powołaniu w to miejsce innej osoby kuratorowi przysługuje apelacja (art. 518 zdanie

pierwsze k.p.c.).

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.