III CZP 20/08

Uchwała z dnia 2 kwietnia 2008 r., III CZP 20/08

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ryszarda B. przeciwko "A.B.P.", sp. z

o.o. w R. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 2 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 18 stycznia 2008 r.:

„Czy brak załączenia do pełnomocnictwa udzielonego przez osobę prawną

odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego przez pełnomocnika wnoszącego sprzeciw

od nakazu zapłaty skutkuje odrzuceniem sprzeciwu na podstawie art. 4798a

§ 5

k.p.c. na skutek niezachowania warunków formalnych?"

podjął uchwałę:

Niedołączenie do sprzeciwu od nakazu zapłaty, wniesionego przez

adwokata w sprawie gospodarczej, odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego

lub innego dokumentu wykazującego umocowanie organu osoby prawnej

udzielającego pełnomocnictwa, uzasadnia odrzucenie sprzeciwu (art. 4798a

§

5 k.p.c.).

Uzasadnienie

W postępowaniu upominawczym, toczącym się także według przepisów o

postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, Sąd Rejonowy w Rzeszowie

wydał dnia 1 października 2007 r. nakaz zapłaty przeciwko "A.B.P.", spółce z o.o. z

siedzibą w R. Do sprzeciwu wniesionego przez pozwaną działającą przez adwokata

zostało załączone jedynie pełnomocnictwo podpisane przez prezesa zarządu

spółki.

Postanowieniem z dnia 6 listopada 2007 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie

odrzucił sprzeciw na podstawie art. 4798a

§ 5 k.p.c., przyjmując, że strona pozwana

nie wykazała w sposób prawidłowy umocowania pełnomocnika, gdyż do

pełnomocnictwa nie dołączono odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego pozwanej

spółki.

W zażaleniu pozwana zarzuciła, że nie można uznać za brak formalny pisma

procesowego zaniechanie dołączenia do pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi

odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie rozpoznając to zażalenie powziął poważną

wątpliwość prawną, którą sformułował w zagadnieniu przedstawionym, na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c., do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Norma procesowa, zawarta w art. 4798a

§ 5 k.p.c., została wprowadzona do

kodeksu postępowania cywilnego stosunkowo w dniu 20 marca 2007 r. (art. 5

ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 235, poz. 1699). Pomimo

krótkiego okresu obowiązywania, analogiczny problem prawny, jaki wyłonił się na

tle jej stosowania, stał się już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu. W uchwale z dnia 17 stycznia

2008 r., III CZP 126/07 (OSNC 2009, nr 1, poz. 7) Sąd Najwyższy przyjął, że

niedołączenie dokumentu – wykazującego umocowanie osoby prawnej

udzielającego pełnomocnictwa – do wniesionego przez radcę prawnego sprzeciwu

od nakazu zapłaty w sprawie gospodarczej, uzasadnia odrzucenie sprzeciwu na

podstawie art. 4798a

§ 5 k.p.c. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze

zagadnienie prawne podziela ten pogląd.

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sprowadza się w

istocie do dwóch zagadnień. Pierwsze obejmuje kwestię, czy pełnomocnik

procesowy osoby prawnej obowiązany jest do wykazania, że jej organ udzielający

pełnomocnictwa został prawidłowo umocowany, a drugie dotyczy rodzaju

dokumentu, który ma wykazać umocowanie organu osoby prawnej.

W ramach pierwszego zagadnienia należy rozważyć, czy dokument

pełnomocnictwa jest wystarczającym dowodem potwierdzającym umocowanie

pełnomocnika do działania w imieniu mocodawcy będącego osobą prawną a

zarazem, czy do zachowania wymogu określonego w art. 126 § 3 k.p.c. nie jest

potrzebne dołączenie dokumentu wykazującego umocowanie organu osoby

prawnej, która jest reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika.

Kwestie te były wielokrotnie przedmiotem oceny Sądu Najwyższego. Według

utrwalonego stanowiska, wykazanie przez pełnomocnika umocowania do

reprezentowania strony będącej osobą prawną wymaga złożenia nie tylko

dokumentu pełnomocnictwa, podpisanego przez osoby działające w imieniu tej

osoby prawnej, ale także dokumentu potwierdzającego umocowanie tych osób do

działania (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2008 r., III CZP

126/07 i z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 14/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 165,

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., I CZ 8/06, OSP 2006, nr

12, poz. 141 i z dnia 16 maja 2006 r., II SZ 2/06, nie publ., oraz wyrok z Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2006 r., I PK 124/06, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 27).

Wymagania te wywodzi się z nałożonego w art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. na

pełnomocnika procesowego strony obowiązku dołączenia do akt sprawy, przy

pierwszej czynności procesowej, pełnomocnictwa z podpisem mocodawcy lub

wierzytelnego odpisu takiego pełnomocnictwa. Tylko udzielone w ten sposób

pełnomocnictwo, dołączone do akt sprawy, stanowi wypełnienie formalnego

warunku pisma procesowego (art. 126 § 3 k.p.c.). Skoro dokument pełnomocnictwa

musi być podpisany przez mocodawcę, przewidziany w art. 89 § 1 k.p.c. obowiązek

wykazania umocowania pełnomocnika obejmuje także konieczność wykazania

źródła umocowania osoby udzielającej pełnomocnictwa.

Jak podniesiono w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2006 r., III

CZP 14/06, w sytuacjach typowych, gdy mocodawca jest osobą fizyczną,

wystarczające jest z reguły załączenie do pisma procesowego samego dokumentu

pełnomocnictwa lub jego wierzytelnego odpisu, natomiast w sytuacji, w której

mocodawca jest osobą prawną działającą przez swoje organy, wykazanie

umocowania jedynie za pomocą dokumentu pełnomocnictwa nie jest możliwe. W

takich wypadkach wykazanie umocowania musi nastąpić tylko przez jednoczesne

przedstawienie dokumentu pełnomocnictwa oraz innych stosownych dokumentów

potwierdzających, że osoba udzielająca pełnomocnictwa jest uprawniona do

działania za mocodawcę. Te inne dokumenty stają się zatem koniecznym

elementem pełnomocnictwa procesowego, jego częścią składową. Jak podkreślił

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 74/03 (OSNC 2005,

nr 1, poz. 6) pojęcie pełnomocnictwa ma dwojakie znaczenie; z jednej strony

oznacza pochodzące od mocodawcy umocowanie pełnomocnika do działania w

imieniu mocodawcy, z drugiej natomiast – dokument obejmujący (potwierdzający) to

umocowanie. Tylko złożenie takiego dokumentu pełnomocnictwa może być

ocenione jako dochowanie warunku formalnego przewidzianego w art. 126 § 3

k.p.c.

Taka wykładnia art. 126 § 3 k.p.c. w związku z art. 89 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. nie narusza reguł preferencji metod wykładni. Z art. 89 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. wynika jedynie, że przedłożone pełnomocnictwo musi być podpisane przez

mocodawcę. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 listopada 2003 r.,

III CZP 74/03, wymaganie to może być spełnione wobec strony niebędącej osobą

fizyczną jedynie w ten sposób, że podpis na pełnomocnictwie złożony zostanie

przez osobę (osoby) będącą członkiem (członkami) jej właściwego organu albo

osobę wprost uprawnioną do działania w imieniu strony, np. jej pełnomocnika.

Wymaganie to nie jest spełnione nie tylko wtedy, gdy na pełnomocnictwie w ogóle

nie ma podpisu, ale także wtedy, gdy znajduje się na nim podpis ale nie jest to

podpis osoby uprawnionej do reprezentacji strony. Z tego względu badanie

wymogów formalnych pełnomocnictwa, które stanowi element pisma procesowego

(art. 126 § 3 k.p.c.), obejmuje także ustalenie, czy jest ono źródłem skutecznego

umocowania. (...)

Wynikający z art. 89 § 1 k.p.c. w związku z art. 126 § 3 k.p.c. obowiązek

wykazania pełnomocnictwa wchodzi w rachubę zarówno wówczas, gdy

pełnomocnik dokonujący czynności procesowej działa na podstawie

pełnomocnictwa udzielonego bezpośrednio przez stronę, jak i wówczas, gdy działa

na podstawie tzw. pełnomocnictwa substytucyjnego (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 19 maja 2004 r., III CZP 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 118).

Kontroli, czy pełnomocnik został należycie umocowany, dokonuje się w

ramach badania zachowania wymagań formalnych pisma procesowego (zob.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2003 r., III CZP 74/03, OSNC 2005, nr

1, poz. 1186). Zgodnie z art. 126 § 3 k.p.c., do pisma należy dołączyć

pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył

pełnomocnictwa. Przepis ten służy realizacji obowiązku pełnomocnika,

wynikającego z art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. W ten sposób zostały określone

ogólne wymagania formalne każdego pisma procesowego. Niedołączenie do pisma

procesowego pełnomocnictwa stanowi brak formalny pisma procesowego, przy

czym chodzi o taki dokument pełnomocnictwa, z którego wynika skuteczne

umocowanie osoby podającej się za pełnomocnika, do występowania w imieniu

mocodawcy w danej sprawie. Niespełnienie tego warunku uzasadnia wdrożenie

przez przewodniczącego postępowania naprawczego, przewidzianego w art. 130

k.p.c.

Przepis ten ma charakter ogólny; jego stosowanie w postępowaniu odrębnym

sprawach gospodarczych, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, jest

wyłączone przez art. 4798a

k.p.c., który w sposób zupełny reguluje kwestie braków

formalnych pism procesowych. W przypadku pism procesowych, takich jak sprzeciw

od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty a także sprzeciw od nakazu

zapłaty, które zostały wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika,

ustawodawca wykluczył możliwość uzupełnienia braków po wszczęciu

postępowania. Brak wskazania należytego umocowania przez pełnomocnika

procesowego skutkuje odrzuceniem każdego z tych pism, w tym także sprzeciwu od

nakazu zapłaty.

Pogląd, że prawidłowe umocowanie pełnomocnika osoby prawnej wymaga

dołączenia dokumentu wykazującego pełnomocnictwo, a jego niedołączenie

stanowi brak formalny, nie uchyla obowiązku wskazanego w art. 68 k.c. Stanowisko

przeciwne opiera się na założeniu, że przepis ten nie dotyczy przypadku, w którym

osoba prawna jest reprezentowana przez adwokata lub radcę prawnego, lecz działa

wyłącznie przez przedstawiciela ustawowego lub organ osoby prawnej.

Ustanowienie pełnomocnika procesowego nie jest jednak równoznaczne z

uznaniem, że nie stosuje się art. 68 k.p.c. Pierwsza czynność procesowa, o której

mowa w art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. jest odpowiednikiem pierwszej czynności

procesowej wymienionej w art. 68 k.p.c., przy czym w tym przepisie chodzi o

pierwszą czynność procesową podjętą przez osobę prawną lub inny podmiot

wymieniony w art. 67 k.p.c., bez względu na to, czy podmioty te podejmują

czynności procesowe przez przedstawiciela ustawowego lub uprawniony do

reprezentacji organ, czy też za pośrednictwem pełnomocnika procesowego.

Obowiązek wykazania umocowania organu osoby prawnej jest realizowany albo

osobiście przez osobę piastującą funkcję organu osoby prawnej, albo przez

pełnomocnika procesowego.

Należy jednak mieć na względzie, że zakres badania warunków formalnych

pisma procesowego w zakresie wypełnienia wymagań wypełnienia obowiązku

złożenia pełnomocnictwa z podpisem mocodawcy określa art. 89 § 1 w związku z

art. 126 § 3 k.p.c., wykładnia tych przepisów przesądza istnienie obowiązku

jednoczesnego wykazania, że na pełnomocnictwie widnieje podpis osób

uprawnionych do reprezentacji osoby prawnej. (...)

Dokument w postaci odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego ma szczególny

charakter, oparty jest bowiem na orzeczeniu sądowym i zgodnie z art. 17 ust. 1

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.) dane w nim zapisane korzystają z

domniemania prawdziwości. Niewątpliwe walory tego dokumentu urzędowego w

rozumieniu art. 244 k.p.c. nie wykluczają posłużenia się innymi dokumentami,

łatwiej dostępnymi dla strony. W art. 68 k.p.c. jest mowa jedynie o dokumencie, bez

jego bliższego określenia. Na tle tego artykułu w literaturze podaje się przykłady, że

chodzi z reguły o dokumenty urzędowe w postaci wyciągów, odpisów z właściwych

rejestrów lub zaświadczenia odpowiednich władz dokonujących rejestracji lub

powołujących występujące w procesie osoby na odpowiednie stanowiska.

Dokumentem stwierdzającym umocowanie konkretnej osoby może być także

wyciąg z protokołu posiedzenia poświęconego wyborowi reprezentantów osoby

prawnej lub – jak przyjął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 lipca 2006 r.,

V CZ 55/06 (nie publ.) – odpis uchwały podjętej w tej mierze zgodnie z

postanowieniami umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Podobnie w

uchwale z dnia 17 stycznia 2008 r., III CZP 126/07, Sąd Najwyższy dopuścił

posługiwanie się dokumentami prywatnymi dla wykazania umocowania do

udzielenia pełnomocnictwa. Innym przykładem, wskazującym na tendencję

odchodzenia od rygorystycznej wykładni przepisów dotyczących formy

pełnomocnictwa procesowego, jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada

2007 r., III CZP 92/07 (OSNC 2008, nr 11, poz. 126), zgodnie z którą do wykazania,

że osoby działające jako organ osoby prawnej są uprawnione do udzielenia

pełnomocnictwa procesowego nie jest konieczne, aby aktualny bądź zupełny odpis

z Krajowego Rejestru Sądowego był sporządzony według stanu na dzień

wystawienia dokumentu pełnomocnictwa procesowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak w uchwale.