I UK 298/07

Sygn. akt I UK 298/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania E. G.

przeciwko Prokuratorowi Okręgowemu w B.

o prawo do emerytury w stanie spoczynku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 marca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 lipca 2005 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie E. G. od decyzji Prokuratora Okręgowego w B. z

dnia 1 marca 2005 r. odmawiającej świadczenia z tytułu stanu spoczynku. Z kolei

wyrokiem z dnia 22 marca 2007r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację ubezpieczonej

2

stwierdzając, że ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 124, poz.

782 ze zm.) nie regulowała samodzielnie kwestii powstania prawa do świadczeń

emerytalno - rentowych, w tym nie określała chwili nabycia prawa do renty.

Wskazywała jedynie w art. 6 ust. 1 że „przepisy art. 711

§ 2 i 4 ustawy, o której

mowa w art. 1, mają zastosowanie do sędziów i odpowiednio do prokuratorów,

którzy uzyskali prawo do emerytury lub renty przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy, jeżeli prawo to nabyli zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora. Przy

ustalaniu wysokości uposażenia uwzględnia się wynagrodzenie zasadnicze wraz z

dodatkiem za wysługę lat, które pobierałby sędzia lub prokurator w dniu wejścia w

życie niniejszej ustawy.” W tym zakresie – dla oceny świadczeń rentowych

wnioskodawczyni sąd drugiej instancji stwierdził, że należy zastosować normy

przyjęte w zapisach ustawy z dnia 14 grudnia 1982 o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). I tak, zgodnie z art. 76,

prawo do świadczeń określonych w tej ustawie powstawało z dniem spełnienia się

wszystkich warunków wymaganych do nabycia prawa, a jeżeli pracownik pobierał

zasiek chorobowy, prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej powstawało z dniem

zaprzestania pobierania tego zasiłku. W sprawie oczywiste było, że stosunek pracy

E. G. w dniu 30 września 1990 r. wygasł na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia

22 marca 1990 r. o zmianie ustawy o Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej, Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia oraz ustawy o Sądzie

Najwyższym (Dz. U. Nr 20, poz. 121). Następnie E. G. w okresie od dnia 1

października 1990 r. do dnia 30 listopada 1990 r. korzystała z okresu zasiłkowego,

zaś od dnia 1 grudnia 1990 r. do dnia 31 marca 1991 r. uzyskiwała wynagrodzenie,

o którym mowa w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o pracownikach urzędów

państwowych. Skarżąca nie kwestionowała mającego w sprawie zasadnicze

znaczenie ustalenia Sądu pierwszej instancji podającego, że wnioskodawczyni do

dnia 30 października 1990 r. korzystała z zasiłku chorobowego. Apelująca nie

zgłosiła również jakichkolwiek wniosków dowodowych na okoliczność, w jakim

czasie u ubezpieczonej stan inwalidztwa powstał. Zatem, dla oceny jej żądania - w

świetle przedstawionych okoliczności wystarczające było stwierdzenie, że termin

powstania prawa do renty inwalidzkiej (art. 76 z.e.p.) upłynął dla E.G. już po

3

wygaśnięciu stosunku pracy z Prokuraturą. Skoro, zaś wnioskodawczyni nie nabyła

prawa do renty zajmując stanowisko prokuratora, to jej żądanie było bezpodstawne.

Tym samym, E. G., jako pracownik - prokurator - nie „przeszła" na rentę, bo jej

stosunek pracy wygasł z mocy prawa (art. 6 ust. 2 ustawy z 22 marca 1990 r.). Taki

sposób uregulowania w tym przepisie ustania stosunku pracy przekreślał

możliwość uznania istnienia związku (zarówno przyczynowego jak i

funkcjonalnego) tego ustania z późniejszym nabyciem przez prokuratora uprawnień

rentowych.

Na powyższe orzeczenie ubezpieczona wniosła skargę kasacyjną powołując

się w niej na naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 6 ust. 1 ustawy z

dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 124, poz. 782 ze zm.) poprzez błędną jego

wykładnię. Uzasadniając swój zarzut podniosła, że w regulacji ustawowej, o której

mowa wyżej nie zostało zdefiniowane pojęcie „nabycia prawa do emerytury lub

renty zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora", gdy równocześnie art. 6 ust.

1 ustawy in principio posługuje się sformułowaniem „uzyskali prawo do emerytury

lub renty". Wskazała, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego daje się zauważyć

przy wykładni tegoż przepisu odesłanie w zakresie znaczenia pojęcia „prawo do

renty inwalidzkiej" do aspektu czasowego - nabycia prawa do renty w terminie

wskazanym w art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267, ze zm.) i przed

wygaśnięciem stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada

2000 r. II UKN 50/00, OSNP 2002, nr 11, poz. 276), a z drugiej strony posługiwanie

się regulacjami ustawy z 14 grudnia 1982 r. dotyczącymi prawa do świadczeń

rentowych i chwili nabycia prawa do świadczeń rentowych (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 września 2000 r. II UKN 12/00, OSNAP 2002, nr 6, poz.

140).

Ponieważ Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 grudnia

2001 r., SK 26/00, OTK 2001, nr 8, poz. 258 odniósł się w sposób szczególny do

istoty prawa do uposażenia w stanie spoczynku - istnieje potrzeba nie tylko

wykładni art. 6 ust. 1 ustawy cytowanej wyżej, ale i potrzeba wskazania

odpowiedniej metody wykładni, gdy przyjęta przez Sąd Najwyższy wykładnia

4

gramatyczna okazała się wykładnią ścieśniającą, co pozostaje w sprzeczności z

istotą i celem wykładanej regulacji prawnej. Zdaniem ubezpieczonej uprawniona

jest taka wykładnia przepisu, która uzyskanie prawa do emerytury lub renty wiąże

wyłącznie czasowo z formalnym nabyciem tego prawa w terminie wskazanym w

art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem 1 stycznia 1998 r. wszedł w życie przepis art. 711

§ 2 ustawy z dnia

20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz. U. z

1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), zwanej dalej p.u.s.p., wprowadzony ustawą z dnia 28

sierpnia 1997 r., o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 124, poz. 782 ze zm.), zwanej dalej ustawą z 28

sierpnia 1997 r., zgodnie z którym sędziemu przeniesionemu w stan spoczynku z

powodu wieku, choroby lub utraty sił, przysługuje uposażenie w wysokości 75%

wynagrodzenia zasadniczego wraz z dodatkiem za wysługę lat, pobieranego na

ostatnio zajmowanym stanowisku. Przepisem art. 3 pkt 4 tej samej ustawy (z 28

sierpnia 1997 r.) dodano w ustawie z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze

(jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 19, poz. 70 ze zm.), przepis art. 62a, w myśl

którego do prokuratorów odpowiednio stosuje się między innymi art. 711

§ 2-6

p.u.s.p. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 1 ustawy z 28 sierpnia 1997 r., przepis art.

711

§ 2 ma zastosowanie do sędziów i odpowiednio do prokuratorów, którzy

uzyskali prawo do emerytury lub renty przed dniem wejścia w życie tejże ustawy,

jeżeli prawo to nabyli zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora. W

orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że prokuratorowi, którego stosunek pracy

wygasł na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o zmianie ustawy

o Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Kodeksu postępowania w

sprawach o wykroczenia oraz ustawy o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 20, poz.

121) nie przysługuje prawo do uposażenia w stanie spoczynku przewidziane w art.

711

§ 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych

(jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) w związku z art. 62a ustawy z

dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 19, poz.

70 ze zm.) w sytuacji, gdy prawo do renty inwalidzkiej nabył wprawdzie w terminie

5

wskazanym w art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), lecz po

wygaśnięciu stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada

2000r., II UKN 50/00, OSNP 2002/11/276).

Wykładnię pojęcia „nabycie prawa do emerytury lub renty” dla potrzeb

niniejszej sprawy, w powiązaniu z warunkiem, aby nastąpiło to w czasie

zajmowania stanowiska sędziego lub prokuratora należało dokonać w oparciu o

przepisy obowiązującej wówczas ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, skoro ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. nie

uregulowała samodzielnie kwestii powstania prawa do świadczeń emerytalnych i

rentowych oraz nie określiła chwili nabycia prawa do renty. Uprawnienia

ubezpieczonej do świadczeń emerytalnych i rentowych podlegały ustaleniu na

podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Zgodnie z art. 76 wyżej

wymienionej ustawy prawo do świadczeń określonych w tej ustawie powstawało z

dniem spełnienia się wszystkich warunków wymaganych do nabycia prawa, a jeżeli

pracownik pobierał zasiłek chorobowy, prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej

powstawało z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku. Jak wynika z ustaleń

faktycznych dokonanych przez Sąd pierwszej instancji i zaakceptowanych przez

Sąd drugiej instancji, których skarga kasacyjna nie kwestionuje, ubezpieczona

pobierała zasiłek chorobowy do 30 października 1990 r., a zatem zgodnie z

powołanym przepisem nabyła prawo do renty inwalidzkiej z dniem 31 października

1990 r. Nie można więc, zarówno ze względów prawnych, jak i faktycznych,

podzielić poglądu ubezpieczonej, że prawo do renty inwalidzkiej nabyła w czasie

zajmowania stanowiska prokuratora, ponieważ już wówczas spełniła wszystkie

ustawowe warunki do uzyskania prawa do renty, a tym samym spełniła również

warunki do uzyskania z dniem 1 stycznia 1998 r. uposażenia w stanie spoczynku

na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. Wykładnia tego

przepisu prowadzi w realiach przedmiotowej sprawy do wniosku, że pomimo

spełnienia wszystkich warunków do nabycia prawa do renty inwalidzkiej

(określonych w art. 32-33), prawo do tego świadczenia nie powstawało podczas

zajmowania stanowiska prokuratora.

6

Mając na uwadze fakt, że stan spoczynku znajduje umocowanie w

przepisach Konstytucji (zob. art. 178 oraz art. 180) wyłącznie w stosunku do

sędziów i wynika on z konstytucyjnej zasady niezawisłości sędziowskiej stwierdzić

należy, że jedynie w tym znaczeniu prawo do przejścia w stan spoczynku

zagwarantowane normami Konstytucji nie może być utożsamiane ze świadczeniami

emerytalnymi i nie mieści się w kategorii ubezpieczeń społecznych sensu stricte,

lecz należy do zabezpieczeń społecznych w szerokim znaczeniu. Wraz z takimi

elementami jak nieusuwalność i nieprzenoszalność ma na celu, na co wskazano

wyżej, zagwarantowanie niezależności sędziego. Uposażenie sędziego w stanie

spoczynku ma - podobnie jak wynagrodzenie sędziego czynnego zawodowo -

szczególny aspekt jakościowy i stanowi element rozwiązań, jakie podkreślają

szacunek dla tej szczególnej funkcji i stabilizację jej sprawowania. Konieczność

zapewnienia sędziemu czynnemu zawodowo odpowiedniego wynagrodzenia, zaś

sędziemu w stanie spoczynku przysługującego mu uposażenia stanowi więc ważny

element gwarancji instytucjonalnych stanowiących konsekwencję stanu

niezawisłości sędziowskiej. Związek ów pomiędzy płacą odpowiadającą godności

zawodu (zob. art. 178 ust. 2 Konstytucji), nieusuwalnością i nieprzenoszalnością

sędziego oraz prawem do stanu spoczynku, a zasadą niezawisłości sędziowskiej

podkreślił bardzo wyraźnie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 października 2000

r. w sprawie P. 8/00. Między innym z powyższych względów status sędziego w

stanie spoczynku nie może być sprowadzany wyłącznie do określonego

świadczenia typu socjalnego, co znalazło swój wyraz w ustawie podstawowej.

Wszystkie wskazane cechy są istotne dla określenia statusu sędziowskiego i

wyraźnie różnicują pozycję prawną prokuratora i sędziego. A tym samym nie

można na podstawie przepisów Konstytucji dokonywać oceny art. 6 ust. 1 ustawy z

1997 jeśli chodzi o prawo prokuratora do stanu spoczynku, skoro prawo to nie

wynika wprost z konstytucji tylko z ustawy, w której ustawodawca jedynie rozszerzył

stan spoczynku na prokuratorów. W tym stanie rzeczy, stwierdzić należy, że w

stosunku do prokuratorów ustawodawca przewidując w art. 6 ust. 1 ustawy z 28

sierpnia 1997 r. wymóg istnienia czasowego związku między uzyskaniem

emerytury lub renty a zajmowaniem stanowiska prokuratora, mógł, nie naruszając

norm konstytucyjnych, modyfikować (ograniczyć) wskazane wyżej zasady

7

nabywania uprawnień emerytalno-rentowych w stosunku do prokuratorów.

Wykładnia omawianego przepisu musi uwzględniać obowiązujące przed dniem 1

stycznia 1998 r. reguły nabywania świadczeń emerytalno-rentowych, a tym samym

bezwzględnie obowiązujący charakter norm prawa z zakresu ubezpieczeń

społecznych.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.