II CSK 533/07

Sygn. akt II CSK 533/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa W. S.

przeciwko G. M.

o pozbawienie wykonalności tytułów wykonawczych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 24 kwietnia 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną oraz wniosek pozwanego o zwrot

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód W. S. w pozwie skierowanym przeciwko G. M. domagał się

pozbawienia wykonalności tytułów wykonawczych w postaci wyciągów z listy

wierzytelności ustalonej w postępowaniu upadłościowym prowadzonym przez Sąd

Rejonowy w G. w sprawie U …/03, obejmujących wierzytelności S. Zakładów

Farmaceutycznych Polfa w kwocie 44.335,90 zł oraz N. Zakładów Materiałów

Higieniczno-Sanitarnych w kwocie 18.576,31 zł, zaopatrzonych w klauzule

wykonalności na rzecz pozwanego postanowieniami Sadu Rejonowego w G.

odpowiednio z dnia 20 marca 2006 r., sygn. akt GCo …/06 i z dnia 16 marca

2006 r. GCo …/06. W uzasadnieniu podniósł zarzut przedawnienia wierzytelności

stwierdzonych wymienionymi tytułami wykonawczymi.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa wskazując na bezzasadność

zarzutu przedawnienia.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 16 stycznia 2007 r. oddalił powództwo i

orzekł o kosztach procesu, opierając się na następujących ustaleniach i wnioskach.

Postanowieniem z dnia 28 lutego 1994 r., sygn. akt U …/03, Sąd Rejonowy

ogłosił upadłość W. S. prowadzącego Hurtownię Farmaceutyczną S. W toku

postępowania upadłościowego sędzia-komisarz postanowieniem z dnia

21 września 1994 r. ustalił listę wierzytelności obejmującą m.in. wierzytelności S.

Zakładów Farmaceutycznych i N. Zakładów Materiałów Higieniczno-Sanitarnych

z tytułu sprzedaży leków, uznanych przez upadłego. Postanowienie to

uprawomocniło się z dniem 14 października 1994 r. Postępowanie upadłościowe

wobec W. S. ukończone zostało postanowieniem z 22 marca 1996 r., które

uprawomocniło się w dniu 30 kwietnia 1996 r.

W dniach 23 lutego 2006 r. i 8 marca 2006 r. G. M. nabył od wierzycieli W. S.

wierzytelności umieszczone na liście wierzytelności, a 10 marca 2006 r. wystąpił z

wnioskami o nadanie wyciągom z tej listy, obejmującym wierzytelności S. Zakładów

Farmaceutycznych oraz N. Zakładów Materiałów Higieniczno-Sanitarnych, klauzuli

wykonalności na swoją rzecz. Wnioski te uwzględnione zostały przez Sąd

Rejonowy postanowieniami z dnia 16 marca 2006 r. oraz z dnia 20 marca 2006 r.

Powołując się na uzyskane w ten sposób tytuły wykonawcze G. M. złożył w dniach

3

17 i 20 marca 2006 r. wnioski o wszczęcie egzekucji stwierdzonych nimi

należności.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy uznał, że podniesiony

przez powoda zarzut przedawnienia roszczeń stwierdzonych wskazanymi w pozwie

tytułami wykonawczymi nie znajduje usprawiedliwienia. Roszczenia te objęte

zostały listą wierzytelności ustaloną w postępowaniu upadłościowym prowadzonym

według przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm.; dalej: „pr. upadł”). Jakkolwiek stosownie do treści art. 161 § 2 pr.

upadł. umieszczenie wierzytelności na liście wierzytelności następuje w drodze

postanowienia sędziego-komisarza, orzeczenie to wywołuje takie same skutki

prawne, jak postanowienie sądu. Zgodnie bowiem z art. 89 pr. upadł. sędzia-

komisarz w zakresie swojego działania ma prawa i obowiązki sądu

i przewodniczącego. W przypadku wniesienia sprzeciwu co do uznania lub

odmowy uznania wierzytelności o umieszczeniu wierzytelności na liście

wierzytelności orzeka postanowieniem sąd upadłościowy (art. 165 pr. upadł.),

a w razie zaskarżenia tego postanowienia zażaleniem – sąd okręgowy (art. 78 pr.

upadł.). Lista wierzytelności nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Korzysta

natomiast z przymiotu prawomocności. Przyjąć zatem należy, że roszczenie

umieszczone na liście wierzytelności jest roszczeniem stwierdzonym

prawomocnym orzeczeniem sądu w rozumieniu art. 125 k.c. Skoro wyciąg z listy

wierzytelności sporządzony zgodnie z wymogami art. 170 § 1 pr. upadł. staje się

tytułem egzekucyjnym dopiero po umorzeniu lub ukończeniu postępowania

upadłościowego, początek biegu terminów przedawnienia określonych w art. 125

k.c. w odniesieniu do roszczeń stwierdzonych tym tytułem należy liczyć od dnia

uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu lub ukończeniu postępowania

upadłościowego. Pozwany – skonkludował Sąd Rejonowy - złożył zatem wnioski

o wszczęcie egzekucji roszczeń stwierdzonych tytułami wykonawczymi

zwalczanymi w pozwie przed upływem dziesięcioletniego terminu przedawnienia

przewidzianego dla tych roszczeń.

4

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2007 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Rejonowego, aprobując w całej rozciągłości przyjęte za podstawę

zaskarżonego orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. powód zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 125 k.c. przez jego

błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że postanowienie sędziego-komisarza

w przedmiocie ustalenia listy wierzytelności jest prawomocnym orzeczeniem sądu

w rozumieniu tego przepisu oraz - przy założeniu trafności powyższego

zapatrywania – że termin przedawnienia określony tym przepisem liczy się od dnia

ukończenia postępowania upadłościowego, a nie od dnia uprawomocnienia się

postanowienia ustalającego listę wierzytelności. Skarżący podniósł też zarzut

niewłaściwego zastosowania art. 125 k.c. przez błędne przyjęcie, że ustalony

w sprawie stan faktyczny odpowiada stanowi hipotetycznemu określonemu w tym

przepisie.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zasadności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów wymaga

odniesienia się w pierwszej kolejności do charakteru prawnego postanowienia

sędziego-komisarza w przedmiocie uznania wierzytelności zgłoszonych

w postępowaniu upadłościowym prowadzonym na podstawie przepisów

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe oraz skutków tego orzeczenia w zakresie przedawnienia

stwierdzonych nim roszczeń. Zarzuty te zmierzają bowiem do zakwestionowania

przyjętej za podstawę zaskarżonego wyroku kwalifikacji postanowienia sędziego-

komisarza wydanego na podstawie art. 161 § 2 pr. upadł., jako orzeczenia objętego

dyspozycją art. 125 k.c. Zgodnie z tym przepisem, roszczenia stwierdzone

prawomocnym orzeczeniem sądu przedawniają się - z wyjątkiem roszczeń

obejmujących świadczenia okresowe (nie mającym znaczenia w rozpoznawanej

sprawie) - z upływem lat dziesięciu, chociażby dla roszczeń tego rodzaju

5

przewidziany był krótszy termin przedawnienia. Według skarżącego,

z postanowieniem sędziego-komisarza nie można wiązać skutku przewidzianego

w art. 125 k.c., jako że nie jest ono orzeczeniem sądu i nie korzysta z powagi

rzeczy osądzonej. Zapatrywanie takie trzeba jednak uznać za błędne.

Ustalenie listy wierzytelności następuje w drodze postanowienia sędziego-

komisarza uznającego lub odmawiającego uznania zgłoszonych wierzytelności

(art. 161 § 2 pr. upadł.). Tak ustalona lista wierzytelności przybiera postać

ostateczną, jeżeli od postanowienia sędziego-komisarza nie wniesiono sprzeciwów

(art. 162 pr. upadł.). W przeciwnym wypadku lista wierzytelności może ulec zmianie

na skutek odmowy uznania - przez sąd upadłościowy lub sąd drugiej instancji -

wierzytelności uznanej uprzednio przez sędziego-komisarza, bądź też uznania

wierzytelności, której sędzia-komisarz odmówił wcześniej uznania (art. 165, art. 78

pr. upadł.). Umieszczenie wierzytelności na liście wierzytelności wywołuje takie

same skutki prawne niezależnie od tego, czy nastąpiło ono na podstawie

postanowienia sędziego-komisarza, czy też w następstwie ingerencji sądu. Jest to

konsekwencją przyjętej przez ustawodawcę zasady, że w postępowaniu

upadłościowym sędzia-komisarz w zakresie swego działania ma prawa i obowiązki

sądu i przewodniczącego (art. 89 pr. upadł.). Należy więc zaaprobować stanowisko

Sądów meriti, wedle którego lista wierzytelności stanowi w istocie orzeczenie sądu,

a w konsekwencji uznać odmienne zapatrywanie skarżącego, odmawiające liście

wierzytelności ustalonej przez sędziego-komisarza waloru orzeczenia, sądu

za bezzasadne.

Niewątpliwie postępowanie w przedmiocie ustalenia listy wierzytelności ma

na celu stwierdzenie, czy wierzyciele zgłaszający swoje wierzytelności mogą

uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym. W piśmiennictwie podkreśla się,

że lista wierzytelności rozstrzyga o istnieniu wierzytelności dla potrzeb tego

właśnie postępowania. Nie kwestionując trafności powyższego poglądu trzeba

zauważyć, że z mocy wyraźnej woli ustawodawczy skutki uznania zgłoszonej

wierzytelności i objęcia jej listą wierzytelności wykraczają poza zakres tego

postępowania. Zgodnie bowiem z art. 170 § 1 pr. upadł. po ukończeniu lub

umorzeniu postępowania upadłościowego wyciąg z ustalonej listy wierzytelności,

zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy na jej poczet od wierzyciela

6

otrzymanej, jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu. Wierzyciel może

zatem na podstawie tego tytułu, po zaopatrzeniu go w klauzulę wykonalności,

prowadzić egzekucję swojej należności przeciwko upadłemu. W judykaturze

i piśmiennictwie przyjmuje się, że tytuł taki zastępuje nawet uprzednio powstały

tytuł egzekucyjny, w szczególności wykonalny wyrok sądu, który wskutek powstania

listy wierzytelności traci moc. Co więcej, wskazuje się, że umieszczenie określonej

wierzytelności na liście wierzytelności wyłącza możliwość dochodzenia tej

wierzytelności w drodze procesu po zakończeniu postępowania upadłościowego.

Pogląd ten uzasadniany jest w dwojaki sposób. Według jednego stanowiska,

na przeszkodzie wytoczeniu powództwa w rozważanym przypadku stoi powaga

rzeczy osądzonej, gdyż prawomocne uznanie wierzytelności w postępowaniu

upadłościowym wywiera taki sam skutek jak prawomocne osądzenie sprawy;

pozew powinien zatem zostać w tej sytuacji odrzucony (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 34/96, OSNP 1997, nr 13, poz. 237).

Według drugiego poglądu, wierzyciel dysponujący już tytułem egzekucyjnym

w postaci wyciągu z ustalonej listy wierzytelności nie ma interesu prawnego

w ubieganiu się o drugi tytuł egzekucyjny w postaci wyroku sądu; powództwo

obejmujące takie żądanie winno więc ulec oddaleniu (por. postanowienie Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 10 sierpnia 2005 r., I ACz 671/05, OSA 2006,

nr 6, poz. 18). W rozpoznawanej sprawie nie ma potrzeby przesądzania trafności

żadnego z tych zapatrywań. Oba one prowadzą bowiem do wniosku, że wierzyciel,

którego wierzytelność objęta została listą wierzytelności ustaloną w postępowaniu

upadłościowym, po zakończeniu tego postępowania nie może skutecznie

dochodzić tej wierzytelności w drodze powództwa o zapłatę przeciwko upadłemu.

Trzeba zauważyć, że art. 125 k.c. nie zawiera wymagania, aby prawomocne

orzeczenie sądu stwierdzające określone roszczenie korzystało – dla wywołania

przewidzianego w tym przepisie skutku w zakresie przedawnienia - z powagi rzeczy

osądzonej. Tym samym nie ma podstaw do uznania, że postanowienia sędziego-

komisarza i sądu uznające zgłoszoną wierzytelność zostały wyłączone spod

działania tego unormowania. Przyjęcie odmiennego zapatrywania prowadziłoby do

nie dającego się zaakceptować wniosku, że wierzyciel nie mógłby skorzystać

z ochrony przewidzianej w art. 125 k.c. dlatego, że zdecydował się zaspokoić

7

przysługującą mu wierzytelność w postępowaniu upadłościowym, a próba

ta okazała się nieskuteczna.

Zgodnie z art. 170 § 1 pr. upadł. dopiero prawomocne ukończenie lub

umorzenie postępowania upadłościowego nadaje ustalonej liście wierzytelności

moc tytułu egzekucyjnego. W świetle tego unormowania nie ulega wątpliwości,

że bieg przewidzianych w nim terminów przedawnienia rozpoczyna się od

uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu lub umorzeniu postępowania

upadłościowego (art. 217, art. 218 pr. upadł.). Oczywistym jest bowiem, że terminy

te nie mogą rozpocząć swojego biegu przed uzyskaniem przez listę wierzytelności

waloru tytułu egzekucyjnego. W przeciwnym wypadku mogłyby one upłynąć przed

zakończeniem postępowania upadłościowego. Tymczasem - stosownie do treści

art. 123 § 1 pkt 1 k.c. - zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym

powoduje przerwę biegu przedawnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

6 października 2004 r., I CK 74/01, OSP 2005, nr 12, poz. 146), które nie biegnie

na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone (art. 124 § 2 k.c.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, uznając zarzuty podniesione

w skardze kasacyjnej za chybione, na podstawie art. 39814

i art. 102 w zw. z art.

39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

jz/

tp/