I CSK 485/07

Sygn. akt I CSK 485/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A.(...) w W.

przeciwko Gminie K.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lipca 2007

r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od A.(...) w W. na rzecz Gminy K. 3 600 (trzy

tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód domagał się wydania wyroku zastępującego oświadczenie woli pozwanej

Gminy K. obejmującego zawarcie przez strony umowy oddania w użytkowanie

wieczyste nieruchomości położonej w K. stanowiącej teren lotniska oraz bezpłatnego

przekazania budynków. Żądał również orzeczenia zwalniającego z pierwszej opłaty,

określenia opłaty rocznej w wysokości 0,3% wartości i zastosowania bonifikaty

2

przewidzianej w art. 73 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Uzasadniając

roszczenie, wskazywał, że w dniu 31 marca 1971 r. został złożony wniosek do

Prezydium Rady Narodowej w K. o oddanie w użytkowanie wieczyste lotniska w K. i

wniosek ten, mimo nalegań, nie został nigdy załatwiony.

Sąd ustalił, że właścicielem nieruchomości jest Gmina K. od 20 grudnia 2005 r., a

żądanie powoda oparte zostało na art. 207 w zw. z art. 233 u.g.n. i art. 64 k.c.

Powołując treść art. 207 § 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, Sąd

pierwszej instancji zwrócił uwagę na art. 233 u.g.n. i uznał, że ten przepis przejściowy

dotyczy spraw załatwianych w drodze administracyjnej, natomiast oddanie w

użytkowanie wieczyste, o którym mowa w art. 207 § 1 u.g.n. oznacza czynność

cywilnoprawną, tj. zawarcie umowy objętej roszczeniem. Według oceny Sądu

Okręgowego, roszczenie o oddanie gruntu na tej podstawie wygasło z końcem 2005 r.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji strony powodowej

wyrokiem z 5 lipca 2007 r. oddalił apelację.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów art. 207 i art. 233

ustawy o gospodarce nieruchomościami i domagał się uchylenia wyroków sądów

obydwu instancji oraz orzeczenia co do istoty sprawy i zasądzenia kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Tryb oddawania gruntów państwowych w okresie obowiązywania ustawy z dnia

14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach wyjaśniała m.in. uchwała

SN z 16.01.1970 r., III CZP 101/69,OSNC 1970/10/175 wskazująca, że ówczesne

przepisy przewidywały dwustopniowy tryb oddawania gruntów państwowych w

użytkowanie wieczyste: najpierw wydanie decyzji a następnie zawarcie umowy. Art. 20

ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach stanowił, że umowę użytkowania

wieczystego zawiera się na podstawie decyzji organu gospodarki komunalnej i

mieszkaniowej prezydium rady narodowej. Ze sformułowania tego wynikało, że umowa

zawarta bez wydania wpierw decyzji byłaby nieważna. Do koniecznych elementów

decyzji organu gospodarki komunalnej i mieszkaniowej prezydium właściwej rady

narodowej o oddaniu terenu państwowego w użytkowanie wieczyste należało określenie

osoby wieczystego użytkownika, przedmiotu wieczystego użytkowania oraz istotnych

warunków umowy wieczystego użytkowania, tj. przeznaczenia gruntu oddanego w

wieczyste użytkowanie, czasu trwania tego prawa, jeżeli ma ono trwać krócej aniżeli 99

lat, i opłaty, jaką miał uiszczać użytkownik wieczysty. Pominięcie w decyzji

3

któregokolwiek z powyższych elementów powodowało nieważność umowy wieczystego

użytkowania zawartej na jej podstawie.

Takiej decyzji wymagało rozstrzygnięcie wniosku A.(…) z 31 marca 1971 r.,

powołującego się na art. 3 ust. 1 ustawy o gospodarce terenami /.../ dopuszczający m.

in. oddawanie gruntów osobom prawnym i osobom fizycznym w użytkowanie wieczyste.

Oddawanie gruntów osobom fizycznym lub prawnym w użytkowanie wieczyste,

jako sposób zarządzania mieniem państwowym, przewidywała również (art. 4 ust. 3 pkt

1 – 4 ) ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (Dz.U.85.22.99).

Zmiana mająca znaczenie dla rozpoznawanej sprawy została dokonana z mocy

art. 1 pkt 32 ustawy z dnia 13 lipca 1988 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U.88.24.170), dodającego ust. 2 do art. 87, w

następującym brzmieniu: Posiadaczom gruntów państwowych, którzy w dniu 1 sierpnia

1988 r. nie legitymują się dokumentami o przekazaniu gruntów wydanymi w formie

prawem przewidzianej i nie wystąpią w terminie do dnia 31 grudnia 1988 r. o

uregulowanie stanu prawnego, mogą być przekazane grunty będące w ich posiadaniu

odpowiednio w zarząd, użytkowanie lub użytkowanie wieczyste. Przekazanie następuje

na podstawie decyzji terenowych organów administracji państwowej, wydanych bez

konieczności uprzedniego złożenia wniosków o przekazanie, w granicach określonych

liniami rozgraniczającymi i ustalonymi w miejscowych planach szczegółowych

zagospodarowania przestrzennego lub w planach realizacyjnych. Dodać należy, że

według zmienionego art. 87 ust. 4 posiadacze, o których mowa w ust. 2, uzyskali

zwolnienie z pierwszej opłaty stanowiącej wielokrotność opłat rocznych, pod warunkiem

złożenia wniosków o przekazanie gruntów w terminie do dnia 31 grudnia 1988 r.

Dodany w rozdziale obejmującym przepisy przejściowe ust. 2 art. 87 miał

charakter porządkujący stany faktyczne powstałe poza ustawowym zwykłym trybem

uzyskiwania prawa użytkowania wieczystego.

Ponowna możliwość uregulowania stanu posiadania gruntów państwowych

nieopartych na tytułach prawnych uzyskanych w trybie określanym wyżej jako „zwykły”,

otwarta została przez ustawę z dnia 21 października 1994 r. o zmianie ustawy o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz ustawy zmieniającej ustawę o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U.94.123.601). W art. 1 pkt 7

tej ustawy dodano do art. 80 (numeracja według tekstu jednolitego z 1991 r.) ustęp „1a”

w następującym brzmieniu: Posiadaczom gruntów stanowiących własność Skarbu

4

Państwa lub własność gminy, którzy w dniu 5 grudnia 1990 r. nie legitymowali się

dokumentami o przekazaniu gruntów wydanymi w formie prawem przewidzianej i nie

legitymują się nimi w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy, grunty te mogą być oddane

odpowiednio w zarząd, użytkowanie lub użytkowanie wieczyste na ich wniosek złożony

do dnia 31 grudnia 1995 r. Rejonowe organy rządowej administracji ogólnej w

odniesieniu do gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa i zarządy gmin w

odniesieniu do gruntów stanowiących własność gmin, zawierając umowę lub wydając

decyzję o oddaniu gruntu w zarząd, mogą nie pobierać pierwszej opłaty, o której mowa

w art. 41, jeżeli wniosek został złożony w terminie.

Uprawnienie do uregulowania przez dotychczasowych posiadaczy tytułów

prawnych do gruntów państwowych lub gminnych, które można określić mianem

„szczególnego” zostało przeniesione do ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (Dz.U.97.115.741) jako art. 207 zamieszczony również wśród

przepisów przejściowych i utrzymane przez kilka lat, po czym wygasło z mocy art. 14

ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r., poz. 1492). Przepis ten

postanawiał bowiem, że uprawnienie, o którym mowa w art. 207 ust. 1 i 1a ustawy o

gospodarce nieruchomościami wygasa, jeżeli żądanie o oddanie nieruchomości w

użytkowanie wieczyste w drodze umowy nie zostanie zgłoszone do dnia 31 grudnia

2005 r.

Z upływem wskazanego wyżej terminu żądanie oddania nieruchomości w

użytkowanie wieczyste zgłoszone na podstawie art. 13 ust. 1 u.g.n. podlega zwykłym

(por. uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 1992

r., IV SA 1190/91., ONSA 1993/1/13) regułom określonym w rozdziałach 3 i 4 ustawy, w

których zasadą jest tryb przetargów, a wyjątki podlegają limitacji ustawowej. W aktach

znajduje się wniosek A.(...) z 8 czerwca 2001 r. o dokonanie darowizny terenu lotniska

na rzecz A.(…), złożony właśnie na podstawie art. 13 ust. 2 u.g.n.

Przedstawiony wyżej okres od 20 lipca 1988 r. do 31 grudnia 2005 r. umożliwiał

zatem uzyskanie prawa użytkowania wieczystego na podstawie szczególnej w sposób

uproszczony, jako tzw. uwłaszczenie posiadaczy, z pominięciem przetargu i możliwością

ustawowego lub uznaniowego zwolnienia z obowiązku uiszczania pierwszej opłaty.

Uwłaszczenie to jednak nie następowało z urzędu, lecz na wniosek (lub w wyniku

realizacji roszczenia cywilnoprawnego po wejściu w życie ustawy o gospodarce

nieruchomościami) i wymagało spełnienia ustawowych warunków, w tym posiadania

5

nieruchomości jako przesłanki podstawowej. Trafny jest więc pogląd prawny Sądu

Apelacyjnego, iż wniosek o uwłaszczenie wszczynał odrębne postępowanie oparte na

innej podstawie prawnej i wymagające odrębnych przesłanek.

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 233 u.g.n. Przepis ten ma charakter

ogólny i dotyczy wszelkich postępowań w przedmiocie, którego regulacja

materialnoprawna znajduje się w tej ustawie (postanowienie NSA z 9 grudnia 1998 r.,

sygn. I SA 1296/98, publ. w wydaniach elektronicznych). Wyrażona w nim norma

intertemporalna z zakresu postępowania ma istotne znaczenie w związku z nowym

podziałem spraw między tryb administracyjny i cywilny. Jeżeli załatwienie sprawy przed

dniem 1 stycznia 1998 r. następowało w postępowaniu administracyjnym, a po tym dniu

skutek materialnoprawny wymagał dokonania czynności prawnej w rozumieniu prawa

cywilnego, to według omawianego przepisu wydanie decyzji administracyjnej stało się

niedopuszczalne a postępowanie dotychczasowe podlegało umorzeniu (por. wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 kwietnia 1999 r., sygn. SA 1718/98, publ. w

wydaniach elektronicznych) i dotyczy to również uprawnienia posiadacza do żądania

oddania mu nieruchomości w użytkowanie wieczyste na podstawie art. 207 ust. 1 u.g.n.

Omawiany przepis nie mógł być zatem naruszony, skoro powód respektując te zmianę,

domagał się ustanowienia użytkowania wieczystego w procesie cywilnym przed sądem

powszechnym.

Podkreślenia jednak wymaga, że oddalenie powództwa oraz apelacji wynikało z

wygaśnięcia szczególnego uprawnienia strony powodowej (na podstawie art. 14 ustawy

zmieniającej z dnia 28 listopada 2003 r.) i odmowy uznania wniosku z 1971 r. za

wniosek odpowiadający przepisom art. 87 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu nieruchomości lub przepisom późniejszym regulującym tę sama

problematykę.

Skarga kasacyjna nie ma zatem usprawiedliwionej podstawy i dlatego została

oddalona (art. 39814

k.p.c.). O kosztach procesu na rzecz strony pozwanej, która złożyła

odpowiedź na skargę kasacyjną wraz z wnioskiem o zasądzenie kosztów orzeczono na

podstawie art. 99 k.p.c.