II CSK 651/07

Sygn. akt II CSK 651/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. Oddział Regionalny w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 sierpnia 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację powoda oraz nie obciąża go kosztami

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

W dniu 19 sierpnia 2005 r. pomiędzy Dyrektorem Oddziału Regionalnego Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej jako świadczeniodawcą, a powodem K. K. jako świadczeniobiorcą

została zawarta umowa o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z

kwatery. Umowa ta została zawarta w nawiązaniu do wniosku jaki powód złożył w dniu 4

lutego 2002 r. W § 2 tej umowy K. K. oświadczał, że w dniu 29 lipca 2005 r. zwolnił

2

zajmowany lokal mieszkalny przy ul. L. w O. Następnie w § 3 strony ustaliły, że na

podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.) w związku z art. 47 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o

Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 41, poz. 398 ze

zm.) – w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r., świadczeniodawca wypłaci

świadczeniobiorcy ekwiwalent pieniężny w wysokości 74 168 zł. Jako podstawę wyliczenia

tej kwoty strony przyjęły średnią cenę zakupu 1 m2

powierzchni użytkowej w garnizonie D.

określoną na kwotę 1 117 zł. W § 6 umowy zawarto postanowienie, że „wypłata

ekwiwalentu na wskazane konto bankowe jest zrealizowaniem przez świadczeniobiorcę

prawa do osobnej kwatery stałej, o której mowa w art. 22 ust. 1 i art. 23 ust. 1 i 3 ustawy i

wyczerpuje wszystkie roszczenia z tym związane.”

Decyzją z dnia 20 lipca 2004 r. w sprawie ustalenia średnich cen rynkowych zakupu

lokali znajdujących się na terenie działania Oddziału Regionalnego Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej w S. Dyrektor Oddziału ustalił cenę 1 m2

dla miejscowości D. na kwotę 1 117

zł. K. K. postanowił kupić mieszkanie w D. W dniu 6 września 2005 r. wraz z małżonką

zawarł z K. G. i J. G. umowę zobowiązującą do budowy budynku i ustanowienia odrębnej

własności lokalu mieszkalnego oraz jego sprzedaży. Cenę łączną brutto ustalono na kwotę

142 783,20 zł. Powód złożył w siedzibie Agencji odpis aktu notarialnego potwierdzającego

zakup mieszkania. Agencja wypłaciła ustaloną kwotę ekwiwalentu.

W dniu 6 października 2005 r. K. K. wystąpił z powództwem przeciwko Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej w W. – Oddział Regionalny w S. Wniósł o podwyższenie

świadczenia wynikającego z umowy z dnia 19 sierpnia 2005 r., ustalenia nieważności jej § 6

oraz zasądzenie na jego rzecz kwoty 57 369,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W

uzasadnieniu wskazał, że określona w umowie wartość 1 m2

powierzchni mieszkaniowej

lokalu została przez pozwaną w sposób rażący zaniżona i nie może zostać uznana za

stawkę rynkową. Treść umowy została mu narzucona, pozwana wykluczała możliwość

negocjacji i wykorzystała przymusową sytuację powoda, który potrzebował pieniędzy na

ukończenie budowy domu, co bez wypłaty ekwiwalentu byłoby niemożliwe.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 13 lutego 2007 r. oddalił powództwo. Stwierdził,

że zawarta pomiędzy stronami umowa z dnia 19 sierpnia 2005 r. jest ważna, ponieważ

pozew w części żądającej ustalenia nieważności § 6 umowy, został zwrócony, w związku z

czym rozpoznawanie sprawy w tym zakresie stało się bezprzedmiotowe. Ważność umowy

3

czyni dokonane przez Agencję świadczenie w pełni odzwierciedlającym wolę stron i nie

zaistniała żadna z przesłanek wyzysku lub sytuacji przymusowej opisanych w art. 388 k.c.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację powoda, zmienił zaskarżone orzeczenie Sądu

pierwszej instancji i zasądził od pozwanej Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. –

Oddział Regionalny w S. na rzecz powoda kwotę 57 369,60 zł wraz z odsetkami. Sąd ten

uznał, że dla właściwego rozstrzygnięcia w sprawie niezbędne jest ustalenie, czy strony

były związane umową z dnia 19 sierpnia 2005 r. w zakresie wszystkich jej postanowień.

Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji Sąd Apelacyjny ocenił fakt zwrotu pozwu w punkcie

dotyczącym ustalenia, że § 6 umowy jest nieważny. Stwierdził, iż zwrot pozwu nie wpłynął

na zakres rozpoznawania sprawy i obowiązkiem Sądu Rejonowego było, na potrzeby

rozpoznania powództwa o zapłatę, dokonanie ustalenia faktycznego, czy wskazana umowa

jest zgodna z prawem bezwzględnie obowiązującym i czy jest ważna w całości lub w

części. Dokonując własnej oceny postanowień umowy z dnia 19 sierpnia 2005 r. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że ustalenia stron, co do wysokości przyjętej w umowie ceny 1 m2

powierzchni użytkowej są sprzeczne z ustawą. Podstawą prawną do żądania ekwiwalentu

pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery stanowi art. 47 ustawy z dnia 22 czerwca

1995 r. o Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej. Po nowelizacji tej ustawy

z dniem 1 lipca 2004 r. przez ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw, w

miejsce ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery wprowadzona zastała

odprawa mieszkaniowa. W pierwotnym brzmieniu wskazanego przepisu cena metra

kwadratowego lokalu mieszkalnego ustalana była na podstawie cen rynkowych. Po

nowelizacji cenę tą wyznacza w formie komunikatu Prezes Agencji Mieszkaniowej w

oparciu o średnią arytmetyczną wyliczoną na podstawie kosztu odtworzenia ustalanego

przez wojewodów zgodnie z odrębnymi przepisami. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie

można uznać, że przy dokonywaniu powyższych zmian, wolą ustawodawcy było odejście

od zasad ustalania cen lokali mieszkalnych według cen rynkowych oraz przyznanie

dyrektorom oddziałów regionalnych Wojskowej Agencji Mieszkaniowej uprawnienia do

dowolnego kształtowania cen ich zakupu. Przyjęcie w umowie z dnia 19 sierpnia 2005 r.

ceny za 1 m2

w kwocie 1 117 zł, a więc znacznie niższej od cen rynkowych, spowodowało,

że ekwiwalent pieniężny za kwaterę nie spełnił celu, dla którego został wypłacony, czyli nie

stworzył szansy na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych w własnym zakresie. W miejsce

nieważnych postanowień umowy wchodzą właściwe postanowienia ustawy, nakazujące

określenie ekwiwalentu według cen rynkowych.

4

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła strona pozwana. Zarzuciła

naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię niewłaściwie zastosowanie:

1) art. 47 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczpospolitej Polskiej w brzemieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r. oraz art.

19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o Zakwaterowaniu Sił

Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw poprzez odmowę

przyjęcia, że dyrektor oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej jest

uprawniony do określenia jaka jest średnia cena metra kwadratowego przysługującej

wnioskodawcy powierzchni użytkowej przyjmowanej jako podstawa do obliczenia

ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery.

2) art. 13 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych

innych ustaw poprzez przyjęcie, że dyrektor regionalnego Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej nie posiada uprawnienia do kształtowania cen metra kwadratowego lokalu i

że sąd cywilny jest uprawniony do kontroli treści takich decyzji.

3) art. 388 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że umowa o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za

rezygnację z kwatery jest umową wzajemną, a więc charakteryzująca się ekwiwalentnością

świadczeń i że strona może żądać zwiększenia świadczenia.

4) art. 3571

k.c. poprzez dokonanie zmiany treści umowy już wykonanej przez strony.

5) art. 3531

k.c. poprzez odmowę przyjęcia, że zakres swobody kontraktowej stron

ograniczają przepisy określające wysokość ekwiwalentu pieniężnego w zamian za

rezygnację z kwatery.

W ramach naruszenia przepisów prawa procesowego skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędy i sprzeczność w ustaleniach

faktycznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 13 ust. 5 i 6 oraz art. 47 ust. 4 i

5 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 41, poz. 398 ze zm.), a także związany z tym

zarzut naruszenia art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.).

5

Powód, wniosek o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery

założył w dniu 4 lutego 2002 r. a umowa z nim w tej sprawie została zawarta dnia 19

sierpnia 2005 r. Do oceny czynności podejmowanych w związku z wypłatą ekwiwalentu

stosować należy więc regulację zawarta w art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

r., o której mowa wyżej. Wykładnia literalna tego przepisu prowadzi do wniosku, że przy

ustalaniu należnego powodowi ekwiwalentu właściwe są przepisy ustawy o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r.

Powołany przepis wyraźnie stanowi jednak, że podstawą obliczania ekwiwalentu jest nie

tak jak wynika to z art. 47 ust. 4 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych, w jej brzmieniu

sprzed 30 czerwca 2004 r. - czyli średnia cena metra kwadratowego powierzchni

użytkowej kwatery ustalonej na podstawie średnich cen rynkowych zakupu lokalu

mieszkalnego w danym garnizonie w dniu przyznania ekwiwalentu - lecz średnia cena

metra kwadratowego powierzchni użytkowej, do której uprawniony jest wnioskodawca,

ustalona przez dyrektora oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej na

dzień 1 lipca 2004 r., czyli na dzień wejścia w życie ustawy zmieniającej.

Z art. 13 ust. 5 i 6 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych wynika, że dyrektor

oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej działa w formie decyzji

administracyjnej. Ustalenie ceny metra kwadratowego powierzchni, o którym mowa w

art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. nastąpiło wobec tego w formie decyzji

administracyjnej. Sąd jest zaś związany treścią takiej decyzji (zob. uchwała siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07, OSNC 2008 nr

3, poz. 30).

W stanie prawnym właściwym dla oceny postanowień umowy z dnia 19

października 2005 r., zawartej przez powoda z Dyrektorem Oddziału Regionalnego

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, nie budzi wątpliwości, że cenę 1m2

powierzchni

użytkowej, która służyła jako podstawa dla wyliczenia należnego powodowi

ekwiwalentu, należało ustalić zgodnie z decyzją tego Dyrektora z dnia 20 lipca 2004 r.

wydaną w ramach upoważnienia zawartego w art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia

2004 r. Przepis ten zmienił regulację zawartą w art. 47 ust. 4 ustawy o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych, w jej brzmieniu sprzed 30 czerwca 2004 r.

Wbrew odmiennej opinii wyrażonej w zaskarżonym wyroku, postanowienia

umowy zawartej przez powoda dotyczące wysokości należnego mu ekwiwalentu,

wyliczonego z uwzględnieniem ceny 1 m2

powierzchni użytkowej, którą określiła

wspomniana wyżej decyzja, są zgodne z prawem. Skoro bowiem art. 19 ust. 3 ustawy z

6

dnia 16 kwietnia 2004 r. wyraźnie ustalił taki sposób określania ceny 1 m2

powierzchni

użytkowej, to brak jakichkolwiek podstaw prawnych, aby cenę tę ustalać w umowie na

podstawie art. 47 ust. 4 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych, w jej brzmieniu sprzed

30 czerwca 2004 r. Nastąpiła bowiem wyraźna zmiana stanu prawnego, którą sąd, jeżeli

jest ona zgodna z Konstytucją musi brać pod uwagę. Należy zaś podkreślić, że

zgodność regulacji zawartej w art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. z

Konstytucją była badana przez Trybunał Konstytucyjny, który wyrokiem z dnia 27

czerwca 2006 r., K 16/05 (Dz. U. z 2006 r. NR 119, poz. 820), przesądził o zgodności

tego przepisu z art. 2 Konstytucji. Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30

listopada 2006 r., I CSK 279/06, (nie publ.).

W tej sytuacji, uznać należy, że cena 1 m2

powierzchni użytkowej, ustalona

decyzją administracyjną, nie podlega kontroli sądu powszechnego. Powód jako osoba

zainteresowana mógł zwrócić się do sądu administracyjnego, czy decyzja z dnia 20 lipca

2004 r. Dyrektora Oddziału Regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w S. jest

zgodna z prawem. Dopiero zmiana tej decyzji otwiera drogę do innego ustalenia

wysokości należnego mu ekwiwalentu.

Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę, że w trakcie załatwiania wniosku powoda w

sprawie przyznania mu ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery

nastąpiła zmiana stanu prawnego, który pogorszył jego sytuację prawną. Warto jednak

zwrócić uwagę, że taka sytuacja, jeżeli następuje zgodnie z prawem i z zachowaniem

gwarantowanych Konstytucją standardów ochrony praw człowieka, jest dopuszczalna.

Państwo zaspakaja potrzeby mieszkaniowe Sił Zbrojnych w ramach dostępnych

środków. Powód nie ma zaś trwale określonego prawa do zaspokajania swoich potrzeb

mieszkaniowych na określonym poziomie. Ekwiwalent do jakiego ma on prawo zgodnie

z ustawą o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych jest ustalany przy uwzględnieniu kilku

czynników (lata służby, przysługująca uprawnionemu powierzchnia użytkowa oraz cena

1 m2

tej powierzchni). Jego prawo do ekwiwalentu powstaje jako wielkość wyznaczona

z jednej strony uzasadnionymi oczekiwaniami żołnierzy, co do poziomu warunków

mieszkaniowych, które powinno im gwarantować Państwo, z drugiej zaś możliwościami

realnego zabezpieczenia tych potrzeb. W sytuacji gdy nastąpiła zmiana jednego z

elementów wyznaczających wielkość należnego powodowi ekwiwalentu, a Trybunał

Konstytucyjny uznał ją za zgodną ze standardami gwarantowanymi Konstytucją, nie

tylko brak podstaw do uznania umowy zawartej z uwzględnieniem zmian

7

wprowadzonych nowa ustawą, jako niezgodnej z prawem, ale także umowa taka nie

narusza zasad współżycia społecznego.

Mając na uwadze, że już z powyższych względów zaskarżony wyrok nie mógł się

ostać, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzekł jak w sentencji.