II UK 192/07

Wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r.

II UK 192/07

Dla oceny „poziomu posiadanych kwalifikacji” w rozumieniu art. 12 ust.

3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), nie

wystarcza stwierdzenie, że pracownik wykonywał przez pewien okres daną

pracę, lecz należy wykazać, że uzyskał w ten sposób rzeczywiste umiejętności,

mające wpływ na jego karierę zawodową, np. decydujących o uzyskiwaniu wyż-

szych zarobków niż pracownicy mający takie same kwalifikacje formalne, prze-

sądzających o awansach lub możliwości znajdowania nowego miejsca pracy.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia

2008 r. sprawy z wniosku Stanisława K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w L. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasa-

cyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 11

grudnia 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt I i III i w tym zakresie przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 13 sierpnia 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L.

wstrzymał Stanisławowi K. wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy od 1 września

2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy wyrokiem z 28

grudnia 2004 r. oddalił odwołanie Stanisława K. od wymienionej decyzji. Natomiast Sąd

Apelacyjny we Wrocławiu, zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną wyrokiem: (I)

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten

2

sposób, że przyznał Stanisławowi K. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności

do pracy od 1 września 2003 r. do 31 grudnia 2006 r.; (II) dalej idącą apelację oddalił i

(III) zasądził od strony pozwanej na rzecz odwołującego się 120 zł tytułem kosztów za-

stępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy ustalił, że odwołujący się (ur. 12 stycznia 1945 r.), mający

wykształcenie podstawowe, pracował jako monter ogumienia, monter i pracownik obsługi

akumulatorów, malarz - lakiernik oraz mechanik samochodowy. W 1996 r. uzyskał prawo

do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Pracował nadal w niepełnym wymiarze

czasu pracy jako dozorca. Lekarz Orzecznik ZUS w L., po przeprowadzeniu 19 lipca 2003

r. badania odwołującego się i po rozpoznaniu choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa lędź-

wiowego z zespołem bólowym, dyskopatią oraz przepukliną pachwinową, uznał go za

zdolnego do pracy. Natomiast powołani w sprawie biegli internista i neurolog uznali go za

nadal niezdolnego do pracy po 31 sierpnia 2003 r. zgodnie z poziomem posiadanych

kwalifikacji, a swoje opinie podtrzymali, mimo zastrzeżeń Lekarza Orzecznika ZUS-u,

potwierdzając przeciwwskazania do wykonywania przez niego pracy w zawodzie mecha-

nika samochodowego. W związku z tym Sąd powołał biegłego z zakresy medycyny pracy,

który stwierdził, że stopień nasilenia stwierdzonych u odwołującego się schorzeń nie po-

woduje niezdolności do pracy zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami. Co prawda, może on

mieć pewne ograniczenia w wykonywaniu niektórych prac (częste podnoszenie ciężkich

przedmiotów, praca w pozycji pochylonej), jednakże wobec jego stosunkowo niskich kwali-

fikacji zawodowych, nie powodują one niezdolności do pracy zgodnej z posiadanymi kwali-

fikacjami. Biegły ten, sporządzając opinię, uwzględnił przekwalifikowanie odwołującego się

na dozorcę. Sąd wskazał, że biegli z zakresu chorób wewnętrznych oraz neurologii w opi-

nii uzupełniającej potwierdzili, że dla Stanisława K. przeciwwskazana jest praca wymaga-

jąca schylania się, dźwigania ciężkich przedmiotów i pozycji wymuszonej, lecz jednocze-

śnie jednoznacznie wskazali, że przedmiotowa niezdolność dotyczyła pracy mechanika

samochodowego i lakiernika, gdyż właśnie ta praca wiąże się z wymuszoną pozycją ciała.

Wobec powyższego Sąd uznał, że odwołujący się w dniu wydania zaskarżonej decyzji był

zdolny do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami, wskazując, że potwierdził to jed-

noznacznie biegły z zakresu medycyny pracy oraz lekarz orzecznik ZUS.

Od wyroku Sądu Okręgowego apelację złożył odwołujący się zarzucając narusze-

nie prawa procesowego, przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz naru-

szenie art. 233 k.p.c., przez przyjęcie, że opinia biegłego J.C. jest wystarczająca do roz-

strzygnięcia sprawy, gdy inna opinia biegłych była odmienna.

3

Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo, że u odwołującego się wieloletni proces zwy-

rodnieniowy kręgosłupa o znacznym nasileniu w badaniach radiologicznych, powoduje

częściową niezdolność do pracy w zawodach mechanika samochodowego, montera. Po-

nadto pojawiły się dodatkowe objawy ubytkowe, których nie stwierdzono w poprzednich

badaniach neurologicznych. Brak pozytywnego rokowania co do możliwości radykalnej

poprawy stanu zdrowia (dowód: opinia biegłych neurologa i chirurga ortopedy). Sąd

przytoczył kolejno treść art. 57 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) i uznał, że apelacja Stanisława K. zasługuje

na uwzględnienie w znacznej części. Sąd stwierdził, że w oparciu o uzupełniony materiał

dowodowy w sprawie, w szczególności opinię biegłych z 2 października 2006 r., zasadne

jest uznanie odwołującego się za częściowo niezdolnego do pracy zgodnie z poziomem po-

siadanych kwalifikacji. Przy czym słusznie biegli przyjmują w opinii za wykonywany zawód

mechanika samochodowego, montera, tj. zawody, w których odwołujący się pracował przed

uzyskaniem prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w 1996 r. Omawiana opinia

w sposób precyzyjny i konkretny określiła szczegółowo rodzaje schorzeń występujących u

odwołującego się, a także ich wpływ na jego zdolność do podjęcia pracy zarobkowej. Ponadto

opinia ta we wnioskach jest zbieżna z opinią z 23 stycznia 2004 r. wydaną w toku postępo-

wania przed Sądem Okręgowym przez biegłych neurologa i internistę. Sąd Apelacyjny nie

podziela zastrzeżeń zawartych w piśmie organu rentowego z 28 listopada 2006 r., gdyż sta-

nowią one polemikę z prawidłową oceną stanu zdrowia odwołującego się pod kątem kwalifi-

kacji, jakie faktycznie posiada. Sąd podkreślił również, że podziela stanowisko Sądu Najwyż-

szego zawarte w wyroku z 7 października 2003 r., II UK 79/03 (OSNP 2004 nr 13, poz.

234), że wykonywanie pracy na stanowisku przystosowanym do możliwości pracownika nie

może być traktowane jako uzyskanie nowych kwalifikacji i nie oznacza odzyskania zdolności

do pracy. Odwołujący się pracował jako dozorca w niepełnym wymiarze czasu pracy właśnie

ze względu na ograniczone możliwości zatrudnia w swoim zawodzie. Ograniczenie ze

względu na stan zdrowia możliwości wykonywania pracy zgodnej z kwalifikacjami do stano-

wisk pracy w warunkach zapewniających wyeliminowanie szkodliwego wpływu czynników

zewnętrznych, występujących na stanowiskach tego rodzaju pracy (u wnioskodawcy mecha-

nik samochodowy) oznacza utratę zdolności do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 20

sierpnia 2003 r., II UK 403/02, OSNP 2004 nr 12, poz. 214). Odnosząc się do ustalenia

trwałości niezdolności do pracy, Sąd Apelacyjny mając na uwadze art. 13 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach Z FUS uznał, że częściowa niezdolność do pracy ma charakter

4

okresowy. „Wiek ubezpieczonego oraz rodzaj schorzeń, jak też intensywne leczenie

może wpłynąć pozytywnie na odzyskanie zdolności do pracy”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w

pkt I i III, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, a mia-

nowicie: (1) art. 57 w związku z art. 13 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

przez przyznanie odwołującemu się prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do

pracy w sytuacji, gdy pobierając rentę z tytułu niezdolności do pracy, przez siedem lat

przed złożeniem kolejnego wniosku o rentę wykonywał pracę w zawodzie dozorcy, do

której jest zdolny zgodnie z treścią badania przez lekarza orzecznika i opinii biegłych

lekarzy sądowych, (2) art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez

uznanie, że ubezpieczony, posiadający wyłącznie wykształcenie podstawowe, nie-

mający żadnego wykształcenia zawodowego, pracujący wyłącznie fizycznie, a przez

siedem lat przed złożeniem kolejnego wniosku o rentę wykonującego zawód dozorcy

- nie jest zatrudniony zgodnie z poziomem swoich kwalifikacji, a tym samym utracił

zdolność do pracy w znacznym stopniu. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

względnie o zmianę tego wyroku i oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu skargi wskazano, między innymi, że odwołujący się ma wy-

kształcenie podstawowe i nie ma wyuczonego zawodu. Wykonywał wyłącznie prace

fizyczne. Zdaniem organu rentowego kontrowersyjne jest w szczególności stwierdzenie,

że przekwalifikowanie się ubezpieczonego i faktyczne wykonywanie przez niego przez

sześć lat pracy strażnika, jako pracy lżejszej i niewymagającej tak jak dotychczas

znacznego wysiłku fizycznego, nie jest zatrudnieniem zgodnym z poziomem kwalifi-

kacji i oznacza w przypadku Stanisława K. utratę zdolności do pracy w znacznym

stopniu. W toku dotychczasowej kariery zawodowej niewątpliwie wykonywał on ciężkie

prace fizyczne. Jednakże przez ostatnich sześć lat, pobierając rentę, pracował w za-

wodzie strażnika, do którego zarówno nie ma przeciwwskazań lekarskich, jak rów-

nież posiada odpowiednie kwalifikacje zawodowe (z pewnością przekraczające zakres

kwalifikacji wymaganych w dotychczas wykonywanych pracach fizycznych). Ponadto

niepoparta żadnymi dowodami jest sugestia Sądu Apelacyjnego, że już samo zatrud-

nienie ubezpieczonego w zakładzie pracy chronionej potwierdza, że praca na stano-

wisku dozorcy została specjalnie dostosowana do jego możliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c, Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu

naruszenia przepisów postępowania. Z ustaleń tych wynika, że Stanisław K. ma wy-

kształcenie podstawowe. Pracował jako monter i pracownik obsługi akumulatorów,

malarz - lakiernik samochodowy, mechanik samochodowy. Przed uzyskaniem w 1996 r.

prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy pracował „w zawodach mechani-

ka samochodowego, montera”. Po uzyskaniu renty pracował nadal w niepełnym wymiarze

czasu pracy jako dozorca. Na podstawie opinii biegłych Sąd ustalił, że schorzenia odwołu-

jącego się powodują częściową niezdolność do pracy w zawodach mechanika samocho-

dowego, montera.

W ocenie Sądu Najwyższego w tak ustalonym stanie faktycznym uznanie

skarżącego za częściowo niezdolnego do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS jest nieuzasadnione. Przede wszystkim należy przypo-

mnieć, że według tego przepisu, częściowo niezdolna do pracy jest osoba, która w

znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwa-

lifikacji. Wobec tego punktem wyjścia do rozstrzygnięcia o prawie do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy jest prawidłowe rozumienie pojęcia „pracy zgodnej

z poziomem posiadanych kwalifikacji”. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że

wyjaśnienie treści tego pojęcia wymaga uwzględnienia zarówno kwalifikacji formal-

nych (czyli zakresu i rodzaju przygotowania zawodowego udokumentowanego świa-

dectwami, dyplomami, zaświadczeniami), jak i kwalifikacji rzeczywistych (czyli wiedzy

i umiejętności faktycznych, wynikających ze zdobytego doświadczenia zawodowego)

(zob. np. U. Jackowiak: Zmiana kryteriów i trybu orzekania niezdolności do pracy dla

celów rentowych, GSP 2000, t. VI, s. 153; wyroki Sądu Najwyższego z: 14 marca

2006 r., I UK 159/05, niepublikowany; 15 września 2006 r., I UK 103/06, OSNP 2007

nr 17-18, poz. 261; 11 stycznia 2007 r., II UK 156/06, OSNP 2008 nr 3-4, poz. 45).

Należy przy tym wskazać, że według Sądu Najwyższego w obecnym składzie dla

uznania posiadania przez pracownika kwalifikacji rzeczywistych, określających po-

ziom jego kwalifikacji w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, nie wystarcza stwierdzenie, że pracownik wykonywał przez pewien okres daną

pracę, lecz należy wykazać, że uzyskał w ten sposób rzeczywiste umiejętności, ma-

jące wpływ na jego karierę zawodową, np. decydujące o uzyskiwaniu wyższych za-

6

robków niż pracownicy mający takie same kwalifikacje formalne, przesądzające o

awansach lub możliwości znajdowania nowego miejsca pracy. Tymczasem z ustaleń

przyjętych w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku wynika, że odwołujący się

miał wykształcenie podstawowe. Sądy, Apelacyjny, a wcześniej Okręgowy, nie

stwierdziły przy tym, że ukończył on dodatkowe kursy lub szkolenia zwiększające

poziom jego kwalifikacji formalnych. Odnośnie do kwalifikacji rzeczywistych ustalono

zaś jedynie, że wykonywał on w okresie swojej pracy różne prace fizyczne, w tym

przed uzyskaniem prawa do renty w 1996 r., jak to określił Sąd Apelacyjny, „zawody

mechanika samochodowego, montera”. Sąd nie wyjaśnił przy tym, jak długo wykonywał te

prace i dlaczego nazywa je „zawodami”, skoro nie stwierdzono wykształcenia odwołują-

cego się w tych zakresach. Nie wiadomo też, co się kryje za określeniem „monter”, które

może oznaczać bardzo różne zajęcia. Sąd Apelacyjny nie stwierdził również, że wykony-

wanie tych prac dowodzi uzyskania przez Stanisława K. nowych kwalifikacji rzeczywistych

w podanym wyżej znaczeniu. W tym stanie rzeczy uzasadnione wydaje się przypuszcze-

nie, że określenia „zawody” Sąd użył dla oznaczenia ostatnio wykonywanych rodzajów

prac, które - przynajmniej w świetle przedstawionych ustaleń - mogły być wykonywane w

zakresie czynności możliwym do wykonywania w ramach podstawowych umiejętności

pracownika fizycznego. W takim przypadku należałoby jednak wziąć pod uwagę, że

zgodnie z ukształtowanym poglądem Sądu Najwyższego, utrata zdolności do pracy

zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji nie może być utożsamiana z niezdol-

nością do wykonywania ostatniego z dotychczasowych zatrudnień. Niezdolność tego

rodzaju nie uzasadnia przyznania prawa do renty, jeżeli pracownik może podjąć inne

prace zgodne z poziomem jego kwalifikacji (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 13

lipca 2005 r., I UK 380/04, niepublikowany; 15 listopada 2007 r., I UK 154/07, niepu-

blikowany). Należy też uwzględnić, że z art. 12 ust. 3 wynika, że nie ma niezdolności

do pracy w przypadku, gdy naruszenie sprawności organizmu nie jest przeszkodą do

wykonywania pracy zgodnej z posiadanymi lub możliwymi do nabycia kwalifikacjami.

Zmiany w organizmie powodujące przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania

pracy na dotychczasowym stanowisku, nie przesądzają o niezdolności do pracy, na-

wet częściowej, jeżeli zdolność do wykonywania pracy zgodnej z kwalifikacjami zo-

stała zachowana (np. wyroki Sądu Najwyższego z: 12 marca 2007 r., I UK 299/06,

OSNP 2008 nr 7-8, poz. 112; 1 grudnia 2000 r., II UKN 113/00, OSNAPiUS 2002 nr

14, poz. 343). Skoro więc Sąd Apelacyjny stwierdził jedynie, że schorzenia odwołują-

cego się powodują jego częściową niezdolność do pracy „w zawodach mechanika samo-

7

chodowego, montera”, to nie wyklucza to zdolności do wykonywania innych prostych prac

możliwych do podjęcia przez pracownika posiadającego jedynie kwalifikacje do wykony-

wania prostych prac fizycznych („pracownika niewykwalifikowanego”). Do takich prac zali-

cza się także praca dozorcy (w skardze kasacyjnej twierdzi się, że była to praca strażni-

ka), którą zgodnie z ustaleniami przyjętymi przez Sąd Apelacyjny, odwołujący się wyko-

nywał po nabyciu w 1996 r. prawa do renty.

Niejasne są też argumenty Sądu Apelacyjnego związane z jego twierdzeniem, że

wykonywanie pracy na stanowisku przystosowanym do możliwości pracownika nie może być

traktowane jako uzyskanie nowych kwalifikacji i nie oznacza odzyskania zdolności do pracy.

Istotnie pogląd taki jest przyjęty w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. wyroki Sądu Najwyż-

szego z: 20 sierpnia 2003 r., II UK 403/02, OSNP 2004 nr 12, poz. 214; 7 paździer-

nika 2003 r., II UK 79/03, OSNP 2004 nr 13, poz. 234). Jednakże w świetle ustalone-

go w sprawie stanu faktycznego nie ma on związku z sytuacją odwołującego się. Sąd

Apelacyjny stwierdził bowiem tylko, że pracował on jako dozorca w niepełnym

wymiarze czasu pracy właśnie ze względu na ograniczone możliwości zatrudnienia w

swoim zawodzie, podczas, gdy powyższy pogląd Sądu Najwyższego odnosi się do

sytuacji, w której z powodu naruszenia sprawności organizmu, pracownik może wy-

konywać pracę jedynie na stanowisku specjalnie dostosowanym do jego możliwości.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

========================================