II UK 245/07

Wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r.

II UK 245/07

Do przewidzianego w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie-

czeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze

zm.) oświadczenia rolnika, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecz-

nemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie ma zastosowania

art. 60 k.c.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 kwietnia

2008 r. sprawy z wniosku Marka R. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziału Regionalnego w P. o podleganie ubezpieczeniu społecznemu

rolników, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Poznaniu z dnia 4 kwietnia 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 7 grudnia 2004 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne-

go-Oddział Regionalny w P. stwierdziła ustanie wobec Marka R. ubezpieczenia spo-

łecznego rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macie-

rzyńskiego oraz emerytalno-rentowego, począwszy od dnia 1 stycznia 1995 r., z uza-

sadnieniem, że nie złożył wymaganego oświadczenia o wyborze ubezpieczenia spo-

łecznego rolników.

Marek R. wniósł odwołanie od tej decyzji podnosząc zarzut naruszenia przepi-

su art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, art. 3a ustawy

2

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 2 ustawy z

dnia 12 września 1996 r. zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników

z dniem 1 stycznia 1997 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 12 kwietnia 2005 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że Marek R. jest właścicielem

gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,35 ha przeliczeniowego, opodatkowanego

podatkiem rolnym i z tego tytułu podlegał z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpie-

czeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobo-

wego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego. W dniu 1 stycznia 1995 r. roz-

począł prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie ślusarstwa,

jednakże nie zgłosił tego faktu do ewidencji działalności gospodarczej. Odwołujący

się nie powiadomił Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o tym, że rozpoczął

prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej z dniem 1 stycznia 1995 r. Nie

złożył też oświadczenia o wyborze ubezpieczenia społecznego rolników. W dniu 14

marca 2000 r. odwołujący się został wpisany do ewidencji działalności gospodarczej

prowadzonej przez wójta gminy S.L. Przedmiot prowadzonej przez odwołującego

działalności gospodarczej stanowi ślusarstwo - zakład obróbki metali i usług dla rol-

nictwa. Z tego tytułu wnioskodawca opłaca zryczałtowany podatek dochodowy.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że

zgodnie z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy o u.s.r. ubezpieczeniu wypadkowemu,

chorobowemu i macierzyńskiemu i emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy

między innymi rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powy-

żej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny oraz domownik rolnika, jeżeli nie podle-

gają innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie mają ustalonego prawa do emerytury

lub renty. W okresie objętym sporem kwestię podlegania ubezpieczeniu społeczne-

mu osób prowadzących działalność gospodarczą regulowała ustawa z dnia 18 grud-

nia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar-

czą oraz ich rodzin (w skrócie: u.s.d.g.). Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy obowiąz-

kowemu ubezpieczeniu społecznemu, podlegają osoby fizyczne mające obywatel-

stwo polskie, prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na podsta-

wie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w przepi-

sach o działalności gospodarczej, lub uprawnień określonych w przepisach szcze-

gólnych. Zgodnie z kategorycznym brzmieniem art. 2 ust. 2 wspomnianej ustawy

osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym

3

określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników indywidualnych i człon-

ków ich rodzin podlegają ubezpieczeniu określonemu ustawą. Obowiązek ubezpie-

czenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności rodzącej obowiązek ubezpiecze-

nia, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności (art. 3 ust. 1). Z

powyższego wynika zatem, iż w stanie prawnym obowiązującym na dzień 1 stycznia

1995 r., osoby spełniające warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników

i jednocześnie prowadzące działalność gospodarczą nie miały możliwości wyboru

rodzaju ubezpieczenia społecznego i z mocy ustawy podlegały obowiązkowemu

ubezpieczeniu w ZUS. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy przepis ten

stosowany jest do osób prowadzących działalność gospodarczą, co do których istniał

obowiązek wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji i to niezależnie

od tego, czy osoba taka została zgłoszona do ewidencji działalności gospodarczej. W

rozpoznawanej sprawie odwołujący się prowadził działalność gospodarczą w zakre-

sie ślusarstwa, który to przedmiot prowadzonej działalności nie został zwolniony

przez ustawodawcę z obowiązku wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Dalej

wskazać należy, iż przepis art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, wszedł w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1997

r. Zgodnie z jego treścią osoba, która na dzień 1 stycznia 1997 r. łącznie spełnia na-

stępujące warunki: jest posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni 1 ha prze-

liczeniowego bądź prowadzi dział specjalny produkcji rolnej i jednocześnie prowadzi

pozarolniczą działalność gospodarczą podlegając ubezpieczeniu społecznemu z

tego tytułu i złożyła oświadczenie o chęci przejścia na ubezpieczenie społeczne rol-

ników miały możliwość podlegania temu ubezpieczeniu. Zmiana (po dniu 1 stycznia

1997 r.) ubezpieczenia społecznego rolnika, równocześnie objętego z mocy art. 1

ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowa-

dzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (w brzmieniu sprzed tej daty; jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) ubezpieczeniem społecznym z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na ubezpieczenie z ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r.

Nr 7, poz. 25 ze zm.) następuje zatem od miesiąca złożenia oświadczenia przewi-

dzianego art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585). Taki też pogląd wyraził Sąd Najwyż-

szy w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 150/00 (OSNAPiUS 2002 nr 16,

poz. 392). Odwołujący się nie złożył jednak takiego oświadczenia, zatem brak jest

4

podstaw do uznania, iż od 1 stycznia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu w

Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

W apelacji wnioskodawca zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa

materialnego, sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w

sprawie materiału dowodowego, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz naruszenie przepisów prawa procesowego,

a w szczególności art. 217 § 2, art. 227, art. 232, 233 k.p.c. i wniósł o zmianę zaskar-

żonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji poprzez orzeczenie, że podlega od 1

stycznia 1995 r. (faktycznie od 2 stycznia 1997 r.) ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z 4 kwietnia 2007 r. oddalił apelację. W

uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podkreślił, że ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r.

o działalności gospodarczej w art. 9 wymieniała w sposób taksatywny rodzaje dzia-

łalności, której prowadzenie nie podlega wpisowi do ewidencji działalności gospodar-

czej. W niniejszej sprawie odwołujący się prowadził działalność gospodarczą w za-

kresie ślusarstwa, który to przedmiot prowadzonej działalności nie został zwolniony

przez ustawodawcę z obowiązku wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Stąd

też z mocy art. 1 ust. 1 i 2 ustawy u.s.d.g. odwołujący się od 1 stycznia 1995 r. pod-

legał z mocy ustawy ubezpieczeniu określonemu tą ustawą, a nie ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Obowiązywał bowiem przymus podlegania ubezpieczeniu

społecznemu osób prowadzących działalność gospodarczą w przypadku równocze-

snego spełnienia warunków objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. Przepis

art. 2 ustawy zmieniającej stworzył możliwość zmiany tytułu ubezpieczenia w drodze

oświadczenia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego co do rodzaju podlegania ubezpieczeniu (rolniczemu lub spo-

łecznemu), odwołujący się jednak nie złożył takiego oświadczenia, nie sposób także

uznać, że w tym zakresie zaistniała zgodna wola stron, skoro odwołujący się zataił

fakt prowadzenia działalności gospodarczej.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego polegającego na: 1) błędnej interpretacji art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, poprzez uznanie i przyjęcie

przez Sądy pierwszej i drugiej instancji, że prowadzona przez wnioskodawcę osobi-

ście działalność gospodarcza w zakresie ślusarstwa stanowiąca jego uboczne zaję-

5

cie zarobkowe nie została zwolniona z obowiązku wpisu do ewidencji działalności

gospodarczej i tym samym podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu

w ZUS; 2) błędnej interpretacji art. 1 ust. 1 oraz art. 2 ust. 2 i art. 3 ustęp 1 ustawy

u.s.d.g. i ich zastosowaniu w stosunku do wnioskodawcy, a więc osoby prowadzącej

działalność gospodarczą, co do której nie istniał obowiązek wpisu do ewidencji dzia-

łalności gospodarczej; 3) błędnej wykładni art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 2 ust. 2

ustawy o ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin

w brzmieniu nadanym przez art. 4 ustawy zmieniającej z dnia 12 września 1996 r.,

poprzez uznanie, że wnioskodawca nie podlega po dniu 1 stycznia 1997 r. ubezpie-

czeniu społecznemu rolników, gdyż fakt opłacenia składek nie może być równo-

znaczny z oświadczeniem woli o dokonaniu wyboru podlegania rolniczemu ubezpie-

czeniu społecznemu; 4) niezastosowaniu art. 60 k.c. przy ocenie, czy wnioskodawca,

przez zachowanie czysto faktyczne polegające na opłacaniu składek w KRUS, złożył

oświadczenie woli o dokonaniu wyboru podlegania rolniczemu ubezpieczeniu spo-

łecznemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie sporne są dwie kwestie prawne. Pierwsza dotyczy

wpływu podjęcia przez wnioskodawcę, prowadzącego gospodarstwo rolne i podle-

gającego ubezpieczeniu społecznemu rolników, działalności gospodarczej w postaci

niezarejestrowanych jako działalność gospodarcza usług ślusarskich, druga - wiąże

się ze sposobem składania przez rolnika, podlegającego obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego dla osób prowadzących działalność gospodarczą, oświadczenia wobec

ZUS, że chce nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników.

W związku z pierwszą z wymienionych kwestii w rozpoznawanej sprawie

ustalono, iż wnioskodawca, objęty jako rolnik rolniczym ubezpieczeniem społecznym,

rozpoczął od 1 stycznia 1995 r. prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie

ślusarstwa, bez zgłoszenia tej działalności do ewidencji działalności gospodarczej.

Sąd drugiej instancji dostrzegł, że art. 9 ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności

gospodarczej zwalniał od zgłoszenia do ewidencji działalność gospodarczą prowa-

dzoną przez osoby fizyczne osobiście w zakresie określonym tym przepisem, z której

zarobek stanowi dodatkowe źródło dochodu tej osoby. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

6

prowadzona przez wnioskodawcę działalność nie mieści się w grupie wyłączeń, o

których mowa w powołanym przepisie. Stanowisko to nie zostało szerzej uzasadnio-

ne poza wskazaniem, że art. 9 określił w sposób taksatywny poszczególne rodzaje

działalności zwolnione od wpisu do ewidencji i że nie ma pośród nich „działalności w

postaci ślusarstwa”.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego art. 9 nie wylicza taksatywnie (tj. w

sposób wyczerpujący ) poszczególnych rodzajów działalności, których prowadzenie

nie wymaga zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej. Przeciwnie, przepis

ten posłużył się ogólnymi sformułowaniami w zakresie rodzajów działalności, wska-

zując, że należą do nich między innymi wytwarzanie przedmiotów użytku osobistego,

domowego i gospodarskiego oraz rękodzieła ludowego i artystycznego (pkt 1), na-

prawy i konserwacje przedmiotów użytku osobistego, a także wykonywanie innych

usług z użyciem materiałów i narzędzi własnych lub powierzonych (pkt 2), czynności

handlowe polegające na sprzedaży nieprzetworzonych produktów rolnych, ogrodni-

czych, sadowniczych. Prowadzenie przez wnioskodawcę od 1 stycznia 1995 r. dzia-

łalności gospodarczej w postaci ślusarstwa wymagało w pierwszym rzędzie dokona-

nia jej oceny w świetle art. 9 ust. 2 pkt 2 w związku z ust. 1 ustawy. Dla prawidłowej

kwalifikacji działalności gospodarczej wnioskodawcy niezbędne są jednak szczegó-

łowe ustalenia dotyczące charakteru tej działalności, a także ocena, czy zarobek po-

chodzący z tej działalności stanowi dodatkowe źródło dochodu (uboczne zajęcie

zarobkowe) wnioskodawcy. W orzeczeniu z 28 lutego 2000 r., II UKN 439/99

(OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 541), Sąd Najwyższy wskazując na okoliczności prze-

mawiające za tym, iż dany rodzaj działalności gospodarczej nie stanowi ubocznego

zajęcia zarobkowego, wskazywał na stały charakter takiej działalności, powtarzal-

ność podejmowanych działań, podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospoda-

rowania, uczestnictwo w obrocie gospodarczym. W powyższym świetle ocena doko-

nana przez Sąd Apelacyjny, że działalność gospodarcza wnioskodawcy nie została

wyłączona spod obowiązku zgłoszenia jej do ewidencji i w konsekwencji powodowała

objęcie ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

została dokonana przedwcześnie, z pominięciem rozważenia elementów zwalniają-

cych od wpisu do ewidencji, przewidzianych art. 9 ustawy o działalności gospodar-

czej. Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 9 należy zatem uznać za usprawiedli-

wiony. Należy jednak zauważyć, iż charakter działalności gospodarczej wnioskodaw-

cy mógł ulec zmianie, na co wskazuje fakt wpisania 14 marca 2000 r. działalności

7

ślusarstwa - zakładu obróbki metali i usług dla rolnictwa do ewidencji działalności

gospodarczej oraz opłacania podatku dochodowego w formie ryczałtu.

Co się tyczy drugiej wymienionej na wstępie kwestii, to oczywiście należy zgo-

dzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że do dnia 31 grudnia 1996 r. istniał

prymat podlegania innemu niż rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego lub zaopa-

trzenia emerytalnego przez rolnika równocześnie prowadzącego gospodarstwo rolne.

Potwierdzał to art. 2 ust. 2 ustawy u.s.d.g., który stanowił, że osoby spełniające rów-

nocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym ustawą o

u.s.r. podlegają ubezpieczeniu określonemu ustawą, tj. ubezpieczeniu społecznemu

osób prowadzących działalność gospodarczą. Zasada ta doznała wyłomu przez na-

danie ustawą z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników nowego brzmienia art. 2 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą. W nowym brzmieniu przepis ten stwierdzał,

że osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym

określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu

społecznemu określonemu w ustawie z zastrzeżeniem przypadków określonych w

przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zawarte w tym przepisie zastrze-

żenie dotyczyło art. 5a ustawy o u.s.r., dodanego wymienioną ustawą zmieniającą,

według którego rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym za-

kresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą

działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służ-

bowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Może on podlegać innemu ubezpiecze-

niu społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że nie chce

podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności go-

spodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach.

W świetle przytoczonego przepisu art. 5a wybór systemu ubezpieczenia spo-

łecznego następuje na podstawie oświadczenia złożonego ZUS lub KRUS. Skarżący

nietrafnie przyjmuje, że oświadczenie to ma charakter oświadczenia woli w rozumie-

niu przepisów Kodeksu cywilnego w związku z czym powinny znajdować do niego

zastosowanie przepisy dotyczące sposobu składania tych oświadczeń, o których

mowa w art. 60 k.c. Regulacja prawna ubezpieczeń społecznych ma charakter regu-

lacji administracyjnoprawnej, a nie regulacji cywilnoprawnej. Zgodnie z art. 123

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.) w sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy

8

Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa

zawiera nieliczne odesłania do przepisów prawa cywilnego (art. 84). W zakresie ob-

jęcia ubezpieczeniem społecznym ustawa systemowa zawiera własne rozwiązania i

nie zawiera odesłania do przepisów prawa cywilnego. Oznacza to, iż nie ma podstaw

prawnych do stosowania art. 60 k.c., w szczególności zawartego tam unormowania,

według którego wola osoby składającej oświadczenie woli (dokonywującej czynności

prawnej) może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej

wolę w sposób dostateczny, do oświadczeń w przedmiocie wyboru rodzaju ubezpie-

czenia. W tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 60 k.c. nie jest

usprawiedliwiony. Skoro jednak okazał się usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 9

ustawy o działalności gospodarczej, na podstawie art. 39815

k.p.c. należało orzec jak

w sentencji wyroku.

========================================