II UK 249/07

Sygn. akt II UK 249/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z wniosku E. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E.

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 stycznia 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

10 stycznia 2007 r. oddalił apelację wnioskodawczyni E. K. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z siedzibą w G. z dnia

1 czerwca 2005 r. oddalającego odwołanie wnioskodawczyni od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w E. z dnia 21 grudnia 2004 r. odmawiającej

jej prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu Z. K., ponieważ nie miał on prawa

do renty lub emerytury.

W sprawie tej ustalono, że pismem z dnia 9 grudnia 2004 r. wnioskodawczyni

złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. wniosek o przyznanie

renty rodzinnej po jej zmarłym w dniu 4 grudnia 2004 r. mężu Z. K. Decyzją z dnia

21 grudnia 2004 r. organ rentowy odmówił przyznania wnioskodawczyni tego

świadczenia powołując się na art. 65 i 57 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz. U.

z 2004 r. Nr 35, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub

ustawą), ponieważ udokumentowany okres zatrudnienia zmarłego w ostatnim

dziesięcioleciu przed zgonem (od dnia 4 grudnia 1994 r. do dnia 4 grudnia 2004 r.)

przypadał w okresie od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 30 września 1995 r. i wynosił 5

miesięcy. Ponadto w dziesięcioleciu przed powstaniem częściowej niezdolności do

pracy Z. K. nie udokumentował wymaganego 5-letniego okresu zatrudnienia, a jego

niezdolność do pracy powstała w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego

ubezpieczenia. W chwili zgonu nie miał też ustalonego prawa do emerytury.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawczyni podzielając stanowisko

Sądu Okręgowego, że zmarły nie spełniał warunków do renty z tytułu niezdolności

do pracy na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, ponieważ nie

spełniał przesłanki wymienionej w art. 57 ust. 1 pkt 2 i 3 tej ustawy. W

dziesięcioleciu przypadającym na datę zgonu, tj. od dnia 4 grudnia 1994 r. do dnia

4 grudnia 2004 r. nie wykazał się bowiem wymaganym stażem ubezpieczeniowym

wynoszącym 5 lat. Takim stażem nie wykazał się również w dziesięcioleciu

poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy istniejącej od dnia

30 września 2003 r., tj. od dnia 30 września 1993 r. do dnia 30 września 2003 r.,

3

gdyż wynosił on jedynie 10 miesięcy i 13 dni. Natomiast w dziesięcioleciu

poprzedzającym datę powstania częściowej niezdolności do pracy ustalonej na

dzień 31 sierpnia 1999 r., tj. przypadającym od dnia 31 sierpnia 1989 r. do dnia 31

sierpnia 1999 r. zmarły miał udokumentowane jedynie 3 lata, 6 miesięcy i 19 dni

okresów ubezpieczeniowych. Zmarły nie spełniał także warunków do renty na

podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, ponieważ pomimo

posiadania ponad 25 letniego okresu ubezpieczenia i stwierdzonej całkowitej

niezdolności do pracy, nie posiadał wymaganego art. 57 ust. 1 pkt 2 tej ustawy 5-

letniego okresu ubezpieczeniowego w dziesięcioleciu przed datą powstania

niezdolności do pracy, zarówno częściową jak i całkowitą niezdolnością do pracy.

Sąd Apelacyjny nie zgodził się przy tym z wykładnią przedstawioną w

uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006

r., I UZP 5/05, za przekonujące uznając stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w

wyroku z dnia 22 czerwca 2005 r., II UK 352/04. Z uzasadnienia tego wyroku

wynika, że rygoryzm przewidziany w art. 57 ustawy o emeryturach i rentach,

nakazujący kumulatywne spełnienie trzech przesłanek wymienionych w tym

przepisie, został złagodzony z dniem 1 października 2003 r. poprzez dodanie do

niego przepisu ust. 2 (nowelizacja wprowadzona w art. 24 pkt 1 ustawy z dnia 27

czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, Dz. U. Nr 135, poz. 1268). Zmiana ta miała na

celu umożliwienie ubezpieczonym, którzy stali się całkowicie niezdolni do pracy, a

posiadali okresy składkowe i nieskładkowe w ilości znacznie przekraczającej

wymiar wskazany w art. 58 ustawy o emeryturach i rentach uzyskanie prawa do

renty z tytułu niezdolności, po spełnieniu tylko dwóch pierwszych przesłanek.

Zatem tylko te osoby - całkowicie niezdolne do pracy i posiadające wymagany

okres składkowy i nieskładkowy w ilości wskazanej w art. 57 ust. 2 tej ustawy -

mogą od 1 października 2003 r. uzyskać rentę z tytułu niezdolności do pracy, także

wówczas, gdy ich niezdolność do pracy powstała w okresach innych niż

wymienione w art. 57 ust. 1 pkt 3, a także po upływie 18 miesięcy od ustania

ostatniego okresu składkowego lub nieskładkowego. Zdaniem Sądu drugiej

instancji nie ma podstaw do uznania, że art. 57 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i

rentach samodzielnie reguluje uprawnienia do renty osób całkowicie niezdolnych

do pracy z określonym stażem ubezpieczeniowym bez potrzeby odwoływania się

4

do art. 58 ust. 1 i 2 tej ustawy, ponieważ art. 57 ust. 2 wyraźnie odwołuje się tylko

do punktu 3 art. 57 ust. 1 tej ustawy, czyli do tej części przepisu, która wymienia

okresy powstania niezdolności do pracy uprawniającej do reny. Artykuł 57 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach jest wyjątkiem od generalnej zasady ustanowionej

w art. 57 ust. 1, zgodnie z którą do powstania prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy wymagany jest nie tylko okres ubezpieczenia i niezdolność do pracy, lecz

także związek pomiędzy powstaniem tej niezdolności w niektórych okresach

składkowych lub nieskładkowych z określonym czasem. Skoro więc art. 57 ust. 2

ustawy jednoznacznie pozwala na niestosowanie wobec ubezpieczonych, których

dotyczy wymaganie z art. 57 ust. 1 pkt 3, to żadna z metod wykładni nie uprawnia

wniosku, że obejmuje on również wymaganie z art. 57 ust. 1 pkt 2. Stosownie do

art. 57 ust. 2 ustawy, prawo do renty osoby, która stała się całkowicie niezdolna do

pracy po ukończeniu 30 lat życia, i udowodniła okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny powstaje wówczas,

gdy spełnione zostaną także przesłanki z art. 58 ust. 2 tej ustawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, gdyby przyjąć stanowisko zawarte w uchwale z

dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, to jako postawę prawną przyznania prawa do

renty dla ubezpieczonego spełniającego przesłankę z art. 57 ust. 1 pkt 3, a nie

spełniającego warunku z art. 58 ust. 2, należałoby powołać przepis art. 57 ust. 2,

który stanowi, że ust. 1 pkt 3 nie stosuje się. W rozpoznawanej sprawie nie chodzi

jednak o „niestosowanie” ust. 1 pkt 3, lecz o niestosowanie art. 58 ust. 2 i art. 57

ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach. Sąd ten podkreślił, że żaden przypis

ustawy o emeryturach i rentach nie zawiera regulacji, że pod pewnymi warunkami

nie stosuje się art. 57 ust. 1 pkt 2 i 58 ust. 2. Dodatkowo Sąd Apelacyjny wskazał,

że gdyby podzielić stanowisko zawarte w uchwale z dnia 23 marca 2005 r., „to

zastanowienia wymaga, czy ustawodawca dodając przepis art. 57 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach, zamierzał uprzywilejować osoby całkowicie niezdolne do

pracy i posiadające 25 letni (mężczyźni) i 20 letni (kobiety) okres ubezpieczenia,

uprawniając ich do renty bez względu na wiek”. Z takiego przywileju nie mogą

korzystać osoby ubiegające o emeryturę, ponieważ zgodnie z art. 29 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach ustawodawca przyznaje prawo do emerytury mężczyźnie,

który ukończy 60 lat, ma 25 lat zatrudnienia i został uznany za całkowicie

5

niezdolnego do pracy. Przepis ten traci rację bytu. Z tych względów Sąd Apelacyjny

uznał, że wnioskodawczyni nie przysługuje renta po zmarłym mężu w świetle art.

65 ustawy o emeryturach i rentach.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucił Sądowi

Apelacyjnemu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 57 ust. 2 w

związku z art. 65 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, przez jego błędną

wykładnię, a także nie uwzględnienie przy rozstrzyganiu sprawy treści uchwały

składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 „z tego

tylko powodu, że skład orzekający w sprawie nie zgadza się z wykładnią

przedstawioną w uzasadnieniu do uchwały”. W związku z tym, okolicznością

uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest ”istotne zagadnienie prawne,

którego rozstrzygnięcie pozwoli na wyeliminowanie rozbieżności i wątpliwości w

orzecznictwie sądowym, chociaż zdaniem nie tylko pełnomocnika ubezpieczonej,

ale i przedstawicieli ZUS, właśnie uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego - I UZP

5/05 z dnia 23 marca 2006 r. rozstrzyga te wątpliwości”.

Skarżąca podniosła, że art. 57 ustawy o emeryturach i rentach wskazuje nie

tylko, jakie warunki musi spełnić ubezpieczony, aby uzyskać rentę z tytułu

niezdolności do pracy, ale też - w ust. 2 - jednoznacznie stanowi, że warunku o

jakim mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który

legitymuje się okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 20 lat dla kobiety

i 25 lat dla mężczyzny i jest całkowicie niezdolny do pracy. Wynika z tego w sposób

niebudzący wątpliwości, że art. 57 ust. 2 wyłącza konieczność spełnienia warunku

o jakim mowa w pkt 3 ust. 1 tego przepisu. Ta oczywista intencja prawodawcy

znalazła wyraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 marca. 2006 r. Mimo to,

Sady obu instancji „uparcie stoją na stanowisku jakoby zmiana, a właściwie

złagodzenie rygoryzmu z art. 57 ust. 1 i art. 58 ustawy o FUS odnosiło się

wyłącznie do osób ubiegających się o rentę socjalną tylko dlatego, że przepis ust. 2

do art. 57 ustawy o FUS dodany został w wyniku nowelizacji ustawy - art. 24 pkt. 1

ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej”. W ocenie skarżącej,

stanowisko takie oznaczałoby, że ustawodawca kreuje nierówność wobec prawa

poszczególnych ubezpieczonych spełniających jednakowo warunki ustawowe,

bowiem wobec jednych wymaga spełnienia kryteriów z art. 58 ustawy o

6

emeryturach i rentach, a innych, tylko dlatego, że „podpadają” pod rentę socjalną,

zwalnia ze spełniania tych warunków (pięć lat ubezpieczenia w ostatnich dziesięciu

latach lub niezdolność do pracy w 18-tu miesiącach od ustania stosunku pracy).

Zdaniem skarżącej, nie wiadomo co miał myśli Sąd Apelacyjny twierdząc, że

podzielenie stanowiska zawartego w uchwale I UZP 5/05 wymaga rozważenia, czy

ustawodawca dodając art. 57 ust. 2 zamierzał uprzywilejować osoby całkowicie

niezdolne do pracy i posiadające 25 letni (mężczyźni) i 20 letni (kobiety) okres

ubezpieczenia uprawniając ich do renty bez względu na wiek. Wcześniej bowiem

Sąd Apelacyjny zaznaczył, że orzekł odmiennie od tejże uchwały tylko dlatego, że

nie podziela jej uzasadnienia, nie wskazał jednak dlaczego go nie podziela, a

przecież uchwały jako takiej nie zakwestionował. W konsekwencji skarżąca wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego i jego zmianę przez przyznanie skarżącej renty rodzinnej, ewentualnie

o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym

(Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o Sądzie

Najwyższym), Sąd Najwyższy jest organem władzy sądowniczej, powołanym do

sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez: a) zapewnienie w ramach

nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i

wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych, i b)

przez podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne. W ramach

takich kompetencji jurysdykcyjnych Sąd Najwyższy podjął w składzie

powiększonym siedmiu sędziów, kontestowaną w zaskarżonym wyroku Sądu

Apelacyjnego w G., uchwałę z dnia z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, (OSNP

2006 nr 19-20, poz. 305), przesądzając, że renta z tytułu niezdolności do pracy

przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest

całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - jednolity tekst: Dz.

U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zmianami), bez potrzeby wykazywania

przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i

7

nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed

zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. W

szczególności z uzasadnienia tej uchwały wynika, że składowi powiększonemu

Sądu Najwyższego znane było odmienne stanowisko tego Sądu zawarte w wyroku

z dnia 22 czerwca 2005 r., I UK 352/04 (OSNP z 2006 nr 5-6, poz. 91), którego

motywy za przekonujące uznał Sąd Apelacyjny, ale którego skład siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego nie podzielił, podejmując uchwałę z dnia 23 marca 2006 r.

Skład orzekający Sądu Najwyższego w tej spornej kwestii uważa, że stanowisko

zawarte w kontestowanej uchwale przez Sąd Apelacyjny należy uznać za

prawidłowe z motywów wskazanych w jej uzasadnieniu, mając ponadto na uwadze,

po pierwsze to, że pomimo upływu znacznego okresu czasu od dnia podjęcia tej

uchwały do dnia orzekania w rozpoznawanej sprawie nie ma interwencji

ustawodawczej, która pozwalałaby oceniać - tak jak Sąd Apelacyjny w

zaskarżonym wyroku - stan prawny i przesłanki nabycia prawa do renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy przez osobę, która udowodniła okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny

oraz jest całkowicie niezdolna do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach) restrykcyjnie, tj. z potrzebą wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2

tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w

ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed

dniem powstania niezdolności do pracy. Po drugie, skład orzekający Sądu

Najwyższego miał na uwadze, że wykładnia zawarta w kontestowanej przez Sąd

Apelacyjny uchwale została aktualnie zaakceptowana przez zdecydowaną

większość sądów powszechnych orzekających w analogicznych sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych, co na gruncie wskazanych na wstępie dyrektyw

zawartych w art. 1 pkt 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, wyklucza akceptację dla

radykalnie odmiennych kierunków orzekania przez Sąd Apelacyjny w opozycji do

stanowiska zawartego w kontestowanej uchwale Sądu Najwyższego, którą

podzielają w takich samych sprawach sądy powszechne orzekające w innych

okręgach apelacyjnych w Polsce, przez co wykładnię tę można uznać za utrwaloną.

Jest to istotne zwłaszcza z punktu widzenia dyrektywy zapewnienia jednolitości

orzecznictwa sądów powszechnych przez rozpoznawanie skarg kasacyjnych, co

8

wyklucza także racjonalnie możliwość akceptacji przez Sąd Najwyższy

rozpoznający skargi kasacyjne rozbieżnego orzekania w takich samych lub

analogicznych sprawach przez różne sądy powszechne.

Końcowo skład orzekający zwrócił uwagę, że w wyroku z dnia 24 kwietnia 2008

r. II UK 235/05 (dotychczas niepublikowany), Sąd Najwyższy uznał, iż wykładnia

zawarta w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., I UZP 5/05 (dotychczas niepublikowana) ma zastosowanie także przy

przyznawaniu osobom uprawnionym prawa do renty rodzinnej po osobie zmarłej,

którą uznaje się za całkowicie niezdolną do pracy przy ocenie prawa do renty (art.

65 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach), jeżeli do dnia śmierci taka osoba

legitymowała się stażem okresów składkowych i nieskładkowych wynoszącym co

najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny. Wszystko to łącznie oznacza,

że Sąd Najwyższy uznał zarzuty skargi kasacyjnej za uzasadnione, przez co przy

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny ma obowiązek odstąpienia od

dalszego kontestowania uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I

UZP 5/05, oraz wyrokowania zgodnie z interpretacją zawartą w tej uchwale

powiększonego składu najwyższej instancji sądowej (art. 386 § 6 w związku z art.

39821

k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39815

k.p.c.

/tp/