II UK 262/07

Wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r.

II UK 262/07

Wymaganie posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygo-

towaniem pedagogicznym stawiane pracownikom zatrudnionym na stanowi-

skach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy (art. 1 ust.1 pkt 5 w

związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy-

ciela, jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) warunkuje możli-

wość zaliczenia okresów zatrudnienia w tym charakterze jako pracy nauczy-

ciela (pracy w szczególnym charakterze), umożliwiającej ubieganie się o eme-

ryturę w obniżonym wieku emerytalnym.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 kwietnia

2008 r. sprawy z wniosku Janusza L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w W. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 25 lipca 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W.

odmówił ubezpieczonemu Januszowi L. przyznania prawa do emerytury (w wieku

obniżonym) w oparciu o art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela i nie

zaliczył mu - do okresów pracy w szczególnym charakterze - pracy na stanowiskach

kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy, wobec nielegitymowania się przez

wnioskodawcę wyższym wykształceniem w okresie zatrudnienia na tych stanowi-

skach.

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł ubezpieczony, domagając się przy-

znania mu emerytury w wieku obniżonym. Twierdził, że spełnia wymagania kwalifika-

2

cyjne określone w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela - w szczególności posiada

wyższe wykształcenie, ponieważ ukończył studia o profilu nauczycielskim oraz kurs

zorganizowany na podstawie art. 70 ust. 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o syste-

mie oświaty.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wyjaśnił, że wnioskodawca udo-

wodnił jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 14 dni pracy nauczycielskiej, natomiast nie uznano

jako pracy nauczyciela jego zatrudnienia na stanowisku Komendanta OHP, ponieważ

w czasie tego zatrudnienia nie zostały przez niego spełnione warunki określone w

art. 1 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, a ponadto ubez-

pieczony nie wykazał, aby stosunek pracy wygasł w warunkach uprawniających do

emerytury.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem

z 4 grudnia 2006 r. [...] oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca

urodził się 18 czerwca 1950 r., studiował od października 1968 r. do 29 września

1972 r. na Uniwersytecie W. na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych i po

zaliczeniu ośmiu semestrów uzyskał absolutorium. Dyplom ukończenia studiów wyż-

szych uzyskał 17 grudnia 1999 r., a następnie 25 sierpnia 2003 r. ukończył studia

podyplomowe. Wnioskodawca pracował na różnych kierowniczych stanowiskach w

Komendzie Stołecznej OHP i był Komendantem Głównym OHP. W okresie od 23

marca 1992 r. do 26 czerwca 1992 r. był słuchaczem kursu pedagogicznego dla in-

struktorów praktycznej nauki zawodu, który to kurs został zgłoszony w Kuratorium

Oświaty i Wychowania w N.S. na podstawie art. 70 ust. 4 ustawy z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty. Od września 1991 r. do czerwca 1995 r. i od września

1998 r. do czerwca 2005 r. wnioskodawca prowadził zajęcia z młodzieżą z zakresu

wychowania obywatelskiego i wiedzy o Polsce w różnych województwach, jednak

zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zajęcia takie nie były zajęciami dydak-

tycznymi ani wychowawczymi w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w odniesieniu do pracowników zatrudnionych w

Ochotniczych Hufcach Pracy za pracę w szczególnym charakterze (pracę nauczy-

ciela w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela) można uznać jedynie pracę

na stanowiskach wychowawców, pedagogów i stanowiskach kierowniczych z kwalifi-

kacjami określonymi w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, związaną z wykonywa-

niem pracy dydaktycznej i wychowawczej co najmniej w połowie obowiązującego

czasu pracy. Wnioskodawca domagał się zaliczenia jako pracy pedagogicznej za-

3

trudnienia od 15 marca 1977 r. do 28 lutego 1979 r., od 1 września 1981 r. do 12

czerwca 1990 r., od 1 września 1990 r. do 10 czerwca 1995 r., a więc pracy wykony-

wanej przez przeszło 10 lat w okresie poprzedzającym odbycie kursu instruktora

praktycznej nauki zawodu i przed uzyskaniem tytułu zawodowego magistra, co na-

stąpiło 17 grudnia 1999 r. Ponadto ubezpieczony żądał zaliczenia jako pracy w

szczególnym charakterze okresów od 1 września 1998 r. do 15 grudnia 2003 r. i od

15 grudnia 2000 r. do 2 stycznia 2006 r.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że do uzyskania prawa do emerytury w

oparciu o art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm., powoływanej dalej jako „ustawa o emeryturach i rentach”) wnioskodawca, który

osiągnął wiek 55 lat, musiałby udowodnić 30-letni okres zatrudnienia oraz 20 lat

pracy w szczególnym charakterze, jak tego wymaga art. 88 ustawy Karta Nauczy-

ciela. Zdaniem Sądu Okręgowego, dla nabycia prawa do emerytury w oparciu o ten

przepis, stosownie do art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, wnioskodawca musiałby

legitymować się dyplomem ukończenia studiów wyższych na określonym kierunku

oraz przygotowaniem pedagogicznym, których nie posiadał w okresie zatrudnienia.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją wnioskodawca. W apelacji zarzucił naru-

szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z

art. 88 ust. 1 i art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela,

w wyniku przyjęcia, że nie wykonywał pracy w szczególnym charakterze w rozumie-

niu art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, a także wskazał na sprzeczność ustaleń

Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 3 kwietnia 2007 r. [...] oddalił apela-

cję wnioskodawcy. Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczony składając 28 kwiet-

nia 2006 r. wniosek o przyznanie prawa do emerytury, swoje roszczenie wywiódł z

art. 32 ust. 3 w związku z art. 24 (w brzmieniu wówczas obowiązującym) ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Na podstawie tych

przepisów, prawo do ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym zachowuje

osoba zatrudniona w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze po

spełnieniu warunków do jej nabycia w oparciu o przepisy szczególne, w tym wypadku

Kartę Nauczyciela. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) w art. 1 ust. 1 stanowi, że ustawie

4

podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w

jednostkach wymienionych w tym przepisie, a także inni pracownicy wymienieni w

art. 1 ust. 2 pkt 4 i 5. Stosownie do art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, który wszedł

w życie 6 kwietnia 2000 r., ustawie podlegają także pracownicy zatrudnieni w Ochot-

niczych Hufcach Pracy na stanowiskach wychowawców, pedagogów oraz na stano-

wiskach kierowniczych, posiadający kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt

1, wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowiązują-

cego ich czasu pracy. Od 6 kwietnia 2000 r. do art. 91b Karty Nauczyciela dodano

także ust. 2a, stanowiący, że do pracowników, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 4 i

5, mają zastosowanie art. 6, 51, 64 ust. 3, art. 86-88 i 90, a zatem także przepisy

dotyczące przejścia na emeryturę bez ograniczenia wieku emerytalnego. Dla skorzy-

stania z prawa do tego świadczenia osoba wymieniona w ustawie musi się legitymo-

wać co najmniej 30-letnim ogólnym okresem zatrudnienia, w tym 20-letnim okresem

pracy w szczególnym charakterze, oraz powinna rozwiązać stosunek pracy na swój

wniosek, a w wypadku osoby urodzonej po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia

1969 r. prawo to może nabyć, jeżeli nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytal-

nego albo złożyła wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w

otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych, na dochody budżetu państwa.

Wszystkie przepisy prawa z zakresu ubezpieczeń społecznych są przepisami

bezwzględnie obowiązującymi i brak nawet jednego z warunków, niezbędnych do

nabycia prawa do żądanego świadczenia, powoduje niestwierdzenie do niego prawa.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że ubiegając się o prawo do emerytury na podstawie art.

88 Karty Nauczyciela wnioskodawca powinien spełnić wszystkie przesłanki określone

nie tylko w tym przepisie, ale także w art. 1 ust. 2 pkt 5 i w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty

Nauczyciela.

Poza sporem było, że wnioskodawca legitymuje się ponad 30-letnim okresem

zatrudnienia, a jak wynika ze świadectwa pracy z 28 kwietnia 2006 r. stosunek pracy

został z nim rozwiązany z dniem 30 kwietnia 2006 r. na jego wniosek w związku z

przejściem na emeryturę. Poza sporem było także zaliczenie wnioskodawcy przez

organ rentowy - jako pracy w szczególnym charakterze - pracy w charakterze nau-

czyciela od 18 października 1982 r. do 30 czerwca 1983 r. i od 1 września 1983 r. do

31 sierpnia 1984 r. w wymiarze 1 roku, 8 miesięcy i 14 dni. W latach 1977-2006

wnioskodawca pracował jako Komendant Wojewódzki OHP w W. oraz Komendant

5

Główny OHP. Sąd Apelacyjny stwierdził, że okres zatrudnienia na stanowiskach kie-

rowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy uważa się za pracę w szczególnych wa-

runkach między innymi wówczas, gdy osoba wykonująca taką pracę posiada kwalifi-

kacje, o których stanowi art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, przy czym kwalifikacje

muszą być potwierdzone wyższym wykształceniem z odpowiednim przygotowaniem

pedagogicznym lub ukończeniem zakładu kształcenia nauczycieli. Sąd drugiej in-

stancji podkreślił, że wnioskodawca studiował w latach 1968/1969 - 1971/1972 i uzy-

skał absolutorium na kierunku nauki polityczne - specjalność nauczycielska w Insty-

tucie Nauk Politycznych Uniwersytetu W., jednak tytuł zawodowy magistra uzyskał

dopiero 17 grudnia 1999 r., a zatem do tej daty nie posiadał wyższego wykształcenia.

Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego (wyrok z 19 wrze-

śnia 2002 r., I PKN 406/01 OSNAPiUS - wkł. z 2003 nr 7, poz. 10) oraz Naczelnego

Sądu Administracyjnego (wyrok z 27 listopada 2001 r., II SA 2133/01, LEX nr 84359),

uznał, że posiadanie wyższego wykształcenia (w rozumieniu art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty

Nauczyciela) oznacza legitymowanie się odpowiednim dyplomem ukończenia stu-

diów na określonym kierunku. Ubezpieczony do daty uzyskania dyplomu ukończenia

studiów wyższych, czyli do 17 września 1999 r., nie spełniał warunku dotyczącego

legitymowania się wyższym wykształceniem, a skoro jego zatrudnienie na stanowi-

sku Komendanta Głównego OHP trwało do 30 kwietnia 2006 r., to od chwili uzyska-

nia wyższego wykształcenia był to niewystarczający okres dla stwierdzenia (wraz z

okresem zaliczonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych) 20-letniego zatrudnie-

nia w szczególnych warunkach. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z twierdzeniem wnio-

skodawcy, że od 29 czerwca 1992 r., czyli od dnia ukończenia kursu pedagogiczne-

go instruktorów praktycznej nauki zawodu, posiadał on odpowiednie wykształcenie,

wobec tego nie można było uznać, że wnioskodawca przez cały sporny okres posia-

dał kwalifikacje określone art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. W ocenie Sądu Ape-

lacyjnego okoliczność, że w krótkim okresie wnioskodawca był zatrudniony jako nau-

czyciel historii (od 18 października 1982 r. z przerwą do 31 sierpnia 1983 r.), świad-

czy jedynie o tym, że pracował on w szczególnych warunkach, a nie że spełniał kwa-

lifikacje, o jakich mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. W spornych okresach

nie był bowiem nauczycielem a pracownikiem, do którego mają zastosowanie przepi-

sy Karty Nauczyciela. Dla uznania pracy ubezpieczonego jako pracy w szczególnych

warunkach konieczne było spełnienie wymagań dotyczących kwalifikacji zawodo-

6

wych określonych w tym przepisie przez cały okres pełnienia funkcji kierowniczych w

OHP (co najmniej przez okres brakujący do 20 lat pracy w szczególnych warunkach).

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik wnioskodawcy,

zaskarżając wyrok ten w całości.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 32 ust. 1 i ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w

związku z art. 88, art. 1 ust. 2 pkt 5 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.

Karta Nauczyciela, polegającą na bezzasadnym przyjęciu za warunek zaliczenia

okresów zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych

jako zatrudnienia w warunkach szczególnych, aby pracownik ten posiadał wyższe

wykształcenie przez cały okres zatrudnienia, gdy tymczasem okoliczność ta powinna

być badana jedynie na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa do emerytury.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy przez zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i zmianę

wyroku Sądu Okręgowego i orzeczenie o przysługiwaniu odwołującemu się prawa do

wcześniejszej emerytury. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpo-

znania, ponieważ na gruncie przytoczonych w skardze przepisów powstaje istotne

zagadnienie prawne, czy stawiane pracownikom zatrudnionym w Ochotniczych Huf-

cach Pracy na stanowiskach kierowniczych wymaganie posiadania wyższego wy-

kształcenia (art. 1 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 Karty Nauczyciela) jest wa-

runkiem formalnym uznania okresu zatrudnienia takiego pracownika za pracę w wa-

runkach szczególnych, czy też jest jedynie warunkiem możliwości ubiegania się o

wcześniejszą emeryturę. Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że ubezpieczony był

zatrudniony przez okres ponad 20 lat na stanowiskach kierowniczych w Ochotni-

czych Hufcach Pracy. Podczas tego zatrudnienia w wymiarze co najmniej pół etatu

wykonywał pracę dydaktyczną. Na dzień złożenia wniosku o emeryturę ubezpieczo-

ny legitymował się wyższym wykształceniem, a zatem spełniał wszelkie przesłanki

uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury. Stawianie przez Sąd wymagania, aby

dla zaliczenia tych okresów zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych nie-

zbędne było posiadanie w tych okresach wyższego wykształcenia, jest „stosowaniem

prawa wstecz” i nie znajduje uzasadnienia w przywołanych przepisach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Zarzucono w niej jedynie

naruszenie art. 32 ust. 1 i ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 88, art. 1 ust.

2 pkt 5 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. W związku

z niezakwestionowaniem przez skarżącego podstawy faktycznej wyroku Sądu Apela-

cyjnego, w postępowaniu kasacyjnym wiążące były ustalenia faktyczne stanowiące

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach stanowią, że ubezpieczonym uro-

dzonym przed 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w art. 32

ust. 2-3 tej ustawy, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 tej

ustawy (art. 32 ust. 1). Dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w art. 32 ust.

1, za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się, między in-

nymi, nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonu-

jących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.

Karta Nauczyciela (art. 32 ust. 3 pkt 5).

Z kolei Karta Nauczyciela przewiduje, że nauczyciele mający trzydziestoletni

okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś

nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i

schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wy-

konywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po

rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę (art. 88 ust. 1).

Ustawie Karta Nauczyciela podlegają również, w zakresie określonym ustawą, pra-

cownicy zatrudnieni w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach wychowawców,

pedagogów oraz na stanowiskach kierowniczych, posiadający kwalifikacje, o których

mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, wykonujący pracę dydaktyczną i wychowawczą co naj-

mniej w połowie obowiązującego ich czasu pracy (art. 1 ust. 2 pkt 5). Stanowisko na-

uczyciela może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowied-

nim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i

podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje (art. 9

ust. 1 pkt 1).

Naruszenia przytoczonych powyżej przepisów skarżący upatruje w bezzasad-

nym - jego zdaniem - przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że warunkiem zaliczenia okre-

8

sów zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych

jako zatrudnienia w warunkach szczególnych (pozwalającego na skorzystanie z

przywileju nabycia uprawnień emerytalnych w wieku obniżonym) jest posiadanie

przez pracownika wyższego wykształcenia przez cały okres zatrudnienia w Ochotni-

czych Hufcach Pracy, podczas gdy - zdaniem skarżącego - okoliczność ta (posiada-

nie wyższego wykształcenia) powinna być badana w odniesieniu do dnia złożenia

wniosku o przyznanie prawa do emerytury.

W ocenie Sądu Najwyższego skarżący nie ma racji, zaś wykładnia przytoczo-

nych przepisów ustawy o emeryturach i rentach oraz ustawy Karta Nauczyciela do-

konana przez Sąd Apelacyjny nie budzi zastrzeżeń. Ubezpieczony wystąpił o przy-

znanie emerytury nauczycielskiej na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, po-

wołując się na spełnienie warunków z niego wynikających. Przepis ten nie pozostaje

w bezpośrednim związku normatywnym z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i reguluje odrębną podstawę prawa do emery-

tury nauczycielskiej (emerytury w wieku obniżonym), przewidującą własne przesłanki

nabycia tego prawa. Chociaż art. 86 Karty Nauczyciela, według którego nauczyciel

zaliczany jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze, za-

wiera znane ustawie o emeryturach i rentach pojęcie „praca w szczególnym charak-

terze,” to nie odsyła do przepisów tej ustawy. Co więcej, art. 32 ust. 5 oraz art. 47

ustawy o emeryturach i rentach wyraźnie przewidują, że odrębne przepisy określają

zasady przechodzenia na emeryturę, bez względu na wiek, nauczycieli urodzonych

przed dniem 1 stycznia 1949 r. oraz urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed

dniem 1 stycznia 1969 r. Wynika z nich zatem wprost, że Karta Nauczyciela określa

swoje własne warunki nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej. Jedynym odesła-

niem do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, zawartym w art. 88 Karty Nauczyciela, jest jego ust. 2 dotyczący podstawy

wymiaru emerytury. Wnioskodawca urodził się po 1 stycznia 1949 r., a zatem art. 32

ustawy o emeryturach i rentach w ogóle nie miał do niego zastosowania, choćby ze

względu na datę urodzenia.

Sąd Najwyższy w wyroku z 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11,

poz. 197), stwierdził, że po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie zarysowały się

dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli, wywodzące się z potraktowania pracy

nauczycielskiej jako zatrudnienia w szczególnym charakterze: pierwszy, związany z

9

wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze, określonej w przepisach rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z art. 32 i 46 ustawy o emeryturach i rentach i

drugi, w którym warunki emerytalne regulowane są przepisami odrębnymi. Podkreślił,

że brak związku normatywnego między przepisami regulującymi świadczenia dla

pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze a przepisami Karty

Nauczyciela wynikał także wcześniej wprost z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

W przepisach przewidujących świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie wymieniono nauczycieli (por.

art. 53 ust. 3 tej ustawy), stwierdzając w art. 53 ust. 4, że uprawnienia z tytułu szcze-

gólnego charakteru zatrudnienia nauczycieli regulują odrębne przepisy. W wyroku

tym odwołano się do wykładni historycznej, która prowadzi do wniosku, że prawo do

emerytury nauczycielskiej, zawsze wywodzone z faktu zatrudnienia w szczególnym

charakterze, określanego niegdyś jako zatrudnienie I kategorii, łączyło się z odręb-

nym od reguł powszechnych, dotyczących pozostałych pracowników wykonujących

pracę w szczególnym charakterze, ustaleniem warunków, pod którymi nauczyciel

mógł być zaliczony do pracowników tej kategorii.

Przepis art. 86 Karty Nauczyciela, w obecnym brzmieniu, nie precyzuje okre-

ślenia „praca w szczególnym charakterze” - poza stwierdzeniem, że nauczyciel zali-

czany jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze - ani też

nie odsyła do jego prawnej definicji ustalonej w innych przepisach. Ani ten przepis,

ani art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela nie definiują wprost pojęcia”praca w szczególnym

charakterze” w odniesieniu do pracy nauczyciela. Należy mieć jednak na uwadze, że

przepisy te, z mocy art. 32 ust. 5 i 47 ustawy o emeryturach i rentach, należą do

systemu emerytalnego i do interpretacji użytych w art. 88 ust. 1 pojęć - „okres za-

trudnienia” i „wykonywanie pracy w szczególnym charakterze” - stosuje się definicje

obowiązujące w tym systemie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 2005 r.,

II UK 219/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 361; z dnia 5 maja 2005 r., II UK 215/04,

OSNP 2005 nr 22, poz. 360).

Jak wynika z ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego - wiążących w postępo-

waniu kasacyjnym - skarżący (ubiegający się o prawo do emerytury w wieku obniżo-

nym) nie był w okresie swojego zatrudnienia w Ochotniczych Hufcach Pracy nauczy-

10

cielem - nie był zatrudniony na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pra-

cownika pedagogicznego, jak to przewiduje art. 1 ust. 1 lub ust. 1a Karty Nauczycie-

la, a placówką jego zatrudnienia nie była szkoła w rozumieniu art. 1 ust. 1 lub ust. 1a

tej ustawy (art. 3 pkt 1 i 2 Karty Nauczyciela). Do ubezpieczonego stosuje się przepi-

sy Karty Nauczyciela (verba legis: ubezpieczony „podlega ustawie”) jako do pracow-

nika zatrudnionego w Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowisku kierowniczym (art.

1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela) i tylko z tego tytułu, a nie jako do nauczyciela w ro-

zumieniu definicji zawartej w art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela. Ustawie Karta Nauczy-

ciela podlegają również, w zakresie określonym ustawą, pracownicy zatrudnieni w

Ochotniczych Hufcach Pracy na stanowiskach kierowniczych (ubezpieczony spełnia

ten warunek zaliczenia jego pracy do pracy w szczególnym charakterze), jednak je-

dynie ci, którzy posiadają kwalifikacje, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1, a po-

nadto wykonują pracę dydaktyczną i wychowawczą co najmniej w połowie obowią-

zującego ich czasu pracy (art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela). Kwalifikacje, o któ-

rych mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, dotyczą między innymi wykształ-

cenia. Zgodnie z tym przepisem, stanowisko nauczyciela może zajmować osoba,

która posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym

lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do

którego są to wystarczające kwalifikacje. W rozpoznawanej sprawie na etapie postę-

powania kasacyjnego problemem wymagającym rozstrzygnięcia jest jedynie to, czy

wymaganie dotyczące posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygo-

towaniem pedagogicznym powinno dotyczyć (całego) okresu zatrudnienia na stano-

wiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy, czy też jest jedynie formal-

nym warunkiem ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym, a zatem powinno być

objęte badaniem nie w odniesieniu do całego okresu zatrudnienia w szczególnym

charakterze, a jedynie na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa do emerytury w

wieku obniżonym. Problem postawiony w taki sposób musi być rozstrzygnięty w spo-

sób odmienny od sugerowanego przez skarżącego.

Skoro zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, stanowisko nauczyciela

może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygo-

towaniem pedagogicznym (kwestia ewentualnego ukończenia odpowiedniego zakła-

du kształcenia nauczycieli jako wymagania dotyczącego kwalifikacji pedagogicznych

alternatywnego do posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowa-

niem pedagogicznym nie jest przedmiotem rozważań w rozpoznawanej sprawie), to

11

oczywiste jest, że wymaganie to dotyczyć musi chwili zatrudnienia pracownika na

stanowisku nauczyciela i zajmowania przez niego tego stanowiska, a nie chwili za-

kończenia pracy na tym stanowisku w związku z ubieganiem się o emeryturę. Posia-

danie wyższego wykształcenia nie jest warunkiem możliwości ubiegania się o eme-

ryturę w wieku obniżonym. Jest warunkiem zatrudnienia na stanowisku nauczyciela i

zajmowania tego stanowiska w okresie tego zatrudnienia. Jest także warunkiem zali-

czenia pracy nauczyciela do pracy w szczególnym charakterze. Tym samym jest wa-

runkiem uznania pracy na stanowisku kierowniczym w Ochotniczych Hufcach Pracy

jako pracy pozwalającej na zastosowanie do takiego pracownika - niebędącego nau-

czycielem w rozumieniu art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela - przywilejów przewidzianych

w tej ustawie, choćby dotyczących obniżonego wieku emerytalnego. Z tej przyczyny

sformułowane przez skarżącego istotne zagadnienie prawne, czy stawiane pracow-

nikom zatrudnionym na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy

wymaganie posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem

pedagogicznym (art. 1 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela)

jest warunkiem formalnym uznania okresu zatrudnienia takiego pracownika za pracę

w szczególnym charakterze, czy jedynie warunkiem możliwości ubiegania się o eme-

ryturę w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela), powinno być rozstrzy-

gnięte na rzecz pozytywnej odpowiedzi na pierwszy z członów powyższej alternaty-

wy. Wymaganie dotyczące posiadania wyższego wykształcenia z odpowiednim przy-

gotowaniem pedagogicznym warunkuje możliwość zaliczenia okresów zatrudnienia

jako pracy w szczególnym charakterze (pracy nauczyciela) i nie może być trakto-

wane wyłącznie jako jeden z warunków przyznania prawa do emerytury w wieku ob-

niżonym. Posiadanie wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem pe-

dagogicznym jest niezbędnym warunkiem zatrudnienia na stanowisku nauczyciela, a

wykonywanie pracy nauczyciela przez 20 lat (jako pracy w szczególnym charakte-

rze), będące przesłanką przejścia na emeryturę w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela), jest jedynie konsekwencją spełnienia warunku zatrudnienia na

tym stanowisku. Inaczej mówiąc, od nauczyciela wymaga się wyższego wykształce-

nia w momencie zatrudnienia go na tym stanowisku i przez czas zatrudnienia, a nie

w chwili przejścia na emeryturę i w związku z ubieganiem się o emeryturę w wieku

obniżonym. Przesłanka posiadania wyższego wykształcenia sama w sobie nie tworzy

żadnego prawa podmiotowego, dopiero ziszczenie się wszystkich warunków przewi-

12

dzianych art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela powoduje powstanie prawa do emerytury

nauczycielskiej (prawa podmiotowego).

Twierdzenie skarżącego, że spełnianie przez wnioskodawcę warunku posia-

dania wyższego wykształcenia może być badane jedynie na dzień złożenia przez

niego wniosku o ustalenie prawa do emerytury w wieku obniżonym (art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela), a nie w odniesieniu do okresu zatrudnienia na stanowiskach kie-

rowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy przypadającego przed wejściem w życie

art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela (co nastąpiło 6 kwietnia 2000 r.), jest całkowicie

oderwane od treści art. 9 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, do którego art. 1 ust. 2 pkt 5 bezpo-

średnio nawiązuje.

Zarzut skargi kasacyjnej sprowadzający się do zakwestionowania stawiania

odwołującemu się przez sąd w sposób dorozumiany wymagania, aby do zaliczenia

okresów pracy na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy jako

pracy w szczególnym charakterze niezbędne było posiadanie w całym tym okresie

wyższego wykształcenia, jako „stosowania prawa wstecz”, nie został powiązany z

żadnym przepisem prawa (choćby z zarzutem naruszenia art. 2 Konstytucji RP, z

którego wyprowadza się zakaz stosowania prawa wstecz), co uniemożliwia jego

szczegółowe rozważenie i ustosunkowanie się do niego przez Sąd Najwyższy. To

samo dotyczy kwestionowania przez skarżącego - pośrednio - braku odpowiednich

przepisów przejściowych w ustawie nowelizującej Kartę Nauczyciela, które pozwala-

łyby na zaliczenie okresu pracy na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Huf-

cach Pracy bez posiadania wyższego wykształcenia z przygotowaniem pedagogicz-

nym do pracy w szczególnym charakterze. Pytanie pełnomocnika skarżącego, czy

wymaganie posiadania wyższego wykształcenia można stawiać odwołującemu się za

okres poprzedzający wejście w życie art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, musi po-

zostać bez odpowiedzi, ponieważ żaden z powołanych w skardze kasacyjnej przepi-

sów prawa materialnego nie dotyczy tego zagadnienia. Można jedynie ogólnie

stwierdzić, że sytuacje prawne osób, które nie spełniają wszystkich przesłanek naby-

cia prawa do emerytury według ogólnych reguł, a w szczególności przesłanki osią-

gnięcia powszechnego wieku emerytalnego, mogą być ukształtowane w sposób bar-

dziej rygorystyczny (mniej korzystny) w stosunku do regulacji ogólnej (powszechnej).

Wnioskodawca nie był nauczycielem lub pedagogiem zatrudnionym w OHP, lecz

pełnił funkcje kierownicze, był Komendantem Wojewódzkim OHP w W. oraz Komen-

dantem Głównym OHP. Już samo to, że poczynając od ustawy nowelizującej Kartę

13

Nauczyciela w 2000 r. został uznany za osobę podlegającą ustawie Krata Nauczy-

ciela (został objęty Kartą Nauczyciela i przywilejami wynikającymi z tej Karty) jest dla

niego korzystne, dlatego powinien spełniać rygorystycznie wymagania wynikające ze

znowelizowanych przepisów.

Skoro skarżący twierdzi, że ustalone nowelizacją z 2000 r. (chodzi o ustawę z

18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych

innych ustaw; Dz.U. Nr 19, poz. 239 ze zm.) brzmienie art. 1 ust. 2 pkt 5 Karty Nau-

czyciela nie może odnosić się do stanu faktycznego sprzed tej nowelizacji (czyli -

zdaniem skarżącego - nie można odmawiać wnioskodawcy uznania okresu zatrud-

nienia w Ochotniczych Hufcach Pracy przed 6 kwietnia 2000 r. jako zatrudnienia w

szczególnym charakterze tylko z tego powodu, że nie posiadał wówczas formalnie

wyższego wykształcenia), to jest to równoznaczne z twierdzeniem, że jego zatrud-

nienie na stanowiskach kierowniczych w Ochotniczych Hufcach Pracy przez tą no-

welizacją (czyli przed 6 kwietnia 2000 r.) w ogóle nie powinno być uwzględnione jako

okres pracy w szczególnym charakterze, uprawniający do ubiegania się o emeryturę

w wieku obniżonym. Wnioskodawca w swojej argumentacji nie bierze bowiem pod

uwagę tego, że domaganie się zaliczenia mu okresu pracy na stanowiskach kierow-

niczych w Ochotniczych Hufcach Pracy (świadczonej przed 6 kwietnia 2000 r.) do

pracy w szczególnym charakterze, uprawniającym do skorzystania z przywileju

przewidzianego w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, jest również „stosowaniem prawa

wstecz”.

Najważniejszy problem prawny podniesiony w skardze kasacyjnej, a mianowi-

cie zagadnienie stosowania znowelizowanych przepisów Karty Nauczyciela (w

szczególności art. 1 ust. 2 pkt 5) do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej

nowelizacji (czyli sprzed 6 kwietnia 2000 r.) nie został powiązany z odpowiednio zi-

dentyfikowanymi przepisami prawa materialnego, które tego zagadnienie dotyczą, co

uniemożliwia rozpoznanie i rozstrzygnięcie tego problemu w postępowaniu kasacyj-

nym.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================