III CZP 36/08

Uchwała z dnia 23 kwietnia 2008 r., III CZP 36/08

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sąd Najwyższy w sprawie upadłościowej "A.B.C.H.S.-B.", sp. z o.o. w O. przy

uczestnictwie wierzyciela Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W., Oddział

Wojewódzki w O. po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 23 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Rejonowy w Olsztynie postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r.:

"Czy w postępowaniu upadłościowym składki na ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych podlegają

zaspokojeniu w kategorii II, w szczególności – czy są daninami publicznymi w

rozumieniu art. 342 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Składki na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych są daninami publicznymi w

rozumieniu art. 342 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) i podlegają

zaspokojeniu w kategorii drugiej.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w związku z

rozpoznawaniem zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, którym

oddalono sprzeciw wierzyciela – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od listy

wierzytelności w takim zakresie, w jakim wierzytelność z tytułu nieopłaconych przez

upadłego składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych zakwalifikowano w trzeciej, a nie – jak

domagał się tego skarżący – w drugiej kategorii określonej w art. 342 ust. 1 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535

ze zm. – dalej: "Pr.u.n.").

Sąd Rejonowy podniósł w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu

zagadnienia prawnego, że przepis ten, w którym odrębnie wymieniono „podatki”

„inne daniny publiczne” oraz „składki na ubezpieczenie społeczne,” stanowi

podstawę wątpliwości, jak należy zakwalifikować daniny publiczne inne niż składki

na ubezpieczenie społeczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. ustawodawca zaliczył do pierwszej kategorii

zaspokojenia z masy upadłości m.in. koszty postępowania upadłościowego,

należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe

pracowników oraz należności ze stosunku pracy, a do kategorii drugiej,

unormowanej w pkt 2, podatki, inne daniny publiczne oraz niepodlegające

zaspokojeniu w kategorii pierwszej należności z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne należne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości wraz z należnymi

od nich odsetkami i kosztami egzekucji. Jednocześnie art. 342 ust. 3 Pr.u.n.

stanowi, że przepisy dotyczące zaspokojenia należności ze stosunku pracy stosuje

się odpowiednio do roszczeń Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych o zwrot z masy upadłości świadczeń wypłaconych przez Fundusz

pracownikom upadłego.

Podstawową formą finansowania ochrony zdrowia jest składka na

ubezpieczenie zdrowotne, uregulowana ustawą z dnia 27 sierpnia 2004 r. o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U z

2004 r. Nr 210, poz. 2135 ze zm. – dalej „u.ś.o.z.”). Ustawa ta w art. 65 wyraża

zasadę solidarności społecznej jako zasadę ubezpieczenia zdrowotnego. Artykuł 66

ust. 1 określa szeroki katalog osób podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu

zdrowotnemu. Zwraca uwagę, że w odróżnieniu od systemu ubezpieczeń

społecznych, w którym uiszczenie składek daje roszczenie do określonych

dokładnie świadczeń pieniężnych (zasiłek, emerytura, renta, odszkodowanie),

składka na ubezpieczenie zdrowotne ma odmienny charakter, uprawniony bowiem

do składki Narodowy Fundusz Zdrowia nie jest zobowiązany do spełnienia

„określonego świadczenia”. Składka na ubezpieczenie zdrowotne osób

zatrudnionych jest zatem w istocie wpłatą obciążającą budżet państwa. W systemie

finansów publicznych jest ona faktycznie częścią podatku dochodowego od osób

fizycznych (odliczana od kwoty zobowiązania podatkowego) i w niewielkiej tylko

mierze, w części przypadającej na ubezpieczonego, obciąża bezpośrednio

wynagrodzenie za prace.

Podstawą działania Funduszu Pracy jest ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o

promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. Nr 99, poz. 1001 ze zm.),

która w rozdziale 18 zawiera regulację odnoszącą się do Funduszu Pracy. Artykuł

103 stanowi, że Fundusz Pracy jest państwowym funduszem celowym, którego

dysponentem jest minister właściwy do spraw pracy. Zgodnie z art. 104, składki są

obowiązkowe i są ustalone od kwot stanowiących podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe bez stosowania ograniczenia, o którym mowa

w art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Środki z funduszu pracy przeznaczone są na cele mające priorytetowe

znaczenie w stosunkach pracy i dla walki z bezrobociem. Fundusz finansuje

głównie świadczenia wypłacone osobom bezrobotnym oraz ponosi inne wydatki na

aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu.

Składka na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych regulowana

jest ustawą z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz.U Nr 158, poz. 1121). W rozdziale 6

„Finansowanie Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych”

ustawodawca określił, że Fundusz ten jest państwowym funduszem celowym

mającym osobowość prawną (art. 24 ust. 1). Podobnie jak w przypadku Funduszu

Pracy, dysponentem Funduszu jest minister właściwy do spraw pracy (art. 24 ust.

2). W art. 25 ust 1 wskazuje się, że dochodami Funduszu są min. składki płacone

przez pracodawców oraz dotacja budżetowa. Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych realizuje roszczenia pracownicze w razie niewypłacalności

pracodawcy. Dotyczą one przede wszystkim wynagrodzenia za pracę wraz ze

składkami na ubezpieczenie społeczne oraz odpraw pieniężnych z tytułu

rozwiązania stosunku pracy (art. 12).

Sąd Rejonowy trafnie zauważył, że składki na ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie mogą

być kwalifikowane jako składki na ubezpieczenie społeczne, jak bowiem wynika z

art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. – dalej: "u.s.u.s."), składki te

obejmują należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe,

chorobowe oraz wypadkowe pracowników, określane łącznie jako ubezpieczenia

społeczne.

Nie oznacza, to że nie występuje między nimi podobieństwo, na co zresztą

zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 maja 2003 r., III CZP 27/03

(OSNC 2004, nr 3, poz. 37). Warto w tym miejscu odwołać się do art. 32 u.s.u.s.,

zgodnie którym do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie ich poboru,

egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych,

dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i

prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się

odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. W każdym z

tych przypadków, a więc do składek zarówno na ubezpieczenie społeczne, jak i

składki zdrowotnej oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, podmioty zobowiązane do ich odprowadzenia podlegają

odpowiedzialności karnej. W ostatnim wypadku nie ma szczególnych norm karnych

i stosuje się regulację odnoszącą się wprost do składek na ubezpieczenia

społeczne.

Odnosząc się do pojęcia "daniny publicznej" trzeba zauważyć, że nie jest ono

rozumiane jednolicie i budzi wątpliwości, zatem rozważania w tym zakresie muszą

mieć charakter interdyscyplinarny. Prawo konstytucyjne za daniny publiczne (art.

217 Konstytucji) uważa świadczenia powszechne, przymusowe, bezzwrotne,

ustalane jednostronnie i pobierane na rzecz podmiotu prawa publicznego w celu

realizacji zadań publicznych. W doktrynie istnieją pewne wątpliwości odnośnie do

tego, czy składki na ubezpieczenie zdrowotne mogą być zakwalifikowane jako

daniny publiczne. Kwalifikację taką przyjął Trybunał Konstytucyjny (por. wyrok z

dnia 27 lutego 2002 r., K 47/01, OTK-A Zb.Urz. 2002, nr 1, poz. 6).

Podobnie, na gruncie prawa finansowego, w tym przede wszystkim ustawy o

finansach publicznych z dnia 30 czerwca 2005 r. (Dz.U. Nr 249, poz. 2104 ze zm. –

dalej: "u.f.p."), składki te należy kwalifikować jako daniny publiczne. Artykuł 4 ust. 1

u.f.p. stanowi, że sektor finansów publicznych tworzą państwowe i samorządowe

fundusze celowe, samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i

zarządzane przez nie fundusze i Narodowy Fundusz Zdrowia. Ustawa ta wskazuje,

jakie dochody wchodzą w zakres pojęcia danin publicznych (art. 5 ust. 1 pkt 1).

Artykuł 5 wymienia środki publiczne, a wśród nich dochody publiczne. W ich skład

wchodzą daniny publiczne, do których zalicza się podatki, składki, opłaty oraz inne

świadczenia pieniężne, których obowiązek ponoszenia na rzecz państwa, jednostek

samorządu terytorialnego, funduszy celowych oraz innych jednostek sektora

finansów publicznych wynika z odrębnych ustaw niż ustawa budżetowa, zwanych

dalej "odrębnymi ustawami".

Ta sama ustawa w art. 29 ust. 1 reguluje kwestie funduszy celowych. Stanowi

on, że funduszem celowym jest fundusz powołany ustawowo, którego przychody

pochodzą ze środków publicznych, a wydatki są przeznaczone na realizację

wyodrębnionych zadań. W literaturze zauważa się, że według definicji legalnej,

warunkiem uznania funduszu za celowy jest finansowanie jego działalności w ten

sposób, iż uzyskuje on przychody ze środków publicznych, a wydatki przeznacza

na realizacje wyodrębnionych zadań.

Przepisy tego aktu prawnego oraz istota funduszów celowych dają podstawę

do stwierdzenia, że wiele z nich to fundusze pozabudżetowe. Wbrew jednak

niektórym twierdzeniom wypowiadanym w doktrynie, brak objęcia ich dochodów

budżetem państwa bądź budżetami jednostek samorządu terytorialnego nie

powoduje, że tracą one „publiczny” charakter. Z przepisów ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60

ze zm.) nie wynika, że samo wyłączenie określonych należności z kręgu dochodów

budżetowych stanowiło o istotnych zmianach konstrukcyjnych, niepodatkowe

bowiem należności budżetowe to pojęcie o charakterze techniczno-prawnym,

pozwalające na poddanie zbioru instytucji prawnych wspólnym regulacjom,

nieoznaczające natomiast odrębnego rodzaju daniny publicznej.

W Prawie upadłościowym i naprawczym brak jednak definicji daniny

publicznej. W art. 230 ust. 3 daniny są kwalifikowane jako jeden z kosztów

postępowania upadłościowego, obejmującego likwidację majątku upadłego za okres

po ogłoszeniu upadłości. Koszty te podlegają zaspokojeniu z funduszów masy

upadłości w kategorii pierwszej (art. 342 ust. 1 pkt. 1). W kategorii drugiej, jak

stanowi art. 342 ust. 1 pkt. 2 Pr.u.n., zaspokajane są podatki, inne daniny publiczne

oraz niepodlegające zaspokojeniu w kategorii pierwszej należności z tytułu składek

na ubezpieczenia społeczne należne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości

wraz z należnymi od nich odsetkami i kosztami egzekucji. Te dwie kategorie są

traktowane jako uprzywilejowane, a kwalifikowanie do nich uzasadnia się

szczególnymi racjami (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2006 r., III

CZP 41/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 64).

Podobieństwo składek objętych pytaniem do pozostałych danin wymienionych

w art. 342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n. pozwala odwołać się do wykładni systemowej i

funkcjonalnej. Nie ma powodów, dla których należy różnie traktować wskazane

daniny publiczne, ale względy aksjologiczne przemawiają za uprzywilejowanym

traktowaniem składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Spełniają one funkcje o dużej

doniosłości społecznej, podobnie jak składki na ubezpieczenie społeczne i podatki

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2003 r., III CZP 27/03).

Działalność tych funduszy związana jest z ochroną zdrowia, zabezpieczeniem

roszczeń o należności pracownicze i świadczenia na rzecz osób bezrobotnych i

podejmowaniem działań zmierzających do ograniczenia bezrobocia. Składki te

określa się mianem quasi-podatków, a dochody z nich są przeznaczone na cele,

które spełnia państwo. Jeżeli zatem, zgodnie z art. 6 Ordynacji podatkowej,

podatkiem jest publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne

świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy,

wynikające z ustawy podatkowej, to omawiane składki nie mają jedynie tej ostatniej

cechy. Oba jednak świadczenia wchodzą w skład pojęcia daniny publicznej, co

jednoznacznie wynika z przepisów ustawy o finansach publicznych.

Trzeba przy tym podkreślić, że ustawodawca także w Prawie upadłościowym i

naprawczym w sposób szczególny traktuje należności pracownicze, umieszczając

je w kategorii pierwszej. Co więcej, zgodnie z art. 342 ust. 3 Pr.u.n., przepisy

dotyczące zaspokojenia należności ze stosunku pracy stosuje się odpowiednio do

roszczeń Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o zwrot z masy

upadłości świadczeń wypłaconych przez Fundusz pracownikom upadłego. Tym

samym racje celowościowe przemawiają za szczególnym traktowaniem także

składek na sam Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Oczywiście,

zrównanie roszczeń regresowych Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych z roszczeniami ze stosunku pracy jest przesądzone samą ustawą o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (art. 23),

jednak w tym przepisie wyrażona jest pewna idea ogólna, zarówno bowiem

należności uzyskane na podstawie art. 342 ust. 3 Pr.u.n., jak i same składki

stanowią dochody Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, które

pozwalają na realizację jego celów. Jak zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 23 maja 2003 r., III CZP 27/03, w sytuacji, w której nastąpią trudności w

pozyskiwaniu tych składek, koszty z tego tytułu poniesie, w postaci płaconych

podatków, całe społeczeństwo. Ponadto, przychody funduszów to nie tylko składki,

ale i dotacja budżetowa; nie ma też stałego poziomu finansowania z

poszczególnych źródeł, w konsekwencji, w zależności od przychodów ze składek,

konieczne jest różnicowanie innych przychodów (zwiększenie dotacji budżetowej)

celem realizacji zadań publicznych, do których zobowiązane jest Państwo.

Wszystkie argumenty funkcjonale i systemowe dają podstawę do przyjęcia

omawianych składek jako danin publicznych w rozumieniu art. 342 ust. 1 pkt 2

Pr.u.n. Także racje aksjologiczne przemawiają za podobnym traktowaniem składek

na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz podatków, co odpowiada

istniejącej w naszym prawie uprzywilejowanej pozycji wspomnianych zobowiązań

publicznych. Prowadzi to do przyjęcia twierdzenia, że w przypadku tzw. upadłości

likwidacyjnej powstałe po ogłoszeniu upadłości składki, o których mowa,

zaspokajane są w kategorii pierwszej, jako koszty postępowania. W kategorii

drugiej, a więc także uprzywilejowanej, zaspokajane są daniny publiczne powstałe

przed ogłoszeniem upadłości, w tym także składki zdrowotne, na Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Przyjęcie takiego rozwiązanie nie prowadzi do naruszenia zasady wykładni

ścieśniającej przy uprzywilejowanych należnościach objętych kategorią pierwszą i

drugą, gdyż składki określone w przedstawionym zagadnieniu prawnym spełniają

wszelkie cechy daniny publicznej i z tego względu powinny być w taki sam sposób

traktowane.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.