IV CSK 29/08

Sygn. akt IV CSK 29/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Zespołu Elektrowni O. SA w O.

przeciwko Węglowi B. SA w B.

o zapłatę kwoty 542.334,44 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od pozwanego

Węgla B. Spółki Akcyjnej w B. na rzecz powoda - Zespołu Elektrowni O. Spółki

Akcyjnej w O. kwotę 542.334,44 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony łączyła umowa spedycji nr 84/W/2002 r.

Zgodnie z umową pozwany zobowiązał się do wykonywania usług spedycyjnych

związanych z przewozem miału węglowego w relacji stacja nadania J. - stacja

przeznaczenia O., w szczególności przez zawarcie z przewoźnikiem umowy o

przewóz, czuwanie nad przebiegiem i warunkami umowy przewozu,

powiadomienie powoda o przewidywanych lub zaistniałych przeszkodach

w przewozie oraz dokonywanie rozliczeń z przewoźnikiem za dokonaną usługę

przewozową. Pozwany przyjął ponadto odpowiedzialność za terminowe

regulowanie należności w stosunku do przewoźnika wynikających z umowy

przewozu. W realizacji umowy pozwany występował jako nadawca przesyłek lub

spedytor. Przesyłki zostały dostarczone powodowi i odebrane przez niego bez

zastrzeżeń. Wystawione z tego tytułu przez pozwanego faktury zostały przez

powoda zapłacone. Jako podmiot, który opłaca należności przewozowe pozwany

wskazał w listach przewozowych Przedsiębiorstwo Handlowe O. spółka

z ograniczoną odpowiedzialnością w P. W dniu 31 stycznia 2003 r. przewoźnik PKP

CARGO S.A. wezwał powoda do uiszczenia kwoty 658.324,21 zł. tytułem

należności przewozowych. Powód, który zapłacił pozwanemu wszystkie należności

przewozowe odmówił zapłaty. Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z

dnia 21 lipca 2004 r. zasądzono na rzecz PKP CARGO S.A. od powoda i

pozwanego in solidum tytułem należności przewozowych kwotę 658.324,161 zł. W

wykonaniu tego wyroku powód zapłacił PKP CARGO S.A. kwotę 542.334,44 zł.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że pozwany nie wywiązał się

z łączącej strony umowy spedycji, której cel obejmował skuteczne wykonanie przez

pozwanego wszelkich wynikających z niej zobowiązań w tym zlecenia dokonania

płatności na rzecz przewoźnika. Jego odpowiedzialność oparta jest więc na

przepisie art. 471 k.c. Do roszczeń opartych na tej podstawie znajdują

3

zastosowanie ogólne przepisy kodeksu cywilnego o przedawnieniu.

Przyjął, że określony w art. 118 k.c. trzyletni termin przedawnienia roszczeń

powoda związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej rozpoczął bieg

w dniu 8 listopada 2006 r., w którym powód zwrócił się do pozwanego

z wezwaniem do naprawienia szkody powstałej wskutek ponownej zapłaty już raz

uiszczonych należności i nie upłynął do wytoczenia powództwa w listopadzie

2006 r. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego zarzutu

przedawnienia. Stwierdził, że gdyby przyjąć, zgodnie z poglądem pozwanego,

że w sprawie ma zastosowanie art. 803 k.c. przewidujący roczny termin

przedawnienia, to dniem wykonania zlecenia, od którego termin ten zacząłby bieg,

byłby dzień uiszczenia przewoźnego na rzecz PKP CARGO S.A. W sytuacji zaś

gdy pozwany do tej pory nie zapłacił należności przewozowych przewoźnikowi,

rozpoczęcie biegu okresu przedawnienia w ogóle by nie nastąpiło.

Wyrokiem dnia 6 września 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego od powyższego wyroku, opartą na zarzutach naruszenia art. 328 § 2

k.p.c., 803 § 1 i 2 k.c. i art. 471 k.c. w zw. z art. 794 § 1 k.c., art. 353 w zw. z art.

3531

k.c. oraz 471 k.c. oraz art. 118 i 120 § 1 zd. 1 k.c. W jego uzasadnieniu

wskazał, że mimo licznych zarzutów apelacja zmierza w istocie do wykazania,

że roszczenie powoda jest roszczeniem z umowy spedycji, które ulegało

przedawnieniu przy zastosowaniu terminów z art. 803 k.c. Pogląd ten nie znalazł

uznania Sądu Apelacyjnego, który podzielił w całości motywy wyroku Sądu

Okręgowego.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie:

1/ art. 794 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c. przez błędną wykładnię polegającą

na przyjęciu, że roszczenie dającego zlecenie spedycyjne, będącego jednym

ze współdłużników odpowiedzialnych względem osoby trzeciej na zasadzie

in solidum, skierowane wobec spedytora będącego drugim współdłużnikiem,

o naprawienie szkody wyrządzonej nienależytym wykonaniem przez

spedytora umowy, nie jest roszczeniem z umowy spedycji w rozumieniu tych

przepisów;

4

2) art. 803 § 1 i 2 k.c. poprzez ich niezastosowanie jako podstawy określenia

terminu przedawnienia oraz jako podstawy określenia początku biegu

terminu przedawnienia roszczeń powoda o naprawienie szkody wyrządzonej

nienależytym wykonaniem przez pozwanego umowy spedycji;

3) art. 118 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy jego

zastosowanie wyłączał art. 803 § 1 k.c.

4) art. 120 § 1 k.c. zd. 1 przez niewłaściwe zastosowanie do określenia

początku biegu terminu przedawnienia mimo, że jego zastosowanie

wyłączał jako przepis szczególny art. 803 § 2 k.c.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania lub jego uchylenie i orzeczenie co do

istoty sprawy przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 794 § 1 k.c. ujmuje przedmiot zobowiązania spedytora

świadczącego usługi spedycyjne szeroko, obejmując nim poza świadczeniem

polegającym na wysłaniu przesyłki i jej odbiorze także dokonanie innych usług

związanych z przewozem przesyłki. W świetle motywów zaskarżonego wyroku nie

budzi wątpliwości jego stanowisko odnośnie do kwalifikacja łączącej strony umowy

jako umowy spedycji, w której przedmiot zobowiązania pozwanego jako spedytora

obejmował w ramach innych usług związanych z przewozem przesyłki między

innymi dokonywanie rozliczeń z przewoźnikiem za dokonaną usługę przewozową

oraz przyjęcie odpowiedzialność za terminowe regulowanie należności w stosunku

do przewoźnika. W sprawie niesporny był fakt nie wywiązania się przez pozwanego

tych obowiązków trafnie oceniony przez sądy orzekające jako nienależyte

wykonanie umowy spedycji, uzasadniające odpowiedzialność pozwanego za

szkodę doznaną z tego tytułu przez powoda. Oczywistą konsekwencją tego jest

uznanie, że dochodzone przez powoda roszczenie odszkodowawcze jest

roszczeniem z umowy spedycji w rozumieniu art. 803 § 1 k.c.

Zawarta w przepisach art. 117 do 125 k.c. regulacja przedawnienia roszczeń

majątkowych nie ma charakteru zupełnego, gdyż kwestii tej dotyczą także inne

przepisy zarówno kodeksowe jak i pozakodeksowe, którym z uwagi na charakter

5

przepisów szczególnych w rozumieniu art. 118 k.c. przysługuje przed nią

pierwszeństwo stosowania. Przepisy te, do których należy art. 803 k.c., określają

odmiennie niż przyjęto to w przepisach ogólnych dotyczących przedawnienia

długość okresu przedawnienia oraz wskazują zdarzenia początkujące bieg terminu

przedawnienia, wyłączając tym samym w zakresie roszczeń objętym ich

unormowaniem stosowanie przepisów art. 118 i 120 k.c.

Przewidziany w art. 803 § 1 k.c. roczny termin przedawnienia dotyczy

wszystkich roszczeń wynikających z umowy spedycji. W pełni zasadnie podnosi

więc skarżący, że przepis ten powinien był znaleźć zastosowanie do roszczenia

powoda o naprawienie szkody wynikłej z nienależytego wykonania umowy spedycji,

a tym samym błędne było oparcie rozstrzygnięcia w sprawie na przepisie art. 118

k.c. i przyjęcie na tej podstawie trzyletniego terminu przedawnienia.

Podstawa skargi kasacyjnej jest uzasadniona także w zakresie

podnoszonych w niej zarzutów naruszenia art. 803 § 2 i 120 § 1 zd. pierwsze k.c.

Mogące powstać przy określaniu dnia wymagalności poszczególnych

roszczeń wynikających z umowy spedycji wątpliwości usuwa przepis art. 803 § 2

k.c., który określa dzień od jakiego zaczyna biec dla nich przedawnienie.

Dla wszystkich roszczeń, z wyjątkiem roszczeń z tytułu uszkodzenia lub ubytku

przesyłki oraz z tytułu całkowitej utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem

bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia wykonania zlecenia. Użyte w art. 803

§ 2 in fine sformułowanie „we wszystkich innych wypadkach”, w których termin

przedawnienia zaczyna biec od dnia wykonania zlecenia, dotyczy na gruncie tego

przepisu wszystkich roszczeń z wyjątkiem wymienionych w nim wypadków

obejmujących roszczenia, dla których przepis ustala inny dzień od jakiego zaczyna

biec przedawnienie.

Dokonując wykładni art. 803 § 2 k.c. trzeba przy tym mieć na względzie,

iż zgodnie z dyrektywami wykładni systemowej, jej rezultat nie może prowadzić do

ograniczenia realizacji normy zawartej w jego § 1 ustalającym jednoroczny termin

przedawnienia dla wszystkich, bez wyjątków, roszczeń wynikających z umowy

spedycji. Założenie spójności norm funkcjonujących w ramach jednego przepisu

przemawia za przyjęciem, że wszystkie roszczenia z umowy spedycji przedawniają

6

się w terminie rocznym, który poza wyjątkami wprost wskazanymi w § 2 art. 803

k.c., rozpoczyna bieg od dnia wykonania zlecenia spedycyjnego. Określony w art.

803 § 1 k.c. termin przedawnienia biegnie od momentów podanych w art. 803 § 2

k.c. bez względu na to, czy i kiedy osoba uprawniona dowiedziała się o powstaniu

faktu uzasadniającego jej roszczenie.

Za przyjętym kierunkiem interpretacji art. 803 § 2 in fine przemawia cel

ustanowionej w nim regulacji prawnej, którym jest definitywne wyjaśnienie sytuacji

prawnej stron umowy spedycji i usunięcie ich wątpliwości co do wzajemnych

roszczeń w stosunkowo krótkim czasie po wykonaniu czynności stanowiących

przedmiot zlecenia spedycyjnego (tak również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

18 listopada 1999 r., I CKN 209/98, OSP 2000, nr 12, poz. 184). Szczególne,

krótkie terminy przedawnienia są charakterystyczne dla roszczeń powstających

w obrocie gospodarczym.

Prowadzi to do wniosku, że roszczenie dającego zlecenie przeciwko

spedytorowi o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania objętego przedmiotem

zobowiązania spedytora obowiązku dokonania rozliczeń z przewoźnikiem za

dokonaną usługę przewozową przedawnia się w terminie rocznym określonym

w art. 803 § 1 k.c., który zgodnie z art. 803 § 2 k.c. rozpoczyna bieg od dni

wykonania zlecenia spedycyjnego.

Z przyczyn wyżej wskazanych, Sąd Najwyższy w obecnym składzie, kierując

się przytoczoną wcześniej argumentacją, nie podziela stanowiska wyrażonego

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 22/08, w którym

przyjęto, iż użyte w art. 803 § 2 k.c. sformułowanie „we wszystkich innych

wypadkach” odnosi się tylko do sytuacji, w której zlecenie zostało co prawda

wykonane, ale niewłaściwie np. opłata przewożonego została uiszczona tylko

częściowo. Hipoteza tego przepisu nie obejmuje natomiast wymagalności roszczeń

w przypadku zaniechania wykonania „wszystkich innych” obowiązków z umowy

spedycji, zaś brak regulacji szczególnej tej materii powoduje, że w grę wejdą

zasady ogólne dotyczące wymagalności ustanowione w art. 120 § 1 k.c.

Wykonanie zlecenia w rozumieniu art. 803 § 2 k.c. oznacza realizację

czynności składających się na świadczenie spedytora umożliwiające osiągnięcie

7

celu w postaci dostarczenia przesyłki odbiorcy i jej odbioru. Zlecenie polegające na

wysłaniu przesyłki, o którym jest mowa w art. 794 § 1 k.c. jest wykonane,

gdy wykonane zostały czynności związane z realizacją tego celu (powołany wyżej

wyrok SN z dnia 18 listopada 1999 r.).

Uznanie, zgodnie z poglądem prezentowanym w zaaprobowanym przez Sąd

Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego, że dniem wykonania zlecenia

rozpoczynającym bieg terminu przedawnienia jest dopiero dzień uiszczenia

przewoźnego przez spedytora, który zobowiązał się w umowie spedycji do

dokonania z przewoźnikiem rozliczeń za przewóz przesyłek, przekreślałoby cel

regulacji zawartej w art. 803 § 2 k.c. Przy takiej bowiem jego wykładni do czasu

dokonania zapłaty przewoźnego – chociażby nastąpiła ona w terminie bardzo

odległym od zakończenia przez spedytora czynności związanych z wykonaniem

zlecenia spedycyjnego - przedawnienie by nie biegło, a w razie braku zapłaty

należności przewozowych przedawnienie w ogóle by nie następowało, co stałoby

w oczywistej sprzeczności z zasadą przedawnienia roszczeń majątkowych.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu skargi kasacyjnej

orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 zd. 1 k.p.c.).

eb