III CZP 15/08

Uchwała z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 15/08

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "D.O.W.C.F." S.A. w D.G. przy

uczestnictwie Radosława H. i Davida P. o wpis w księdze wieczystej, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 kwietnia 2008 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach

postanowieniem z dnia 20 grudnia 2007 r.:

"Czy skuteczne jest oświadczenie dłużnika o ustanowieniu hipoteki złożone

przed zajęciem prawa użytkowania wieczystego, jeżeli wniosek o wpis hipoteki

wpłynął po ujawnieniu w księdze wieczystej wzmianki o wszczęciu egzekucji z tego

prawa?"

podjął uchwałę:

Wpis do księgi wieczystej hipoteki umownej jest niedopuszczalny po

ujawnieniu w tej księdze wzmianki o zajęciu prawa użytkowania wieczystego.

Uzasadnienie

W księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Raciborzu

ujawnione jest prawo własności na rzecz Skarbu Państwa oraz prawo użytkowania

wieczystego na rzecz Radosława H. i Dawida P. po połowie. Oświadczeniem z dnia

26 czerwca 2006 r. złożonym w formie aktu notarialnego uprawnieni z tytułu

użytkowania wieczystego ustanowili hipotekę kaucyjną do kwoty 800 000 zł na

rzecz wnioskodawcy "D.O.W.C.F." S.A. w D.G. Na podstawie wniosku z dnia 3

listopada 2006 r., w dniu 4 stycznia 2007 r. wpisano w księdze wieczystej wzmiankę

o wszczęciu egzekucji z udziału w prawie użytkowania wieczystego

przysługującego Radosławowi H. na rzecz syndyka masy upadłości

Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego w K. W dniu 28 maja 2007 r.

wnioskodawca – wierzyciel złożył wniosek o wpis hipoteki kaucyjnej do kwoty

800 000 zł z powołaniem się na oświadczenie dłużników złożone w dniu 26 czerwca

2006 r.

Sąd Rejonowy w Raciborzu uwzględnił wniosek i dokonał wpisu hipoteki, a

rozpoznając apelację od tego wpisu, Sąd Okręgowy w Gliwicach przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści

sformułowanej na wstępie. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 930 § 3 k.p.c. stanowiący, że obciążenie przez dłużnika nieruchomości

po jej zajęciu jest nieważne, dodany został do kodeksu postępowania cywilnego

przez ustawę z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która weszła w

życie z dniem 5 lutego 2005 r. Wcześniej w judykaturze utrwalił się pogląd, że do

obciążenia przez dłużnika nieruchomości po jej zajęciu ma zastosowanie art. 930 §

1 k.p.c., zgodnie z którym czynność prawna obciążająca nieruchomość była ważna,

ale nie wywierała wpływu na dalszy bieg egzekucji, nie mogła więc uszczuplać

zaspokojenia wierzyciela egzekwującego (por. np. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 3 lutego 1998 r., I CKN 403/97, OSP 1998, nr 11, pos. 196, i z

dnia 8 lipca 2003 r., IV CK 387/02, nie publ.). Mimo jednolitego stanowiska

reprezentowanego w orzecznictwie, ustawodawca miał wątpliwość, czy obciążenie

nieruchomości może być prawidłowo uznawane za „rozporządzenie”, o którym

mowa w art. 930 § 1 k.p.c. i dlatego do art. 930 k.p.c. dodał § 3.

Przy obciążeniu nieruchomości hipoteką umowną powstaje trudność przy

ustalaniu zakresu stosowania art. 930 § 3 k.p.c., która wynika z tego, że zgodnie z

art. 67 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) do powstania hipoteki nie

wystarcza umowa, ale niezbędny jest także wpis do księgi wieczystej. Może się

więc zdarzyć, tak jak w niniejszej sprawie, że umowa o obciążeniu nieruchomości

hipoteką zostanie zawarta przed zajęciem nieruchomości, a wniosek o wpis hipoteki

będzie złożony po jej zajęciu. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 925 § 1 k.p.c., w

stosunku do dłużnika nieruchomość jest zajęta z chwilą doręczenia mu wezwania.

W stosunku do dłużnika, któremu nie doręczono wezwania, jak też w stosunku do

osób trzecich nieruchomość jest zajęta z chwilą dokonania wpisu w księdze

wieczystej lub złożenia wniosku komornika do zbioru dokumentów. W konkretnej

sprawie do zajęcia doszło najpóźniej z chwilą wpisu wzmianki o wszczęciu

egzekucji z udziału w prawie użytkowania wieczystego.

Określona w art. 930 § 3 k.p.c. sankcja nieważności dotyczy obciążenia

nieruchomości. Przez obciążenie należy rozumieć ustanowienie prawa, które

ogranicza prawo własności bądź prawo użytkowania wieczystego. Jeżeli więc dla

ustanowienia hipoteki umownej nie jest wystarczające oświadczenie woli dłużnika,

wyrażające zgodę na obciążenie nieruchomości hipoteką, a niezbędny jest wpis do

księgi wieczystej, to samo oświadczenie woli dłużnika nie może być uznawane za

obciążenie. Obciążeniem nieruchomości hipoteką jest dopiero wpis w księdze

wieczystej dokonany na wniosek złożony w wykonaniu umowy, wpis bowiem

powoduje powstanie hipoteki. Przewidziana w art. 930 § 3 k.p.c. sankcja

nieważności wskazuje, że wpis hipoteki umownej dokonany po zajęciu

nieruchomości jest niedopuszczalny.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).