III CZP 17/08

Uchwała z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 17/08

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Polska Kasa Opieki S.A. w W.

przy uczestnictwie Haliny M. i Mariusza M. o wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 19 grudnia

2007 r.:

„Czy dopuszczalne jest dokonanie wpisu w dziale IV księgi wieczystej hipoteki

przymusowej w sytuacji, gdy sąd wieczystoksięgowy przed rozpoznaniem wniosku

o wpis hipoteki rozpoznał wniosek o wpis prawa własności, dokonując wpisu w

dziale II księgi wieczystej na rzecz osoby, która nie jest dłużnikiem, pomimo tego,

że wniosek o wpis prawa własności został złożony później aniżeli wniosek o wpis

hipoteki, jak też sama czynność prawna przenosząca własność nieruchomości

została dokonana po złożeniu wniosku o wpis hipoteki, a w dacie dokonania

czynności przenoszącej własność nieruchomości, w księdze wieczystej urządzonej

dla nieruchomości wpisana była wzmianka o złożeniu wniosku o wpis hipoteki?”

podjął uchwałę:

Przeniesienie prawa własności nieruchomości i dokonanie w księdze

wieczystej wpisu na rzecz nabywcy nie stanowi przeszkody do wpisu hipoteki

przymusowej na podstawie złożonego wcześniej wniosku o jej wpis.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało w sprawie o wpis hipoteki przymusowej, w

której Bank w dniu 10 listopada 2006 r. złożył wniosek o wpis w księdze wieczystej

nr (...) hipoteki przymusowej w kwocie 233 991 zł, na podstawie bankowego tytułu

egzekucyjnego zaopatrzonego w sądową klauzulę wykonalności na zabezpieczenie

wierzytelności wobec Haliny M.

Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia postanowieniem z dnia 14 czerwca

2007 r. wydanym przez referendarza oddalił wniosek z tej przyczyny, że w chwili

przystąpienia do wpisu dłużniczka nie była już właścicielką nieruchomości, gdyż po

złożeniu wniosku o wpis hipoteki, umową darowizny z dnia 22 stycznia 2007 r.

podarowała nieruchomość synowi Mariuszowi M. i on na podstawie wniosku z dnia

25 stycznia 2007 r. oraz umowy darowizny został wpisany w dniu 13 czerwca 2007

r. jako właściciel.

Skarga Banku na orzeczenie referendarza została oddalona postanowieniem

Sądu Rejonowego z dnia 7 września 2007 r.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji, Sąd Okręgowy przedstawił

zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie było już przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego w uchwałach z dnia 30 maja 1994 r., III CZP 72/94 (OSNC 1994, nr

12, poz. 235) i z dnia 9 marca 1995 r., III CZP 149/94, "Monitor Prawniczy" 1995, nr

11, s. 336) oraz w postanowieniach z dnia 16 maja 1997 r., III CKU 66/97 (nie

publ.), z dnia 20 marca 1998 r., I CKN 541/97, (nie publ.), z dnia 13 grudnia 2001

r., IV CKN 369/01 (nie publ.), z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02 (nie publ.) i z

dnia 23 stycznia 2004 r., III CK 245/02 (OSP 2005, nr 1, poz. 3), w których Sąd

Najwyższy stwierdził, że wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie może być

uwzględniony, gdy dłużnik utracił już prawo własności nieruchomości na skutek

wcześniejszej czynności przeniesienia własności tej nieruchomości.

Stanowisko to Sąd Najwyższy argumentował – poza postanowieniem z dnia

21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02 – głównie tym, że określona w art. 109 u.k.w.h.

hipoteka przymusowa jest ustanawiana na podstawie tytułu wykonawczego w

rozumieniu art. 776 k.p.c. i spełnia funkcje szczególnego rodzaju środka

egzekucyjnego. Sąd wieczystoksięgowy w ramach badania sprawy z urzędu (art. 46

u.k.w.h.; obecnie art. 6268

§ 2 k.p.c.) powinien zatem kontrolować, czy wpis hipoteki

następuje przeciwko takiemu właścicielowi nieruchomości, który jest dłużnikiem

wnioskodawcy. Podniósł ponadto, że w postępowaniu wieczystoksięgowym

obowiązuje zasada wyrażona w art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., która

oznacza, że sąd dokonuje wpisu na podstawie stanu faktycznego i prawnego z

chwili orzekania. Odmiennego rozwiązania nie uzasadnia – stwierdził Sąd

Najwyższy – art. 29 u.k.w.h., przewidujący moc wsteczną wpisu od chwili złożenia

wniosku o wpis, gdyż sens tego przepisu polega na nadaniu retroaktywnej

skuteczności wpisowi dopiero po jego dokonaniu.

W wyroku z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01 (OSNC 2004, nr 6, poz. 92)

Sąd Najwyższy powołał się na treść art. 6268

§ 2 k.p.c. i brak odpowiednika art. 46

ust. 2 u.k.w.h., pozwalającego na odmowę wpisu na podstawie okoliczności

znanych powszechnie lub które doszły do wiadomości sądu w inny sposób, co

dowodzi, że wolą ustawodawcy było ograniczenie kognicji sądu

wieczystoksięgowego. W postanowieniu z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02,

Sąd Najwyższy stwierdził natomiast, że czym innym niż kolejność wniosków jest

kolejność ich rozpoznawania, a nie ma wymogu ustawowego rozpoznawania

wniosków według daty wpływu. Jako uzupełniający argument na rzecz tego

stanowiska przytoczył, że wynikające z księgi wieczystej zbycie prawa (art. 6268

§ 2

k.p.c.), od którego uzależnione jest wpisanie innego prawa, nie może być pominięte

także wtedy, gdy nastąpiło po złożeniu wniosku o wpis hipoteki, gdyż zastosowanie

art. 192 pkt 3 k.p.c. jest wyłączone.

Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 23

października 1996 r., I CKU 13/96, stwierdzając, że w razie złożenia w

postępowaniu wieczystoksięgowym w różnych terminach wniosków o wpisy

konstytutywne pozostające ze sobą w kolizji, kolejność ich rozpoznawania powinna

odpowiadać kolejności złożenia w rozumieniu art. 44 u.k.w.h, którego

odpowiednikiem jest art. 6266

§ 1 k.p.c. Z kolei w postanowieniu z dnia 24 września

2004 r., I CK 365/04, uznał, że zasada konstytucyjnej równości wobec prawa (art. 3

Konstytucji) wymaga rozpoznawania wniosków kolizyjnych o wpis według kolejności

ich złożenia. Odniesienie się do tych stanowisk oraz rozstrzygnięcie

przedstawionego zagadnienia wymaga dokonania wykładni art. 8, 29 i 109 u.k.w.h.

oraz 192 pkt 3 i art. 6268

§ 2 k.p.c.

Zgodnie z art.109 ust. 1 u.k.w.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich

nieruchomościach dłużnika. Hipotekę taką, nazwaną przez ustawodawcę

przymusową, ustanawia się na wniosek wierzyciela na podstawie tytułu

wykonawczego. Można ją uzyskać także na podstawie postanowienia o

zabezpieczeniu (art. 110 u.k.w.h.).

Stosownie do art. 67 ust. 1 u.k.w.h., do powstania hipoteki – jeżeli nie

zachodzi wyjątek określony w ust. 2 – niezbędny jest wpis w księdze wieczystej,

który ma charakter konstytutywny, co oznacza, że stanowi on jedną z przesłanek

powstania hipoteki, w tym hipoteki przymusowej. Wpis ten, jak wynika z art. 109 ust.

1, może nastąpić tylko na prawie osoby, która według tytułu wykonawczego jest

dłużnikiem wnioskodawcy.

Zgodnie z art. 6266

§ 1 k.p.c., o kolejności wniosku o wpis rozstrzyga chwila

jego wpływu do właściwego sądu. Za chwilę wpływu uważa się godzinę i minutę, w

której w danym dniu wpłynął on do sądu. Według art. 6267

§ 1 k.p.c., wniosek o

wpis powinien być w dniu wpływu do sądu zarejestrowany niezwłocznie w dzienniku

ksiąg wieczystych i opatrzony kolejnym numerem. Niezwłocznie po zarejestrowaniu

wniosku zaznacza się w odpowiednim dziale księgi wieczystej numer wniosku tzw.

wzmiankę o wniosku.

Artykuł 6266

przez regulację kolejności wniosków o wpis koresponduje z art.

12 u.k.w.h., decyduje bowiem o określeniu pierwszeństwa ograniczonych praw

rzeczowych ujawnionych w księdze wieczystej. Wzmianka o wniosku ma skutek

tzw. zastrzeżenia miejsca w księdze wieczystej przez zablokowanie wpisów z

wniosków wniesionych później. Regulacja ta jest związana z zasadą ustanowioną w

art. 29 u.k.w.h., według której wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od dnia

złożenia wniosku o dokonanie wpisu. Chwila, od której liczy się skutki dokonanego

wpisu, ma decydujące znaczenie dla określenia pierwszeństwa ograniczonych praw

rzeczowych.

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sytuacji, w której do przeniesienia

prawa własności nieruchomości przez dłużniczkę i dokonania wpisu na rzecz

nabywcy doszło przed rozstrzygnięciem złożonego wcześniej wniosku o wpis

hipoteki przymusowej, zatem zagadnienie to powstało w następstwie

niezachowania przez Sąd zasady kolejności rozpoznawania wniosków o wpis

według daty wpływu. Podzielenie w tej sytuacji stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w powołanych na wstępie orzeczeniach z jednej strony prowadziłoby

do pozbawienia treści normatywnej przepisów o hipotecznym zabezpieczeniu

wierzytelności, a w konsekwencji także wierzyciela możliwości zaspokojenia się,

gdyż nie zawsze mógłby ubezskutecznić to zbycie w drodze akcji pauliańskiej na

podstawie art. 527 k.c., z drugiej zaś stawiałoby niesolidnego dłużnika w

bezpodstawnie korzystnej sytuacji, co nie może zyskać aprobaty społecznej.

Wprawdzie z powołanych przepisów regulujących postępowanie

wieczystoksięgowe nie wynika wprost ustawowy obowiązek rozpoznawania

wniosków o wpis według kolejności wpływu, jak stanowił np. § 93 austriackiej

ustawy hipotecznej z dnia 25 lipca 1871 r., jednakże mimo to na pytanie, czy można

uzyskać zadawalające rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia bez

interwencji ustawodawcy, należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.

Poszukiwanie rozwiązania może zmierzać w dwóch kierunkach. Po pierwsze

zasadę o rozpoznawaniu wniosków o wpis według daty wpływu można

wyprowadzić z wykładni powołanych przepisów regulujących postępowanie

wieczystoksięgowe. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w

postanowieniach z dnia 23 października 1996 r., I CKU 13/96, i z dnia 24 września

2004 r., I CK 365/04.

Na rzecz tego stanowiska można przytoczyć dodatkowe argumenty. Przepisy

art. 6266

§ 1 i art. 6267

§ 1 k.p.c., stanowiące o kolejnym numerze wniosku, i art. 8

u.k.w.h. wyłączający rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych przez wzmiankę o

wniosku, muszą mieć znaczenie dla prowadzenia ksiąg wieczystych, w przeciwnym

razie byłyby zbędne. Według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji

przepisów prawa, podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, jednakże gdy

ona zawodzi, prowadząc do wyników niedających się pogodzić z racjonalnym

działaniem ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma, sięga się do

dyrektyw wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Wykładnia zmierza do prawidłowego określenia i zastosowania norm

prawnych, przy czym nie jest możliwe uzyskanie poprawnej wykładni

poszczególnych wyrażeń i zwrotów zawartych w przepisach prawa w oderwaniu od

całości porządku prawnego. Nie można poznać znaczenia przepisów bez poznania

funkcji, jakie mają one spełniać. Mając na względzie podstawowe funkcje ksiąg

wieczystych określone w art. 2, 3 i 8 u.k.w.h. oraz art. 6266

§ 1 i art. 6267

§ 1 k.p.c.,

ukierunkowujące działalność sądów wieczystoksięgowych na zapewnienie księgom

wieczystym prawdziwości wpisów, nie można aprobować świadomego

dokonywania przez sąd wpisów sprzecznych z rzeczywistym stanem prawnym, a

do tego prowadziłoby podzielenie stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w

powołanych na wstępie orzeczeniach. Ratio legis i ranga wymienionych przepisów

prowadzi do wniosku, że nabywca nieruchomości po ujawnieniu wzmianki o

wniosku o wpis hipoteki przymusowej nie może zasłaniać się nieznajomością

wniosku o wpis i musi się liczyć z tym, że stan prawny nieruchomości może ulec

zmianie.

Poza tym nie można podzielić poglądu wyrażonego w uchwale z dnia 30 maja

1994 r., III CZP 72/94, że hipoteka przymusowa jest szczególnym rodzajem środka

egzekucyjnego. Takiego jej charakteru nie uzasadniają przepisy ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, określają ją bowiem tak, jak każdą hipotekę – jako środek

zabezpieczenia, a nie jako środek egzekucyjny. Podobnie art. 747 pkt. 2 k.p.c.

traktuje hipotekę przymusową jako jeden ze sposobów zabezpieczenia roszczeń

pieniężnych.

Drugie rozwiązanie prowadzące do takiego samego wniosku wynika z

zastosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 192 pkt 3 w związku z art.

13 § 2 k.p.c. W przepisach o postępowaniu nieprocesowym, w tym w przepisach o

postępowaniu wieczystoksięgowym, nie ma regulacji dotyczącej zbycia

nieruchomości po wszczęciu postępowania o wpis prawa. Powstaje więc pytanie,

czy art.192 pkt 3, regulujący taką sytuację w procesie, można przez art. 13 § 2

k.p.c. zastosować w postępowaniu o wpis hipoteki przymusowej.

Istota art. 192 pkt 3 k.p.c. polega przede wszystkim na tym, by wyrok, jaki

zapadnie, mógł odnieść bezpośredni skutek również wobec nabywcy. Z

uregulowania zawartego w tym przepisie wynika, że nie ma zakazu zbycia w toku

procesu rzeczy lub prawa objętych sporem oraz że z chwilą zawiśnięcia sporu

prawo bierze w obronę stronę przeciwną przed ujemnymi następstwami takiej

czynności. Celem więc tego przepisu jest ochrona drugiej strony przed

negatywnymi skutkami zbycia przedmiotu sporu, które pozostaje bez znaczenia dla

dalszego postępowania i wyniku sporu. Według stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w wyroku z dnia 4 lipca 1988 r., IV CR 183/88 ("Biuletyn SN" 1988, nr

10, s. 9), przepis ten ma także zastosowanie w razie rozporządzenia

nieruchomością w toku sprawy o ukształtowanie prawa względem tej

nieruchomości. Przenosząc te rozważania na grunt postępowania

wieczystoksięgowego, należy stwierdzić, że przepisy normujące to postępowanie

również nie zawierają zakazu zbycia nieruchomości w toku postępowania o wpis.

Nie regulują jednak wpływu zbycia na bieg postępowania o wpis.

Według art. 13 § 2 k.p.c., przepisy o procesie stosuje się – jeśli przepisy

szczególne nie stanowią inaczej – odpowiednio do postępowania nieprocesowego.

Zgodnie z ogólnie przyjętymi w prawie zasadami odpowiedniego stosowania

przepisów, niektóre z nich znajdą zastosowanie wprost, bez żadnych modyfikacji,

inne tylko pośrednio, a więc z uwzględnieniem konstrukcji, istoty i odrębności

postępowania, w którym znajdują zastosowanie, a inne nie będą mogły być

wykorzystane w żadnym zakresie (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 9 grudnia 1975 r., I CO 9/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 219).

Postępowanie o wpis hipoteki przymusowej ma wspólne cechy ze sporem o

nieruchomość, występują w nim bowiem przeciwstawne interesy wierzyciela i

dłużnika. Te same racje, które przemawiają za ochroną strony przeciwnej w

procesie w razie zbycia przedmiotu sporu, przemawiają zatem za ochroną

wierzyciela w razie zbycia nieruchomości w toku postępowania o wpis hipoteki

przymusowej, dając podstawę do przyjęcia dopuszczalności zastosowania art. 192

pkt 3 k.p.c. także w postępowaniu wieczystoksięgowym o wpis hipoteki

przymusowej. W konsekwencji zbycie nieruchomości w toku postępowania o wpis

hipoteki przymusowej, a więc po uczynieniu wzmianki o wpis, pozostaje bez

znaczenia dla dalszego biegu postępowania, a wpis odniesie skutek wobec

nabywcy.

Za takim rozwiązaniem przemawia też nowelizacja ustawy o księgach

wieczystych i hipotece wprowadzona ustawą z dnia 11 maja 2001 r. (Dz.U. Nr 63,

poz. 635), polegająca na przeniesieniu przepisów dotyczących postępowania

wieczystoksięgowego zamieszczonych w ustawie o księgach wieczystych – po ich

zmodyfikowaniu – do kodeksu postępowania cywilnego. Gdyby wolą ustawodawcy

było wyłączenie stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu

wieczystoksięgowym, stanowiącym szczególny rodzaj postępowania

nieprocesowego, to dałby temu wyraz w redakcji tych przepisów. Skoro tego nie

uczynił, nie można zakładać, że jest to wynikiem przeoczenia. Z tych przyczyn nie

można podzielić odmiennego stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego bez

bliższego uzasadnienia w postanowieniu z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.