I UK 346/07

Wyrok z dnia 8 maja 2008 r.

I UK 346/07

Okres prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodar-

stwie po ukończeniu 16 roku życia przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie jest okre-

sem, który samodzielnie wystarcza do nabycia prawa do emerytury rolniczej.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Hajn, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 maja

2008 r. sprawy z odwołania Marii B. następcy prawnego Wiktorii Ł. przeciwko Kasie

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w N.S. o emery-

turę rolniczą, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyj-

nego w Krakowie z dnia 24 maja 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 29 stycznia 2003 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego-Oddział Regionalny w N.S. odmówiła wnioskodawczyni - Wiktorii Ł. - prawa do

emerytury rolniczej.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z

dnia 29 listopada 2005 r. uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji i

zmienił ją w ten sposób, że przyznał Wiktorii Ł. prawo do emerytury rolniczej po-

cząwszy od dnia 1 sierpnia 2002 r. W toku przeprowadzonego przez Sąd pierwszej

instancji postępowania dowodowego ustalono, że Wiktoria Ł. w okresie od 19 listo-

pada 1938 r. do 30 września 1969 r. pracowała w gospodarstwie rolnym swojego

męża i to ona głównie zajmowała się jego prowadzeniem, ponieważ jej mąż wykony-

wał pracę także jako murarz. W okresie od 1 października 1969 r. do 31 lipca 1972 r.

wnioskodawczyni była zatrudniona w SP ZOZ w Z. Po wyjeździe wnioskodawczyni

do USA w 1971 r. prowadzenie gospodarstwa przejęła jej córka.

2

Uwzględniając odwołanie wnioskodawczyni Sąd Okręgowy przywołał orze-

czenie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r., II URN 47/93 (OSNC 1994 nr

5, poz. 117), zgodnie z którym ubezpieczonym w rozumieniu ubezpieczeń społecz-

nych jest każdy, kto podlegał kiedykolwiek obowiązkowi ubezpieczenia, a nie tylko

ten, kto obecnie podlega temu obowiązkowi. Sąd Okręgowy wskazał także na

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1992 r., II UZP 7/92 (OSNCP 1992 nr

7-8, poz. 134), zgodnie z którą warunkiem nabycia prawa do emerytury rolniczej jest

osobiste prowadzenie działalności rolniczej, przy czym nie musi ono trwać do dnia

zgłoszenia wniosku o emeryturę rolniczą.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zarzucając zaskar-

żonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez pominięcie definicji ubez-

pieczenia emerytalno-rentowego wynikającej z art. 6 pkt 11 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Apelujący podniósł, że zgodnie z tym przepisem jako ubezpie-

czenie emerytalno-rentowe należy rozumieć każdy okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników po 1 stycznia 1977 r., a z okoliczności sprawy wynika zaś, że

wnioskodawczyni żadnym takim okresem się nie legitymuje i w związku z tym prze-

słanek nabycia prawa do emerytury rolniczej nie spełnia. Podnosząc te zarzuty od-

wołujący się wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z dnia 24 maja 2007 r. uznał, że apelacja jest uzasadniona. Sąd drugiej instancji

zwrócił uwagę na fakt, że spełnienie przesłanek prawa do emerytury rolniczej wyma-

gało rozważenia przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników. Rozważenia takie Sąd pierwszej instancji przeprowadził w oparciu

o prawidłowo poczynione ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny w pełni podzielił i

uznał za własne. Na podstawie tych ustaleń przyznanie wnioskodawczyni prawa do

emerytury rolniczej nie było jednak, w ocenie Sądu drugiej instancji, zasadne.

Analiza przepisu art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

prowadzi do wniosku, że wnioskodawczyni nie spełniła wskazanych w tym przepisie

przesłanek, ponieważ nie podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez

okres co najmniej 100 kwartałów, więcej, wnioskodawczyni w ogóle nie podlegała

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, jako że w okresie prowadzenia przez nią go-

spodarstwa rolnego (1938-1969) system ubezpieczeń społecznych rolników nie zo-

stał jeszcze wprowadzony, przeto nie mogła ona być ubezpieczona. Przywołując wy-

rok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r. Sąd Apelacyjny podkreślił, że

3

uwzględnianie ubezpieczenia na postawie „przepisów dotychczasowych” możliwe

jest tylko w odniesieniu do okresów, gdy takie przepisy istniały, a ubezpieczony opła-

cał składki, co w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie miało miejsca.

Skarga kasacyjna następcy prawnego wnioskodawczyni została oparta na za-

rzucie naruszenia art. 19 ust. 1 pkt 2 oraz 20 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, przez przyjęcie, iż okres prowadzenia gospodarstwa rolnego

oraz okres wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku ży-

cia, a przed 1 lipca 1977 r., nie jest okresem, który samoistnie rodzi uprawnienie

emerytalno-rentowe na podstawie powołanych przepisów. Zdaniem skarżącego, z

użytego w art. 20 ust. 1 pkt 2 sformułowania, że do okresu podlegania ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu „zalicza się” a nie „dolicza się” okresy prowadzenia gospo-

darstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia,

przed dniem 1 stycznia 1983 r. wynika, że okresy te samodzielnie mogą stanowić

przesłankę nabycia prawa do emerytury. Skarżący powołał się na orzeczenia Sądu

Najwyższego, z których wynika, że osobiste prowadzenie działalności rolniczej nie

musi trwać do daty zgłoszenia wniosku, co - jego zdaniem - potwierdza zaprezento-

waną interpretację przepisów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na gruncie nie-

spornych okoliczności faktycznych spór sprowadza się do interpretacji art. 19 ust. 1

pkt 2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w

szczególności, czy fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodar-

stwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia przed 1 stycznia 1983 r. jest równoznacz-

ny z podleganiem ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przewidzianemu w tej usta-

wie. Stanowisko skarżącego, który uważa, że okres ten jest równoznaczny z podle-

ganiem ubezpieczeniu społecznemu jest błędne, nie znajduje ono uzasadnienia ani

w brzmieniu odpowiednich przepisów, ani w ogólniejszych założeniach systemu za-

bezpieczenia na wypadek starości, którego rodzajem jest ubezpieczenie emerytalne

rolników. W przedmiocie tych ogólniejszych założeń wystarczy w tym miejscu wska-

zać, że ubezpieczenia społeczne jako urządzenie służące łagodzeniu konsekwencji

socjalnych takich zdarzeń losowych pozbawiających lub ograniczających możliwości

utrzymania się z własnej pracy, jak niezdolność do pracy, starość i inne polega na

4

gromadzeniu środków finansowych (funduszów) ze składek osób objętych danym

rodzajem ubezpieczenia, z których następnie, w razie zaistnienia zdarzenia losowe-

go wypłaca się odpowiednie świadczenia. Konsekwencją tego jest związanie prawa

do świadczeń i ich wysokości z uprzednim opłacaniem składek. Prawo do świadczeń

z reguły powstaje po odpowiednio długim okresie opłacania składek przez przyszłych

świadczeniobiorców - ubezpieczonych. Z różnych względów o charakterze socjal-

nym, ale też z motywów politycznych, ustawodawca wprowadza wyjątki od wymie-

nionej zasady, nakazując zaliczenie do okresu ubezpieczenia (okresu opłacania

składek) innych okresów, tzw. okresów zaliczanych (zaliczalnych) do okresu ubez-

pieczenia społecznego.

Stosownie do art. 19 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, emerytura

rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki: 1)

osiągnął wiek emerytalny (dla kobiet 60 lat, dla mężczyzn 65), 2) podlegał ubezpie-

czeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 100 kwartałów, z uwzględnie-

niem art. 20. Przepis art. 20 ust. 1 z kolei stanowi, że do okresów ubezpieczenia,

wymaganych stosownie do art. 19, zalicza się okresy: 1) podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983-1990, 2)

prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończe-

niu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r., 3) pobierania renty inwalidzkiej

rolniczej jako renty okresowej, jednak nie więcej niż 2 lata, 4) od których zależy

prawo do emerytury w myśl przepisów emerytalnych. Z kolei w myśl art. 6 pkt 14,

ilekroć w ustawie jest mowa o okresach podlegania określonemu ubezpieczeniu

społecznemu - rozumie się tylko takie okresy, za które opłacano przewidziane w od-

powiednich przepisach składki na te ubezpieczenia, chyba że w myśl tych przepisów

nie istniał obowiązek opłacania składek.

Z przytoczonych regulacji prawnych wynika, że przesłanką uzyskania prawa

do emerytury jest podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w rozumieniu

opłacania składek na to ubezpieczenie. Ubezpieczenie takie nie istniało w okresie

między 19 września 1938 r. a 30 września 1969 r. Obowiązek opłacania przez rolni-

ków indywidualnych składek na ubezpieczenie społeczne został wprowadzony

ustawą z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadcze-

niach dla rolników. Obowiązek ten utrzymały następnie wszystkie późniejsze ustawy

dotyczące ubezpieczenia społecznego rolników, rozszerzając go od 1983 r. na do-

mowników.

5

Skarżący nietrafnie przyjmuje, że okres prowadzenia gospodarstwa rolnego

lub pracy w tym gospodarstwie po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia

1983 jest okresem, który samodzielnie wystarcza do nabycia uprawnień emerytal-

nych. Jak wskazano, przed 1983 r. domownicy nie opłacali składek na ubezpieczenie

emerytalne. Sąd Apelacyjny trafnie w tym kontekście stwierdził, że wymieniony okres

samodzielnie nie uzasadnia prawa do emerytury rolniczej. Już z samego sformuło-

wania art. 19 ust. 1 pkt 2, określającego minimalne okresy ubezpieczenia na „co

najmniej 100 kwartałów, z uwzględnieniem art. 20” wynika, że uwzględnienie tej re-

gulacji ma charakter uzupełniający. Podkreśla to również brzmienie art. 20, że do

okresu ubezpieczenia wymaganego zgodnie z art. 19 ust. 1 pkt 2 zalicza się między

innymi okres prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie po

ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r. Skarżący nietrafnie argu-

mentuje, że gdyby sformułowanie „zalicza się” rozumieć w znaczeniu wyżej przyję-

tym , to ustawodawca użyłby określenia „dolicza się”, a nie „zalicza się”. Otóż usta-

wodawca posługuje się określeniem o „doliczaniu” liczby lat, ale w innym kontekście,

mianowicie zasad ustalania wysokości emerytury rolniczej. Zgodnie z art. 24, eme-

rytura rolnicza (lub renta inwalidzka rolnicza) składa się z części składkowej i części

uzupełniającej. Część składkową ustala się przyjmując po 1% emerytury podstawo-

wej za każdy rok podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, z tym że do

liczby tych lat „dolicza się” między innymi liczbę lat prowadzenia gospodarstwa rol-

nego lub pracy w gospodarstwie rolnym - bez podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu - po ukończeniu 16 roku życia, przypadających przed dniem 1 lipca

1977 r. Przedstawiona powyżej interpretacja przepisu art. 19 ust. 1 pkt 2 pozostaje w

zgodności nie tylko z wykładnią literalną, ale również z ogólniejszymi założeniami

ubezpieczenia społecznego, którego rodzajem, mimo wielu odrębności, jest ubezpie-

czenie społeczne rolników.

Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.

========================================