I UK 378/07

Wyrok z dnia 8 maja 2008 r.

I UK 378/07

Sezonowe wykonywanie pracy palacza c.o., niżej płatnej niż poprzednio

wykonywane zatrudnienie w zawodach kierowcy, mechanika lub pokrewnych,

nie świadczy o odzyskaniu zdolności do pracy wskutek „samoprzekwalifikowa-

nia się” ubezpieczonego.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 maja

2008 r. sprawy z odwołania Ryszarda Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w K. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasa-

cyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 9 maja

2007 r. [...]

1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania,

2) przyznał adwokatowi Andrzejowi K. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjne-

go w Krakowie kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) powiększoną o stawkę podat-

ku od towarów i usług wynoszącą 22 % - tytułem kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z dnia 9 maja 2007 r. oddalił apelację wnioskodawcy Ryszarda Z. od wyroku Sądu

Okręgowego w Kielcach z dnia 5 kwietnia 2005 r. oddalającego odwołanie wniosko-

dawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. z dnia 25 paź-

dziernika 2004 r. odmawiającej mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca (urodzony dnia 15 stycznia 1956 r.)

z zawodu mechanik, pracujący w charakterze mechanika samochodowego, instrukto-

2

ra nauki jazdy, a ostatnio zatrudniony jako palacz CO, do dnia 31 sierpnia 2004 r.

pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Na podstawie dokumentacji

medycznej oraz opinii biegłych lekarzy sądowych z zakresu neurologii, kardiologii i

psychiatrii u wnioskodawcy rozpoznano: chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa bez

zespołu korzeniowego, bóle i zawroty głowy (w wywiadzie), nadciśnienie tętnicze l

stopnia (w wywiadzie), zaburzenia depresyjno-lękowe o charakterze przewlekłym i

prawdopodobieństwo zmian organicznych w ośrodkowym układzie nerwowym. Biegli

stwierdzili, iż same schorzenia somatyczne nie powodują niezdolności do pracy.

Uznali jednak, że brak jest istotnej poprawy stanu psychicznego wnioskodawcy od

poprzedniego badania z 2003 r. i dlatego stwierdzili, że wnioskodawca jest częścio-

wo niezdolny do pracy do lutego 2006 r. Opinie te zakwestionował lekarz orzecznik

ZUS twierdząc, że wnioskodawca jest zdolny do pracy i pracuje w pełnym wymiarze

czasu pracy jako palacz. W opinii uzupełniającej biegły lekarz psychiatra podzielił

stanowisko lekarza orzecznika ZUS, że w aktualnym stanie zdrowia wnioskodawca

jest niezdolny do wykonywania pracy w zawodzie kierowcy, może natomiast wyko-

nywać inne prace fizyczne. Decyzją z dnia 25 października 2004 r. organ rentowy

odmówił wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy ponieważ jest

on zdolny do pracy.

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji nie znalazłszy

podstaw do kwestionowania dokonanego przez biegłych rozpoznania schorzeń i

oceny ich wpływu na sprawność jego organizmu. W ocenie tego Sądu, skoro wnio-

skodawca ma wykształcenie zawodowe - mechanik i pracował jako mechanik samo-

chodowy, instruktor nauki jazdy i palacz CO, to tego rodzaju pracę może w dalszym

ciągu wykonywać.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny uzupeł-

nił postępowanie dowodowe o opinię biegłego z zakresu psychiatrii, mającą szcze-

gółowo uzasadnić stanowisko zawarte w opinii uzupełniającej z dnia 7 marca 2005 r.,

poprzez wskazanie jakie względy medyczne przemawiają za uznaniem wnioskodaw-

cy za zdolnego do pracy na stanowisku palacza CO. Z opinii tej wynika, że z uwagi

na zaburzenia depresyjno-lękowe o charakterze przewlekłym oraz prawdopodobień-

stwo zmian organicznych w ośrodkowym układzie nerwowym istnieją przeciwwska-

zania aby wnioskodawca pracował w charakterze kierowcy, natomiast brak jakich-

kolwiek przeciwwskazań pod względem psychiatrycznym do wykonywania przez

niego pracy palacza CO. Podzielając wnioski wynikające z tej opinii Sąd Apelacyjny

3

podkreślił, że pojęcie kwalifikacji, o których mowa w art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004

r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach), nie zawęża

się tylko do kwalifikacji zawodowych w ujęciu formalnym, obejmując również kwalifi-

kacje rzeczywiste, tj. wiedzę i umiejętności faktyczne. Posiadane kwalifikacje są więc

pojęciem szerszym niż tylko wynikające z rodzaju ukończonej szkoły i poziomu wy-

kształcenia, jako że określa je także zdobyte doświadczenie zawodowe. Nie jest

zatem uprawnione zawężenie oceny zdolności do pracy tylko do określonego stano-

wiska pracy czy zatrudnienia. Brak możliwości wykonywania pracy dotychczasowej

nie jest wystarczający do stwierdzenia częściowej niezdolności do pracy w sytuacji,

gdy jest możliwe podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie bez przekwalifikowa-

nia lub przy pozytywnym rokowaniu co do możliwości przekwalifikowania zawodowe-

go. Niezdolność do wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem koniecznym

ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wy-

starczającym, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne

usprawiedliwiają rokowanie, że mimo upośledzenia organu możliwe jest podjęcie

innej pracy w tym samym zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym. Wobec

tego Sąd oddalił apelację stwierdzając, że skoro wnioskodawca mający jedynie prze-

ciwwskazania zdrowotne do wykonywania pracy kierowcy, posiada dodatkowo kwali-

fikacje do wykonywania pracy mechanika i palacza CO, „to może pracować nadal w

tych zawodach, na co pozwalają mu posiadane kwalifikacje i doświadczenia” i nie

przysługuje mu uprawnienie do świadczenia rentowego.

W skardze kasacyjnej od tego wyrok pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił

naruszenie prawa materialnego w szczególności art. 12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyję-

ciu, że możliwość wykonywania pracy wymagającej kwalifikacji niższych niż posia-

dane przez skarżącego pozbawia go statusu osoby częściowo niezdolnej do pracy w

rozumieniu tych przepisów. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, tj.: 1)

art. 214 § 1 k.p.c., przez niespełnienie ciążącego na Sądzie obowiązku odroczenia

rozprawy pomimo zaistnienia wymienionych w tym przepisie okoliczności nie do

przezwyciężenia (choroba skarżącego); 2) art. 379 pkt 5 k.p.c., przez przeprowadze-

nie rozprawy apelacyjnej i wydanie wyroku pod nieobecność skarżącego, który

uprzednio usprawiedliwiał swoje niestawiennictwo (pismo zawierające usprawiedli-

wienie nieobecności na rozprawie w dniu 9 maja 2007 r. wraz ze zwolnieniem lekar-

4

skim wpłynęło do Sądu w dniu 7 maja 2007 r., a więc na dwa dni przed rozprawą), a

przez to uniemożliwienie mu obrony swoich praw. Kwestia obecności skarżącego na

rozprawie była o tyle istotna, że występował on bez pełnomocnika (którego przyzna-

nia z urzędu Sąd mu odmówił), zatem wyjaśnienia składane przez niego osobiście

pozwalałyby Sądowi należycie odczytać intencje skarżącego wyrażone w apelacji w

sposób niefachowy i nieporadny.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania z uwagi na nieważność po-

stępowania wskazaną w podstawie skargi oraz ze względu na potrzebę wykładni art.

12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach ponieważ wywołują

one rozbieżności w orzecznictwie. Niektóre sądy interpretują powołane przepisy w

ten sposób, że odmawiają statusu częściowo niezdolnego do pracy osobom, które

utraciły zdolność do pracy zgodnej ze swoimi kwalifikacjami, jednakże są w stanie

wykonywać inne prace, dla których wymagane są kwalifikacje niższe (tak też Sąd

orzekający w niniejszej sprawie). Sądy uznają, że skoro ubiegający się o świadcze-

nie rentowe podejmuje, już po ujawnieniu się kłopotów zdrowotnych inne zatrudnie-

nie, na którego wykonywanie pozwala mu stan zdrowia, to fakt ten należy uwzględ-

niać przy ocenie zdolności do pracy. Tymczasem zdaniem skarżącego, ocena doko-

nywana zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach nakazuje brać

pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy i poziom wykształce-

nia. Pod pojęciem „pracy dotychczas wykonywanej" powinno się rozumieć zawód

wykonywany przed wystąpieniem schorzenia uniemożliwiającego dalszą w nim

pracę, a nie w chwili orzekania przez organ rentowy czy sąd. Takie rozumienie art.

12 ust. 1 i 3 i art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy przyjął między innymi Sąd Najwyższy w wy-

roku z dnia 7 lutego 2006 r., l PK 153/05 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 27) oraz Sąd

Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 14 listopada 2000 r., Ul AUa 836/00 (OSA 2001

nr 6, poz. 26). Ponadto przy określaniu „pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji" należy brać pod uwagę poziom wykształcenia i charakter wykonywanego

zawodu sprzed okresu wystąpienia schorzenia, a nie umiejętności (dużo niższe),

które nabyła osoba starająca się o świadczenie rentowe już po utracie zdolności do

wykonywania pracy zgodnej z poziomem dotychczasowych kwalifikacji. Skarżący się

przez wiele lat pracował jako kierowca, mechanik oraz instruktor nauki jazdy, a pracę

palacza CO rozpoczął dopiero po ujawnieniu się przeciwwskazań do wykonywania

pracy kierowcy. Kwestia możliwości wykonywania pracy mechanika i instruktora

nauki jazdy nie była przy tym przedmiotem opinii biegłych, którzy stwierdzili jedynie,

5

iż skarżący się może wykonywać pracę palacza i inne prace fizyczne. Ocena możli-

wości podjęcia pracy zgodnej z posiadanym kwalifikacjami powinna odbywać się,

zdaniem skarżącego, w odniesieniu do umiejętności kierowcy, mechanika i instrukto-

ra nauki jazdy. Tymczasem Sąd przyjął, że praca palacza CO odpowiada kwalifika-

cjom skarżącego, takim zajęciem bowiem para się on obecnie. Prezentowane przez

Sąd stanowisko prowadziłoby do sytuacji, w której jedynie nieliczne osoby zyskiwa-

łyby uprawnienie do świadczeń rentowych, każdemu bowiem można by zarzucić, Iż

jest w stanie wykonywać prace proste (np. składanie długopisów), pomimo że kwali-

fikacje przez niego posiadane predestynują go do podjęcia pracy wymagającej dużo

większych umiejętności. W konsekwencji wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz

o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z

urzędu, które nie zostały uiszczone nawet w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy. Po pierwsze, w pisemnym

wniosku z 30 kwietnia 2007 r. ubezpieczony zawarł między innymi „usprawiedliwienie

obecności w dniu 9.05.2007 r.”, dołączając zwolnienie lekarskie obejmujące termin

rozprawy apelacyjnej. Z protokołu tej rozprawy wynika, że odczytano to pismo, ale

Sąd Apelacyjny oddalił jedynie zawarty w nim wniosek o ustanowienie adwokata z

urzędu, natomiast nie wyjaśnił intencji ubezpieczonego, który usprawiedliwiając za-

świadczeniem lekarskim swoją absencję na rozprawie apelacyjnej i podważając do-

tychczasowe wyniki postępowania dowodowego w tej „zawiłej i zbyt trudnej do zro-

zumienia” sprawie, która - w jego ocenie - wymagała ustanowienia dlań pełnomocni-

ka z urzędu, mógł zmierzać do odroczenia terminu tej rozprawy. Wprawdzie wywie-

dziony z tych okoliczności zarzut nieważności całego postępowania apelacyjnego nie

jest usprawiedliwiony, ponieważ ubezpieczony nie został pozbawiony całkowicie (w

zupełności) możności obrony swych praw w postępowaniu apelacyjnym, skoro brał w

nim udział w zakresie swoich możliwości, ale nierozpoznanie jego co najmniej doro-

zumianego wniosku o odroczenie terminu rozprawy apelacyjnej mogło mieć wpływ

na wynik sprawy w kontekście pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej w sprawie,

która nie dojrzała do wydania prawidłowego orzeczenia, bo ubezpieczonego pozba-

wiono chociażby „możliwości przedstawienia ostatecznego stanowiska w sprawie”.

6

Ponadto z zebranego materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że ubez-

pieczony jest bezsprzecznie niezdolny do wykonywania zatrudnienia zgodnego z

poziomem jego kwalifikacji w wykonywanych przez wiele lat zawodach: kierowcy,

mechanika oraz instruktora nauki jazdy. Nie ulega wątpliwości, że ubezpieczony jest

częściowo niezdolny do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami w znacznym

zakresie w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Sama możli-

wość wykonywania niewymagających kwalifikacji „innych prac fizycznych”, w tym

sezonowej pracy palacza, która była przezeń świadczona niejako dodatkowo, bo

okresowo w tzw. sezonach grzewczych, nie wyklucza prawa do renty z tytułu czę-

ściowej niezdolności do pracy, ponieważ praca palacza nie była zgodna ani zbieżna

z poziomem utraconych z przyczyn zdrowotnych możliwości zarobkowania w zawo-

dzie kierowcy lub pokrewnym. W szczególności trudno zaakceptować stanowisko, że

wykonywanie pracy fizycznej w charakterze palacza c.o., świadczonej sezonowo w

ciągu roku i z reguły niżej płatnej niż poprzednio wykonywane zatrudnienie, świad-

czyło eo ipso o odzyskaniu zdolności do pracy wskutek „samoprzekwalifikowania”

zawodowego ubezpieczonego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter wykonywanej

poprzednio przez wiele lat pracy w zawodach: kierowcy, mechanika lub pokrewnych,

uzyskany w tych zawodach poziom wykształcenia, a ponadto wiek i predyspozycje

psychiczne ubezpieczonego (art. 13 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

Sąd Najwyższy zwrócił także uwagę, że w opinii uzupełniającej biegłego psy-

chiatry podkreślono, iż tylko dlatego, że ubezpieczony został dopuszczony do pracy

palacza przez lekarza, to jest on zdolny do pracy, („ale z ograniczeniami”), co ozna-

czało wedle tego stanowiska tylko to, że schorzenia te nie stanowią „zdecydowanego

przeciwwskazania do pracy w charakterze palacza CO”, przez co nie ma „ewident-

nych przeciwwskazań” do wykonywania takiego sezonowego zatrudnienia. Tego typu

uzyskane medyczne „wiadomości specjalne” trudno uznać za dostatecznie uzasad-

niające negatywne orzeczenie o uprawnieniach rentowych ubezpieczonego. Ponadto

w zebranym materiale dowodowym brakowało przesłanek do wyrażenia lub akcepta-

cji stanowiska, jakoby ubezpieczony zachował kwalifikacje do wykonywania zawodu

mechanika, skoro opiniowanie medyczne dotyczyło jedynie zdolności ubezpieczo-

nego do pracy w charakterze palacza c.o.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art.

39815

k.p.c.

========================================