II CSK 10/08

Sygn. akt II CSK 10/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa A. A.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi

o wydanie nieruchomości i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 sierpnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę

2.700 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14.08.2007 r. zmienił orzeczenie Sądu

Okręgowego w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa - Ministra Rolnictwa i

Rozwoju Wsi na rzecz powoda A. A. kwotę 103.333 zł z odsetkami tytułem

odszkodowania z tytułu niewykonania obowiązku przyznania nieruchomości zamiennej.

2

W sprawie tej ustalono, że nieruchomość o łącznej powierzchni 26,25 ha będących

własnością rodziców powoda została objęta przypisami dekretu PKWN z dnia 6.09.1944

r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nieruchomość ta została rozparcelowana na rzecz

rolników indywidualnych w marcu 1945 r. po śmierci matki powoda. Na wniosek złożony

przez ojca powoda orzeczeniem Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Ł. z dnia

16.08.1945 r. uznano, że nieruchomość rolna o powierzchni 20 ha będąca własnością

matki powoda, nie podlega przepisowi art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu o reformie

rolnej i powinna być zwrócona spadkobiercom, a jej rozparcelowanie było bezprawne.

Nieruchomość ta nie została jednak zwrócona, z uwagi na to, że doszło do jej

faktycznego rozparcelowania przed dniem 1.08.1945 r. Została ona przejęta na

własność Państwa zarządzeniem Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia

27.08.1949 r., na podstawie przepisów dekretu z dnia 28.11.1945 r. o przejęciu

niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. Nr 57,

poz. 321).

Ustalono, że wnioskiem z dnia 18.09.1957 r. spadkobiercy M. A. zwrócili się do

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w R. o umożliwienie zakupu działki w zamian

za przejętą nieruchomość. Pismem z dnia 19.09.1957 r. Prezydium powiadomiło ich, że

brak jest nieruchomości przeznaczonych do sprzedaży dla osób prywatnych.

Powód w toku niniejszego postępowania wystąpił o stwierdzenie nieważności

zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27.08.1949 r. Minister

Rolnictwa i Rozwoju Wsi w czerwcu, a następnie we wrześniu 2004 r. odmówił

stwierdzenia nieważności decyzji z 27.08.1949 r. o przyjęciu spornej nieruchomości na

rzecz Państwa, a Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę powoda.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy powództwo oddalił. Sąd ten stwierdził,

że przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa na podstawie art.

4171

§ 2 k.c. za szkodę wyrządzoną wydaniem ostatecznej decyzji administracyjnej jest

stwierdzenie jej niezgodności z prawem we właściwym trybie. Skoro powodowi

odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji (zarządzenia) z dnia 27.08.1949 r. o

przejęciu nieruchomości na rzecz Państwa, to ta przesłanka nie została spełniona.

Odmiennej oceny prawnej dokonał Sąd Apelacyjny w wyniku rozpoznania apelacji

powoda. Sąd ten podniósł, że podstawą prawną zarządzenia z dnia 27.08.1949 r. były

przepisy dekretu z dnia 28.11.1945 r., które w art. 2 przewidywały, że właścicielom

nieruchomości, których dobra ziemskie zostały przejęte w trybie tego dekretu

przysługujące tytułem ekwiwalentu prawo otrzymania innej nieruchomości o równej

3

wartości i jakości. Przepisy tego dekretu obowiązywały do dnia 5.04.1958 r., tj. do dnia

wejścia w życie ustawy z dnia 12.3.1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego

Funduszu Ziemi oraz uporządkowania niektórych spraw zawiązanych z

przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego – Dz. U. Nr 17, poz. 71).

Otrzymanie nieruchomości zamiennej było więc możliwe do tej daty. Powód wykazał, że

jego rodzina w tym czasie występowała o przyznanie nieruchomości zamiennej, jednak

nie doszło do pozytywnego rezultatu. Odmowę tłumaczono brakiem wolnych gruntów

rolnych, co nie odpowiadało rzeczywistemu stanowi. Takie zachowanie funkcjonariuszy

państwowych Sąd Apelacyjny uznał za bezprawne i zawinione, a jednocześnie

wyrządzającej szkodę równą wartości przejętej nieruchomości. Tę wartość ustalono na

310.000 zł, a powód po matce M. A. dziedziczy w 1/3 części. Ten udział określa więc

wysokość należnego mu odszkodowania od Skarbu Państwa, którego odpowiedzialność

wynika z art. 1 ustawy z dnia 15.11.1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody

wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243).

Wyrok ten w części uwzględniającej powództwo zaskarżył pozwany Skarb

Państwa. Jako podstawy skargi kasacyjnej wskazano:

- naruszenie przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy , tj. art. 386 § 1, 386 § 3 w związku z art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. przez to, że

nie odrzucono pozwu mimo skierowaniu roszczenia przeciwko państwowej jednostce

organizacyjnej nie posiadającej zdolności sądowej oraz naruszenie art. 391 § 1 w

związku z art. 194 k.p.c. przez dokonanie podmiotowej zmiany powództwa przez sąd II

instancji.

- naruszenie przepisów prawa materialnego, wskazując na:

a) naruszenie art. 192 § 1 i 2 kodeksu zobowiązań przez przyjęcie, że

zaniechanie funkcjonariusza państwowego wyrządzające szkodę miało miejsce w latach

1957-1958;

b) naruszenie art. 1, 3, 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15.11.1956 r.

o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy

państwowych przez przyjcie, że te przepisy stanowią podstawę prawną

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa;

- naruszenie art. 361 § 1 k.c. przez przyjęcie, iż istnieje związek

przyczynowy między szkodą w postaci niezaspokojonego prawa do ekwiwalentu za

przejętą nieruchomość a zaniechaniem funkcjonariusza państwowego mimo, że ani

powód, ani jego poprzedniczka nie wystąpili o rentę przewidzianą w przepisach

4

rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 21.06.1958 r. w sprawie rent

dla byłych właścicieli niektórych nieruchomości rolnych i leśnych przejętych na własność

Państwa (Dz. U. Nr 43, poz. 211);

- naruszenie art. 362 k.c. oraz art. 16 ust. 3 i art. 10 ustawy z dnia

12.03.1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz

uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i

osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71), a także § 7 rozporządzenia Ministra Pracy i

Opieki Społecznej z dnia 21.06.1958 r. w sprawie rent (...) przez ich niezastosowanie.

Wskazując na powyższe pozwany Skarb Państwa wnosił o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i odrzucenie pozwu w tej części względnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzut nieważności postępowania jako najdalej idący wymaga rozważenia w

pierwszej kolejności. Podnosząc ten zarzut pozwany Skarb Państwa wskazuje, że w

pozwie wskazano jako stronę pozwaną Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi i

orzeczenie Sądu I instancji zapadło ze wskazaniem tej jednostki jako strony pozwanej.

Jest zaś bezsporne, że ta państwowa jednostka organizacyjna nie ma zdolności

sądowej, co uzasadniało odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.

Dokonane zaś przez Sąd Apelacyjny z urzędu podmiotowe przekształcenie po stronie

pozwanej przez wskazanie jako pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Rolnictwa i

Rozwoju Wsi było niedopuszczalne, gdyż narzuciło rolę pozwanego podmiotowi, który

nie występował w tym charakterze.

W okolicznościach niniejszej sprawy nie można podzielić zasadności tego

zarzutu. Jest poza sporem, że w świetle art. 67 § 2 k.p.c. za pozwany Skarb Państwa

czynności procesowe podejmuje kierownik państwowej jednostki organizacyjnej bez

osobowości prawnej, z której działalnością wiąże się dochodzenie roszczeń. Zgodnie z

tym przepisem prawidłowe określenie strony pozwanej w niniejszej sprawie, to Skarb

Państwa – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Istotnie w pozwie stronę pozwaną

oznaczono jako Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a więc wskazano państwową

jednostkę organizacyjną nie mającą zdolności sądowej, co prima facie uzasadniałoby

wniosek o odrzucenie pozwu (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.). Zastosowanie tej sankcji

procesowej w okolicznościach sprawy należałoby jednak ocenić jako nazbyt

rygorystyczne. Należy bowiem zauważyć, że powód przy formułowaniu pozwu nie

5

korzystał z pomocy prawnej. Sąd Okręgowy w W. podejmując pierwsze postanowienia w

sprawie prawidłowo oznaczył stronę pozwaną jako Skarb Państwa – Minister Rolnictwa.

Także w odpowiedzi na pozew prawidłowo oznaczono pozwanego jako Skarb Państwa

– Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Sam powód, korzystając już z profesjonalnego

pełnomocnika, w piśmie procesowym z 12.02.2003 r. także prawidłowo oznaczył

pozwanego jako Skarb Państwa – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W tych

okolicznościach uzasadniony jest wniosek, że obie strony procesu, jak i Sąd Okręgowy

nie miały ani wątpliwości, ani zastrzeżeń, że pozwanym w niniejszej sprawie jest Skarb

Państwa – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Tej oceny nie zmienia fakt, że w kolejnych

pismach, w protokołach z rozprawy i w orzeczeniu Sądu I instancji stronę pozwaną

oznaczono jako Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Prawidłowego oznaczenia strony

pozwanej dokonał ponownie Sąd Apelacyjny. Nie można przy tym podzielić zarzutu

podniesionego w skardze kasacyjnej, jakoby takie postępowanie Sądu Apelacyjnego

było niedopuszczalne, gdyż w ten sposób narzucono Skarbowi Państwa rolę

pozwanego, w której nie występował. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę na uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 19.04.2001 r. III CZP 10/01 (OSNC 2001, nr 10, poz. 147), w

której przyjęto, że „sąd nie jest władny oznaczyć Skarbu Państwa jako strony

powodowej wówczas, gdy żądanie oparte zostało na twierdzeniu, że jednostka

wskazana jako strona powodowa jest odrębnym podmiotem od Skarbu Państwa.” Skład

orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i stwierdza, że regułę wyrażoną w

tej uchwale należy odnieść także do sytuacji procesowej, w której Skarb Państwa

występuje po stronie pozwanej. Niezależnie od tego nie można w okolicznościach

sprawy przyjąć, aby prawidłowe oznaczenie pozwanego przez Sąd Apelacyjny

oznaczało „narzucenie” Skarbowi Państwa roli pozwanego, w której nie występował.

Przecież – co już poprzednio wykazano – zarówno w pismach procesowych obu stron,

złożonych w toku postępowania przed sądem I instancji, jak i w niektórych

postanowieniach tego Sądu, Skarb Państwa wskazywany był prawidłowo jako pozwany.

Z tych względów nie można podzielić zarzutu skargi kasacyjnej co do nieważności

postępowania.

2. Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego odnieść się należy

przede wszystkim do twierdzeń pozwanego Skarbu Państwa co do daty powstania

szkody i związanej z tym podstawy prawnej odpowiedzialności odszkodowawczej

Skarbu Państwa. Pozwany Skarb Państwa wskazuje bowiem, że uprawnienie do

ekwiwalentu w postaci nieruchomości zamiennej przewidziane w art. 2 ust. 1 dekretu z

6

dnia 28.11.1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy

rolnej i osadnictwa (Dz. U. Nr 57, poz. 321) aktualizowało się z chwilą wydania

zarządzenia Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27.08.1949 r. o przyjęciu

spornej nieruchomości na rzecz Państwa. Skoro tak, to zaniechanie zaspokojenia tego

uprawnienia, w wyniku czego powstała szkoda nastąpiło w 1949 r. Stan prawny

obowiązujący w tym czasie nie przewidywał zaś odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych. Taka możliwość powstała

dopiero z dniem 28.11.1956 r. tj. z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 15.11.1956 r. o

odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych

(Dz. U. Nr 54, poz. 243). Zasadności tego zarzutu nie można uznać. Zważyć bowiem

należy, że przepis art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 28.11.1945 r. o przejęciu niektórych

nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. Nr 57, poz. 321),

który przewidywał dla właścicieli nieruchomości ziemskich przejętych w myśl art. 1 pkt 2,

3 i 4 tego dekretu ekwiwalent w postaci prawa otrzymania nieruchomości ziemskiej o

równej wartości i jakości, obowiązywał do 5.04.1958 r. W tym więc czasie mogła

nastąpić realizacja tego uprawnienia, a jak zauważono w samej drodze kasacyjnej art. 2

ust. 1 powołanego dekretu nie określał terminu realizacji prawa do ekwiwalentu. Jest

przy tym oczywiste, że uzyskanie ekwiwalentu nie następowało z urzędu, lecz na

wniosek zainteresowanego. Ustalono bezspornie, że rodzice powoda w 1957 r., a więc

w okresie obowiązywania art. 2 ust. 1 dekretu z 28.11.1945 r. o przejęciu (...) podjęli

działania o uzyskanie takiego ekwiwalentu. Negatywne odpowiedzi Prezydium WON z

dnia 24.05.1957 r. i 14.06.1957 r. są jednoznaczne. Odmowę przyznania nieruchomości

zamiennej uzasadniono brakiem wolnych gruntów rolnych, a odmówiono też zwrotu

nierozparcelowanej „resztówki” majątku K. należącego do ojca powoda podnosząc, że

pozostaje ona w użytkowaniu spółdzielni produkcyjnej. Te ustalenia upoważniały Sąd

Apelacyjny do przyjęcia, że właśnie ta odmowa realizacji ekwiwalentu oznacza, że

nastąpiło skonkretyzowane w stosunku do rodziców powoda działanie wyrządzające

szkody. Było to działanie bezprawne, czego pozwany Skarb Państwa nie kwestionuje. W

tym czasie zaś obowiązywała już ustawa z 15.11.1956 r. o odpowiedzialności Państwa

za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych i zasadnie Sąd Apelacyjny

na podstawie przepisów tej ustawy ocenił odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu

Państwa.

3. Rozważenia wymaga w końcu zarzut naruszenia art. 16 ust. 3 i art. 10 ustawy

z dnia 12.03.1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz o

7

uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i

osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 uchw.). Wspomniano już wcześniej, że art. 2

dekretu z dnia 28.11.1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele

reformy rolnej i osadnictwa, obowiązywał do dnia 5.04.1958 r. tj. do chwili wejścia w

życie ustawy z dnia 12.03.1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu

Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej i osadnictwa rolnego. Uchylając w tej ustawie w/w dekret z 28.11.1945 r.

wyłączając tym samym możliwość uzyskania ekwiwalentu w postaci nieruchomości

zamiennej, ustawodawca przewidział dla osób, które jeszcze nie uzyskały tego

ekwiwalentu, prawo do renty na zasadach przewidzianych w art. 10 tej ustawy (art. 16

ust. 3). Wszczęcia takiego postępowania następowało na wniosek zainteresowanego (§

7 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 21.06.1958 r. w

sprawie rent dla byłych właścicieli niektórych nieruchomości rolnych i leśnych – Dz. U.

Nr 43, poz. 211). Pozwany Skarb Państwa na początku zarzucał, że rodzice powoda

takiego wniosku nie złożyli. Powód temu nie zaprzeczał, co pozwala przyjąć, że jest to

okoliczność przyznana, aczkolwiek sądy obu instancji nie wyjaśniły tej okoliczności.

W skardze kasacyjnej pozwany Skarb Państwa zarzuca, że niezłożenie przez

rodziców powoda wniosku o rentę na zasadach przewidzianych w art. 10 ustawy z dnia

12.03.1958 r. o sprzedaży (...) winien być oceniany bądź jako zdarzenie powodujące

przerwanie związku przyczynowego między odmową przyznania rodzicom powoda

nieruchomości zamiennej a powstałą szkodą bądź jako przyczynienie się poprzedników

pozwanych powoda do zwiększenia szkody (świadczenia rentowe mogły bowiem

zmniejszyć zakres dochodzonego roszczenia). Zasadności tych zarzutów nie można

podzielić. Należy przecież zauważyć, że możliwość uzyskania renty była uprawnieniem i

tym samym nie można twierdzić, że był to obowiązek obwarowany sankcją utraty

roszczenia odszkodowawczego. Gdyby poprzednicy prawni powoda skorzystali z tych

świadczeń rentowych, to wówczas aktualna byłaby kwestia ewentualnego ich zaliczenia

bądź uwzględnienia uzyskanych świadczeń przy ocenie wysokości odszkodowania. Jeśli

jednak tych świadczeń od tego samego podmiotu tj. Skarbu Państwa nie uzyskali to nie

sposób uznać, że zachodzi tu jakakolwiek relacja natury kauzalnej bądź relacja

uzasadniająca zastosowanie art. 362 k.c. Przecież jest poza sporem, że poprzednicy

prawni powoda ponieśli szkodę na skutek bezprawnego postępowania funkcjonariuszy

Skarbu Państwa i szkoda ta przez Skarb Państwa nie została wyrównana w jakikolwiek

sposób, ani przez przyznanie nieruchomości zamiennej, ani przez wypłacenie

8

świadczeń rentowych. Tym samym powodowi należy się odszkodowanie w wysokości

ustalonej przez Sąd Apelacyjny.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak w sentencji.