III CSK 364/07

Sygn. akt III CSK 364/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa "A.(...)" sp. z o.o. w O.

przeciwko A. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 maja 2007

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd I instancji oddalił powództwo o zapłatę, którym powodowa spółka dochodziła

od pozwanego roszczenia opartego na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. Sąd ten ustalił, że

postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2004 r. komornik umorzył postępowanie egzekucyjne

z powodu jego całkowitej bezskuteczności, które prowadzone było przeciwko spółce nie

będącej stroną niniejszego postępowania, a której członkiem zarządu był pozwany.

2

Jednocześnie Sąd ten ustalił, że powódka będąca wierzycielem wystąpiła w dniu 24

maja 2005 r. z wnioskiem o ogłoszenie upadłości dłużnika, a postanowieniem

zmieniającym z dnia 23 grudnia 2005 r. Sąd ogłosił upadłość obejmującą likwidację

majątku dłużnika. W oparciu o te ustalenia Sąd I instancji uznał, że powódka nie

wykazała przesłanki bezskuteczności egzekucji, ponieważ postanowienie komornika o

umorzeniu egzekucji i wyciągi z kont bankowych nie są wystarczające do uznania, że

zaspokojenie z majątku dłużnika jest niemożliwe, a ponadto dlatego, że Sąd nie oddalił

wniosku o ogłoszenie upadłości ani nie umorzył postępowania upadłościowego.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony powodowej, w której strona skarżąca

twierdziła, że postępowanie egzekucyjne zostało umorzone właśnie z powodu

bezskuteczności egzekucji, a fakt prowadzenia postępowania upadłościowego nie ma

żadnego znaczenia dla zastosowania art. 299 § 1 k.s.h., wobec wykazania

niemożliwości zaspokojenia wierzyciela w ramach prowadzonej egzekucji.

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd odwoławczy uznał za prawidłowe ustalenia

faktyczne Sądu I instancji, podzielił je i przyjął za własne. W ocenie Sądu II instancji

powódka nie wykazała przesłanki bezskuteczności egzekucji, ponieważ powołanie się

jedynie na okoliczność umorzenia postępowania egzekucyjnego przez komornika z

powodu bezskuteczności egzekucji nie świadczy w sposób oczywisty o braku

jakiegokolwiek majątku spółki – dłużnika, z którego wierzytelność mogłaby zostać

zaspokojona. Sąd ten uznał, że nie można mówić o spełnieniu wymogu bezskuteczności

egzekucji, a zatem roszczenie powódki jest przedwczesne, ponieważ postępowanie

upadłościowe wykazało istnienie majątku spółki będącej dłużnikiem, a wierzytelność

powódki została ujęta na sporządzonej przez syndyka liście wierzytelności. W

konsekwencji Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, że podstawą

oddalenia powództwa był brak wykazania przesłanki bezskuteczności egzekucji, a nie

uwolnienie się pozwanego od odpowiedzialności na podstawie art. 299 § 2 k.s.h.

Skarga kasacyjna strony powodowej, zaskarżająca wyrok w całości, oparta

została na pierwszej podstawie kasacyjnej obejmującej zarzuty błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowania art. 299 § 1 k.s.h., polegające na przyjęciu, że do

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce konieczne jest zakończenie

prowadzonego przeciwko niej postępowania upadłościowego oraz wystąpienie po

stronie wierzyciela szkody w wysokości całej kwoty przysługującej powódce względem

dłużnika.

3

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódka twierdzi, że przeprowadzenie

postępowania upadłościowego nie jest przesłanką wykluczającą możliwość

zastosowania art. 299 § 1 k.s.h., a o spełnieniu przesłanki bezskuteczności egzekucji

przesądza ukończenie egzekucji skierowanej do całego majątku dłużnika, bez

zaspokojenia wierzyciela. Nadto, w ocenie skarżącej, dowodem bezskuteczności

egzekucji może wręcz być stan trwającego postępowania upadłościowego, wszczętego

przez powódkę wobec zaniedbania tego obowiązku przez pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności po części

zarzutu błędnej wykładni przepisu art. 299 § 1 k.s.h., dokonanej przez Sąd II instancji.

Wadliwość tej wykładni polega na błędnym uznaniu przez Sąd II instancji, że o

bezskuteczności egzekucji w rozumieniu tego przepisu nie przesądza zakończenie

postępowania egzekucyjnego postanowieniem organu egzekucyjnego umarzającego to

postępowanie z powodu bezskuteczności egzekucji. Ustalenie przewidzianej w art. 299

§ 1 k.s.h. (dawniej art. 298 § 1 k.h.) przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić

na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku

pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela pozywającego członków zarządu (v. wyrok

SN z dnia 26 czerwca 2003 r., sygn. akt V CKN 416/01, OSNC 2004 /nr 7-8/ poz. 129;

uchwała SN z dnia 15 czerwca 1999 r., sygn. akt III CZP 10/99, OSNC 1999 /nr 12/ poz.

203). Dowodem takim jest oczywiście także postanowienie komornika o umorzeniu

postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności egzekucji, a okolicznością

negującą wystąpienie przesłanki określonej w art. 299 § 1 k.s.h., potwierdzonej

wymienionym orzeczeniem organu egzekucyjnego, nie jest ani fakt wykazania,

że postępowanie upadłościowe zakończyło się ogłoszeniem upadłości, ani wykazanie w

toku tego postępowania istnienia jakiegoś majątku zadłużonej spółki, ani też ujęcia

wierzytelności na liście wierzytelności sporządzonej przez syndyka.

Bezskuteczność egzekucji oznacza przede wszystkim to, że nie doszło do

zaspokojenia roszczeń wierzyciela w postępowania wszczętym i prowadzonym według

przepisów k.p.c. o postępowaniu egzekucyjnym. Nie ma więc potrzeby wykazywania, że

wierzyciel wykorzystał wszelkie sposoby egzekucji, bo wystarczy wykazanie

bezskuteczności zaspokojenia przy wykorzystaniu jednego z nich. Jako klasyczny (choć

nie wyłączny) przejaw bezskuteczności egzekucji należy więc rozumieć brak rezultatu w

postaci zaspokojenia wierzyciela, pomimo prawnie zorganizowanego i wykonanego

działania organów egzekucyjnych, mającego na celu zadośćuczynienie interesowi

4

wierzyciela odzwierciedlonemu w tytule egzekucyjnym. Taka sytuacja wystąpiła w stanie

faktycznym niniejszej sprawy. Wykazanie wystąpienia przesłanki bezskuteczności

egzekucji orzeczeniem organu egzekucyjnego stwierdzającym fiasko prowadzonego

postępowania egzekucyjnego nie wyklucza oczywiście możliwości przedstawienia także

innych dowodów na potwierdzenie okoliczności bezskuteczności egzekucji. Tytułem

przykładu można wskazać na możliwe przypadki oddalenia przez Sąd wniosku o

ogłoszenie upadłości w razie wystąpienia przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 i ust. 2

Prawa upadłościowego i naprawczego, czy też wykazania dysproporcji między

majątkiem dłużnika a wysokością jego zadłużenia na podstawie wykazu majątku

dłużnika sporządzonego na podstawie art. 913 § 2 k.p.c. w postępowaniu o wyjawienie

majątku.

Wszystkie te możliwe do wykorzystania sposoby wykazania przesłanki

bezskuteczności egzekucji mają jednak odrębny byt i samodzielny charakter, co

oznacza, że powodzenie wykazania wystąpienia tej przesłanki przy pomocy jednego z

wielu możliwych dowodów nie może być skutecznie kontestowane wskazywaniem na

ewentualne rezultaty późniejszego wykorzystania innych możliwych instrumentów

prawnych, w tym ma wyniki, zakończonego ogłoszeniem upadłości, postępowania

upadłościowego.

Natomiast nie można uznać za trafny zarzutu powódki błędnej wykładni art. 299 §

1 k.s.h. uzasadnionego przez skarżącą kwestionowaniem przyjęcia przez Sąd

Apelacyjny wystąpienia szkody po stronie wierzyciela jako przesłanki odpowiedzialności

na podstawie tego przepisu. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest bowiem

jakichkolwiek podstaw do przypisywania Sądowi Apelacyjnemu poglądu, którego Sąd

ten nie wyraził, ponieważ w żadnej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd

odwoławczy nie odniósł się do nader kontrowersyjnej kwestii, czy szkoda jest

materialnoprawną przesłanką odpowiedzialności na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. Za

okoliczność przesądzającą o oddaleniu apelacji od wyroku oddalającego powództwo

Sąd Apelacyjny uznał wyłącznie, choć uczynił to błędnie, niewykazanie przez powoda

przesłanki bezskuteczności egzekucji pomimo wykazania faktu umorzenia postępowania

egzekucyjnego postanowieniem komornika, z powodu bezskuteczności egzekucji

stwierdzonej postanowieniem tego organu egzekucyjnego. Ta wadliwa wykładnia normy

art. 299 § 1 k.s.h. spowodowała zanegowanie przez Sąd Apelacyjny możliwości

zastosowania tego przepisu, a w konsekwencji uznanie braku potrzeby odnoszenia się

do ewentualnego wystąpienia okoliczności wyłączających odpowiedzialność pozwanego

5

z mocy art. 299 § 2 k.s.h. Wobec uwzględniania częściowo trafnego zarzutu błędnej

wykładni art. 299 § 1 k.s.h. i wynikających stąd konsekwencji nie da się więc uniknąć

potrzeby oceny stanu faktycznego przez pryzmat okoliczności wymienionych w art. 299

§ 2 k.s.h., czego dokonania zaniechał Sąd Apelacyjny. W tym przedmiocie nie ma

jednak istotnego znaczenia podnoszona przez powódkę w skardze kasacyjnej

okoliczność, że wszczęcie postępowania upadłościowego zostało zainicjowane jej

wnioskiem, a nie wnioskiem pozwanego członka zarządu. Tymczasem trafnie przyjmuje

się w piśmiennictwie, że pozwany członek zarządu nie musi wykazywać, że to on

wystąpił z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, a niezbędne jest tylko ustalenie czy

nastąpiło to we właściwym czasie. Pozwany członek zarządu może więc powołać się na

zgłoszony we właściwym czasie wniosek o ogłoszenie upadłości pochodzący od innych

członków zarządu, a nawet od wierzyciela spółki. Jednakże naruszenie obowiązku

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie (bez względu na

podmiot zgłaszający wniosek) uzasadnia odpowiedzialność członków zarządu wobec

wierzycieli spółki na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. Ponieważ przepis ten nie odnosi się do

momentu powstania zobowiązania, przeto możliwe jest przyjęcie, że odpowiedzialność

oparta na jego podstawie obejmuje zarówno zobowiązania istniejące w chwili, w której

zachodziły przesłanki ogłoszenia upadłości, jak i zobowiązania powstałe później. Innymi

słowy członkowie zarządu spółki z o.o. odpowiadają także za jej zobowiązania powstałe

dopiero po spełnieniu się przesłanek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

(uchwała SN z dnia 25 listopada 2003 r., sygn. akt III CZP 75/03, OSNC 2005 r. nr 1,

poz. 3).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.