V CSK 569/07

Sygn. akt V CSK 569/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "O." S.A. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 sierpnia 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód jest wieczystym użytkownikiem nieruchomości nr 55/1 położonej w

W. przy ul. P.[...], stanowiącej własność Skarbu Państwa, na której prowadzi hotel

„W.”.

Pozwany Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydenta W., pismem

z dnia 5 grudnia 2005 r. dokonał wypowiedzenia i aktualizacji dotychczasowej

opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, ustalając ją od 1 stycznia 2006 r. na

kwotę 699.240 zł, przy zachowaniu dotychczasowej stawki w wysokości 3%.

W dniu 10 stycznia 2006 r. strona powodowa zgłosiła wniosek o zmianę

stawki procentowej opłaty rocznej z dotychczasowej 3 na 2%, powołując się na

treść art. 72 ust. 3 pkt 4a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (Dz. U. t. j. 2004 r., nr 261, poz. 2603, ze zm.) – dalej: „u.g.n.”.

Zgodnie z tym przepisem, obowiązującym od dnia 22 września 2004 r., stawka

procentowa opłaty rocznej od nieruchomości przekazanej na działalność

turystyczną wynosi 2%, stąd też, zdaniem powoda, dotychczasowa stawka powinna

zostać obniżona.

Pismem z dnia 20 lutego 2006 r. Prezydent W. wypowiedział dotychczasową

stawkę procentową opłaty rocznej, ustalając ją z dniem 1 stycznia 2007 r. na 2%.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. orzeczeniem z dnia 13 kwietnia

2006 r. oddaliło wniosek powoda kwestionujący wysokość ustalonej

w wypowiedzeniu z dnia 5 grudnia 2005 r. opłaty rocznej, nie zajmując w ogóle

stanowiska co do stawki procentowej tej opłaty.

Powód wniósł od tego orzeczenia sprzeciw do Sądu Okręgowego w W.

Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2007 r. Sąd ten ustalił, że opłata roczna za

użytkowanie wieczyste przedmiotowej nieruchomości wynosić będzie, poczynając

od 1 stycznia 2006 r., 466.160 zł, tj. 2% od wartości gruntu, ustalonej przez

biegłego rzeczoznawcę na 23.308.000 zł. Sąd ten przyjął, że skoro jest rzeczą

bezsporną, iż strona powodowa prowadziła na przedmiotowej nieruchomości hotel,

to zgodnie z art. 72 ust. 3 pkt 4a powinna uiszczać opłatę roczną według nowej

3

stawki wprowadzonej z dniem 22 września 2004 r. od nieruchomości

wykorzystywanych na cele turystyczne w wysokości 2%. Ustalanie przez

pozwanego nowej opłaty rocznej według nieaktualnej stawki procentowej było,

zdaniem Sądu, niedopuszczalne.

Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 9 sierpnia 2007 r., który podzielił ustalenia oraz ocenę prawną

Sądu I – ej Instancji. Jednocześnie Sąd ten wytknął pozwanemu niekonsekwencję

w postępowaniu wskazując, że z jednej strony sam w piśmie z dnia 20 lutego 2006

r. dokonał dostosowania stawki procentowej do poziomu stawki ustawowej od

nieruchomości wykorzystywanych na cele turystyczne, a z drugiej kwestionuje

zastosowanie tej stawki przez Sąd Okręgowy.

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, działając w imieniu pozwanego,

zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną opartą na obu podstawach.

W ramach podstawy procesowej zarzuciła uchybienie art. 328 § 2 k.p.c., zaś

w podstawie materialnoprawnej naruszenie przepisów art. 221 ust. 1, art. 77 ust. 1

i ust. 3 oraz art. 78 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Wniosła

o uchylenie skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o jego u chylenie i uwzględnienie apelacji przez zmianę wyroku Sądu

Okręgowego i oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Jeśli chodzi o zawartą w skardze krytykę uzasadnienia skarżonego

orzeczenia, to wprawdzie sporządzone ono zostało w sposób bardzo lakoniczny,

ale pretensje o to, że na skutek tego jest mało czytelne, są nieuzasadnione.

Już z treści drugiego zdania tego uzasadnienia wynika, że Sąd Apelacyjny podzielił

prawidłowość ustaleń faktycznych Sądu I – ej Instancji. Rozważania prawne

zawarte są w końcowych fragmentach motywów orzeczenia. Wynika z nich

w sposób dostatecznie jasny, że – z uwagi na specyfikę okoliczności sprawy – Sąd

Apelacyjny przyjął za dopuszczalne jednoczesne przeprowadzenie aktualizacji

wysokości opłaty rocznej wraz ze zmianą jej stawki procentowej. W konsekwencji

doprowadziło go to do wniosku, że wyrok Sądu Okręgowego był zgodny z prawem.

W tej sytuacji zarzut skargi kasacyjnej, iż uchybienia w treści i formie uzasadnienia

4

skarżonego orzeczenia były na tyle istotne, że miały wpływ na wynik sprawy, okazał

się nieusprawiedliwiony, co czyni nieuzasadnioną podstawę procesową tej skargi.

2. Przed dokonaniem oceny zarzutów materialnoprawnych skargi kasacyjnej

wypada przypomnieć, że, stosownie do art. 72 ust. 1 u.g.n., wysokość rocznej

opłaty za użytkowanie wieczyste jest funkcją dwóch czynników: wartości

nieruchomości określonej zgodnie z art. 67 u.g.n. oraz stawki procentowej

ustalonej w art. 72 ust. 3 u.g.n. Oba te czynniki są zmienne. O zmiennym

charakterze wartości nieruchomości decyduje przede wszystkim sytuacja rynkowa,

która może usprawiedliwiać wszczęcie przez każdą ze stron procedury tzw.

aktualizacji tej wartości (art. 77 i nast. u.g.n.). Zmiany stawki procentowej mogą

być zaś następstwem trwałej zmiany sposobu korzystania z nieruchomości (art. 73

ust. 2 u.g.n.) albo ustawowej korekty dotychczasowych stawek. Nietypowość

niniejszej sprawy polega na tym, że oba te czynniki zmieniły się równolegle.

Na etapie postępowania kasacyjnego jest już bezsporne, że uzasadniona stała się

zarówno aktualizacja wartości nieruchomości (rzeczoznawca wycenił ją na

23.308.000 zł), jak i zmiana stawki procentowej, ze względu na to, że

w znowelizowanej ustawie o gospodarce nieruchomościami, która weszła wżycie

od 22 września 2004 r., wyodrębniono nową stawkę dla nieruchomości

wykorzystywanych w celach turystycznych w wysokości 2%.

Ponieważ dotychczasowa stawka od przedmiotowej nieruchomości wynosiła 3%,

zaszła konieczność jej zmiany przez obniżenie do 2%. Ustawodawca uregulował

tryb zmiany stawki procentowej w dwóch przepisach: w art. 73 ust. 2 oraz w art.

221 u.g.n. Pierwszy z nich stosuje się do sytuacji, kiedy w trakcie realizacji

użytkowania wieczystego nastąpiła trwała zmiana sposobu korzystania

z nieruchomości, powodująca zmianę celu, na który nieruchomość została oddana

w to użytkowanie. Stosownie do zdania drugiego tego przepisu, przy dokonywaniu

zmiany stawki procentowej stosuje się wtedy tryb postępowania określony w art. 78

– 81 u.g.n. Z kolei art. 221 ust. 1 u.g.n. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że

przepisy art. 72 ust. 3 stosuje się odpowiednio do nieruchomości gruntowych

oddanych w użytkowanie wieczyste przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy,

zobowiązując jednocześnie właściwe organy do dokonania w terminie roku

od wejścia wżycie ustawy zmiany wysokości dotychczasowych stawek,

5

przy zastosowaniu trybu postępowania określonego w art. 78 – 81 u.g.n. Był to

więc typowy przepis przejściowy, mający na celu dostosowanie dotychczasowych

stawek do stawek wprowadzonych nową ustawą. Z dniem 15 lutego 2000 r. treść

tego przepisu uległa zmianie. Obecnie ma on następujące brzmienie: przepisy art.

72 ust. 3 stosuje się odpowiednio do nieruchomości gruntowych oddanych

w wieczyste użytkowanie przed 1 stycznia 1998 r., z wyjątkiem nieruchomości, dla

których stawki procentowe opłat rocznych zostały ustalone w wysokości powyżej

3%. Zmiany wysokości stawek procentowych opłat rocznych dokonują właściwe

organy stosując tryb postępowania określony w art. 78 – 81. Najbardziej rzucająca

się w oczy zmiana polegała na wyeliminowaniu terminu rocznego, w którym miały

zostać dostosowane stawki dotychczasowe do stawek wprowadzonych nową

ustawą. W ten sposób przepis ten utracił swoją pierwotną funkcję przepisu

przejściowego, dostosowawczego, a stał się przepisem o charakterze

uniwersalnym. Z tego stwierdzenia płyną dwa wnioski. Pierwszy, że norma ta

stanowi podstawę prawną do zmiany stawki procentowej obowiązującej przed

wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (1 stycznia 1998 r.)

na zgodną z wysokością stawki przewidzianej w tej ustawie. Drugi - przy

zastosowaniu rozumowania a maiori ad minus - że tym bardziej stanowi ona

podstawę prawną także dla późniejszych zmian stawek wprowadzanych mocą

ustawy. Jak już o tym wspomniano, nowe, niższe stawki opłat od nieruchomości

wykorzystywanych na cele turystyczne wprowadzone zostały z dniem 22 września

2004 r. ustawą nowelizującą ustawą o gospodarce nieruchomościami. W związku

z tym, wbrew zastrzeżeniom skarżącego, zgodzić się trzeba z Sądem Apelacyjnym,

że na podstawie tego przepisu pozwany miał obowiązek przeprowadzenia zmiany

stawki przez jej obniżenie z dotychczasowych 3 do 2%, po zastosowaniu trybu

wypowiedzenia z art. 78 – 81 ustawy. Jednocześnie w sprawie jest bezsporne,

że istniały przesłanki do przeprowadzenia aktualizacji opłaty rocznej. Należy przy

tym zwrócić uwagę, że art. 77 ust. 1 u.g.n. nakazuje aktualizowanie opłaty rocznej

w stosunku do wartości nieruchomości określonej na dzień aktualizacji, przy

zastosowaniu dotychczasowej stawki procentowej. Jest rzeczą jasną, że ta stawka

dotychczasowa powinna być zgodna ze stawkami przewidzianymi w ustawie,

inaczej bowiem cały proces aktualizacji opłaty mijał by się z celem, gdyż przynosił

6

by wynik sprzeczny z prawem. Dlatego też art. 221 zd. drugie u.g.n. nakłada na

właściwe organy obowiązek dostosowania stawek dotychczasowych do zmian

wysokości stawek wprowadzanych przez ustawę. Prowadzi to do wniosku,

że w razie zbiegu aktualizacji opłaty ze zmianą ustawowych stawek procentowych,

najpierw należy wypowiedzieć nieaktualną stawkę, a dopiero potem dokonać

aktualizacji samej opłaty. Odwrócenie przez pozwanego kolejności

przeprowadzenia tych procedur było więc nie tylko postępowaniem nieracjonalnym,

ale w rezultacie przynoszącym także skutek sprzeczny z prawem, przejawiający się

w tym, że powód w 2006 r. płaciłby zaktualizowaną opłatę roczną według stawki

3%, zamiast, obniżonej z mocy ustawy, stawki 2%.

Teoretycznie rzecz biorąc, reakcja Sądu na to postępowanie strony

pozwanej mogła być dwojaka. Oceniając sprawę wyłącznie w kategoriach

formalnych można twierdzić, że, ponieważ żadna ze stron nie dokonała

skutecznego wypowiedzenia dotychczasowej stawki 3% opłaty rocznej od

przedmiotowej nieruchomości za rok 2006 na wprowadzoną przez ustawę nową

stawkę 2%, to stawka dotychczasowa obowiązuje. Oznaczałoby to, że

kwestionowanie dokonanej przez pozwanego aktualizacji opłaty jest

nieuzasadnione, a tym samym, że powództwo powinno podlegać oddaleniu.

Drugie wyjście jest takie, że skoro nowa stawka procentowa ustalona została

w znowelizowanej ustawie, to, dokonując aktualizacji opłaty rocznej, należało

z urzędu zastosować stawkę nową, przewidzianą w ustawie, tak żeby ostateczny

wynik aktualizacji opłaty był zgodny z prawem. Sądy w niniejszej sprawie wybrały

ten drugi wariant interpretacyjny i Sąd Najwyższy ten wybór akceptuje. Wykładnia

ta nie ogranicza się bowiem tylko do literalnego brzmienia ustawy, lecz – w sposób

racjonalny - uwzględnia także materialnoprawne skutki stosowania prawa.

W niniejszej sprawie przyjęcie pierwszego wariantu interpretacyjnego prowadziłoby

w rezultacie do premiowania niewłaściwego postępowania strony pozwanej przez

przyznanie jej uprawnienia do poboru zawyżonej opłaty rocznej za 2006 r., co jest

tym bardziej niedopuszczalne, że chodzi o niezgodne z ustawą działanie organu

Skarbu Państwa. Dlatego też Sąd Najwyższy uznał, że ostatecznie zaskarżone

orzeczenie jest zgodne z prawem. Tym samym skarga kasacyjna - prezentująca

pierwsze stanowisko prawne - podlegała oddaleniu, z zasądzeniem od pozwanego

7

na rzecz powoda kosztów zastępstwa prawnego za instancje kasacyjną (art. 39814

w zw. z art. 98 § 1 k.p.c.).