I CSK 526/07

Sygn. akt I CSK 526/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa W. F. i A. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Komendantowi Głównemu Policji

o eksmisję,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 29 maja 2007 r., sygn. akt V Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w W. pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy w W. nakazał pozwanemu

Skarbowi Państwa – Komendantowi Głównemu Policji aby opróżnił z rzeczy prawa jego

reprezentujących, opuścił i wydał powodom W. F. i A. R. lokal mieszkalny nr 11

położony w W. przy ul. Ś. W tym samym wyroku Sąd Rejonowy umorzył – wobec

2

cofnięcia pozwu – postępowanie, co do lokalu oznaczonego numerem 4 oraz odrzucił

pozew przeciwko T. K.

Według danych z ksiąg wieczystych, przedmiotowa nieruchomość stanowiła na dzień 30

września 1948 współwłasność osób fizycznych. Orzeczeniem Prezydium Rady

Narodowej W. z dnia 27 kwietnia 1953 r., wydanym na podstawie art. 7 dekretu z dnia

26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów (…) (Dz. U. Nr 50, poz. 279),

został oddalony wniosek jednego ze współwłaścicieli nieruchomości o przyznanie

własności czasowej do gruntu i jednocześnie stwierdzono przejście położonego na tym

gruncie budynku na własność Skarbu Państwa. Decyzją Prezesa Urzędu

Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 15 grudnia 1997 r. stwierdzono nieważność

orzeczenia administracyjnego z dnia 27 kwietnia 1953 r. z wyłączeniem sprzedanych już

lokali w budynku mieszkalnym i części gruntu przeznaczonego na urządzenie

wspólnego ogrodu. W ten sposób, według Sądu, pierwotni właściciele odzyskali prawo

własności budynku przy ul. Ś. i nadal jest prowadzone postępowanie administracyjne o

ustanowienie prawa użytkowania wieczystego gruntu. Lokale nr 4 i 11 w tym budynku

zostały przejęte w 1958 r. przez resort spraw wewnętrznych i pozostają do dyspozycji

Skarbu Państwa Komendanta Głównego Policji. Lokal nr 11 został 18 czerwca 1958 r.

przydzielony E. K. – pracownikowi Komendy Stołecznej Milicji Obywatelskiej. Obecnie

lokal zajmuje wdowa po nim: T. K.

Oceniając na tej podstawie faktycznej roszczenia powodów, oparte na treści art.

222 § 1 k.c. i przysługującym im prawie własności nieruchomości budynkowej, Sąd

Rejonowy uznał, że mogą one być skutecznie skierowane przeciwko pozwanemu

Skarbowi Państwa – Komendantowi Policji, który jest dysponentem lokalu.

Lokal stanowiący własność powodów zajmuje wprawdzie T. K., ale na podstawie

przydziału wydanego dla jej męża przez pozwanego.

W związku z podnoszonymi w toku procesu zarzutami odwołującymi się do treści

art. 90 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 o Policji (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 43, poz.

277 ze zm. wymienianej dalej jako ustawa o Policji) Sąd Rejonowy uznał, że zawarte w

nim postanowienia nie mogą stanowić podstawy do dalszego pozostawania lokalu w

dyspozycji pozwanego i nie mogą stanowić ograniczenia prawa własności powodów,

które chroni art. 64 Konstytucji RP.

Sąd Rejonowy odrzucił pozew przeciwko T. K. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.

3

Sąd Okręgowy w W., który wyrokiem z dnia 29 maja 2007 r. oddalił w całości

apelację pozwanego, podzielił w całości ustalenia faktyczne i motywy prawne wyroku

Sądu pierwszej instancji. Powodowie jako właściciele są legitymowani do wystąpienia o

wydanie im przedmiotowego lokalu. Podstawą prawną ich roszczenia jest art. 222 § 1

k.c. Według Sądu Okręgowego bezsporne jest, że pozwany włada tym lokalem i

pozostaje on w jego dyspozycji (wynajmuje go osobie trzeciej). Art. 90 ustawy o Policji

nie ma zastosowania albowiem przedmiotowy lokal pozostaje w zasobach

mieszkaniowych Policji bez podstawy prawnej. Skarb Państwa nie był właścicielem

budynku i nie był uprawniony do władania nieruchomością. Wymieniony przepis ustawy

o Policji może ograniczać prawo własności chronione Konstytucją RP ale tylko wobec

nieruchomości przejętych zgodnie z prawem do zasobów mieszkaniowych Policji.

Pozwany Skarb Państwa – Komendant Policji wniósł skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Okręgowego. Oparł ją na obu podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c.

Naruszenie przepisów postępowania polegało na sprzecznym z art. 2 § 3 k.p.c. i art. 97

ust. 5 ustawy o Policji uznaniu, że rozpoznana sprawa jest sprawą cywilną i

nieodrzuceniu pozwu (art. 386 § 3 k.p.c., 199 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 378 § 1 k.p.c., art. 379 pkt 1 k.p.c.), pomimo niedopuszczalności drogi sądowej.

Kolejną, wskazaną w skardze kasacyjnej przyczyną nieważności postępowania, tym

razem przed Sądem drugiej instancji, było rozpoznanie sprawy z udziałem sędziego

delegowanego z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości.

Naruszenie prawa materialnego, zdaniem skarżącego, polegało na błędnej

wykładni art. 90 ust. 1 ustawy o Policji i przyjęciu, że przepis ten nie powoduje

wyłączenia uprawnień właścicielskich wobec lokali, co do których wydano decyzję

o przydziale funkcjonariuszom Policji, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania

art. 222 § 1 k.c. i uwzględnienia powództwa w sytuacji, gdy wyłączone było prawo

właściciela do domagania się wydania rzeczy. Niewłaściwe zastosowanie art. 222 § 1

k.c. polegało także na uwzględnieniu powództwa windykacyjnego skierowanego

przeciwko osobie, która nie włada faktycznie przedmiotowym lokalem.

Na tych podstawach pozwany Skarb Państwa wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w W. w zakresie

uwzględniającym powództwo i odrzucenie pozwu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia druga podstawa kasacyjna. Wiąże się to

z jednej strony z wagą podniesionych zarzutów, które mogą prowadzić do nieważności

dotychczasowego postępowania z drugiej zaś dopiero jeżeli ta podstawa okaże się

nieuzasadniona, możliwa będzie ocena zasadności naruszenia prawa materialnego na tle

ustaleń, które stanowią podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku.

Wobec podjęcia dnia 14 listopada 2007 r. przez pełny skład Sądu Najwyższego

uchwały (sygn. akt BSA I-1441-5/07, OSNKW 2008/1/11) i jej wiążącego charakteru dla

składu Sądu rozpoznającego skargę kasacyjną (art. 61 § 6, art. 62 § 1 i 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) jako

bezzasadny należy ocenić zarzut dotyczący wadliwości składu Sądu drugiej instancji z

udziałem sędziego delegowanego.

Powodowie dochodząc roszczenia jednoznacznie określili jego podstawę faktyczną i

prawną. Źródłem ich prawa podmiotowego jest prawo własności nieruchomości a

zainicjowana droga sądowa zmierza do ochrony prawa rzeczowego, przewidzianej w

art. 222 § 1 k.c. Jest to niewątpliwie sprawa ze stosunku z zakresu prawa cywilnego, do

której rozpoznania – co do zasady – z mocy art. 2 § 1 k.p.c. powołane są sądy

powszechne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2004 r., sygn. akt 466/02,

niepubl.). Ze względu na treść art. 2 § 3 k.p.c. istotne jest jedynie, czy obowiązują

przepisy szczególne, które tę kategorię spraw cywilnych przekazują do właściwości

innych organów. Wyłączenie spod kompetencji sądów powszechnych rozpoznania

spraw cywilnych musi być wyraźne i podlega wykładni właściwej dla rozwiązań

stanowiących wyjątek od przyjętej zasady (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

5 maja 2005 r., sygn. akt IV CK 70/05).

Składający skargę kasacyjną Skarb Państwa zajmuje w tej kwestii stanowisko, że

takim przepisem szczególnym jest art. 97 ust. 5 ustawy o Policji. Według jego brzmienia,

przydział i opróżnianie mieszkań oraz załatwianie spraw, o których mowa w art. 91, 92,

94 tej ustawy, następuje w formie decyzji administracyjnej. W tym samym art. 97 w ust.

1 ustawy o Policji, przez odesłanie do treści art. 90 tej ustawy, został określony zakres

przedmiotowy lokali mieszkalnych objętych administracyjnym trybem przydzielania i

opróżniania. Decyzje o przydziale i opróżnieniu odnoszą się do lokali mieszkalnych,

będących w dyspozycji ministra właściwego do spraw wewnętrznych lub podległych mu

organów, uzyskanych w wyniku ich działalności inwestycyjnej albo od terenowych

organów rządowej administracji ogólnej, stanowiących własność gminy lub zakładów

5

pracy, a także zwolnionych przez osoby, które uzyskały wcześniej przydziały od

jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych.

Na tej podstawie można stwierdzić, że wyłączenie drogi sądowej obejmuje tylko

te lokale mieszkalne, które pozostają w legalnej dyspozycji ministra właściwego do

spraw wewnętrznych lub podległych mu organów. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 20 czerwca 2002 r. (sygn. akt 693/00, niepubl.) uznając, że lokalem

będącym w dyspozycji Ministra Spraw Wewnętrznych w rozumieniu art. 90 ust. 1 ustawy

o Policji jest lokal, co do którego decyzja o przydziale lub jego opróżnieniu należy do

kompetencji jednostek podległych temu organowi. Tak należy rozumieć orzeczenia

dotyczące niedopuszczalności drogi sądowej o opróżnienie lokali mieszkalnych, których

mowa w art. 90 ust. 1 ustawy o Policji (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11

stycznia 1996 r., sygn. akt III CZP 189/95, OSNC 1996/7-8/93).

W sytuacji, kiedy lokal będący w dyspozycji jednostki podległej Ministrowi Spraw

Wewnętrznych zajmowała osoba, która nigdy nie miała do tego uprawnień, Sąd

Najwyższy uznał, że sprawa o opróżnienie lokalu przez tę osobę należy do drogi

sądowej (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1995 r., sygn. akt III CZP

68/95, OSNC 1995/10/143).

Zasadnicza nowelizacja art. 90 ustawy o Policji dokonana z dniem 7 grudnia 1991

r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 107, poz. 461) pod wpływem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 28 maja 1991 r. (sygn. akt K 1/91, OTK 1991/1/4) nie oznacza, że także w

przypadku bezprawnego pozbawienia dotychczasowych właścicieli prawa własności

nieruchomości, muszą oni oczekiwać na opróżnienie lokali, którymi zadysponowano na

podstawie decyzji administracyjnych.

Wyłączenie drogi sądowej praktycznie pozbawiłoby ochrony właścicieli, których

nieruchomości zostały przejęte przez Skarb Państwa bez podstawy prawnej. Odebranie

władztwa nad nieruchomością z naruszeniem prawa nie powoduje utraty roszczenia

windykacyjnego, jeżeli nie zadysponowano skutecznie nieruchomością i nie stała się

ona własnością innych osób fizycznych lub prawnych. Są to okoliczności, które

wymagałyby ustalenia przez sąd powszechny w procesie windykacyjnym.

W podsumowaniu dotychczasowych rozważań należy stwierdzić, że powództwo o

wydanie lokalu mieszkalnego przez osobę powołującą się na przysługujące jej prawo

własności rzeczy, oparte na twierdzeniu o bezprawnym pozostawaniu tego lokalu w

dyspozycji jednostki organizacyjnej podległej Ministrowi Spraw Wewnętrznych, podlega

6

rozpoznaniu przez sąd powszechny, a powołany w skardze kasacyjnej art. 97 ust. 5

ustawy o Policji nie wyłącza w tym zakresie drogi sądowej.

Roszczenie windykacyjne z art. 222 § 1 k.c. służy właścicielowi przeciwko osobie,

która jego rzeczą włada, pomimo braku uprawnienia. Biernie legitymowanym jest

zawsze faktycznie władający rzeczą. Jak słusznie podkreśla się w skardze kasacyjnej,

tylko od niego można domagać się wydania rzeczy. Tylko osoba faktycznie władająca

rzeczą spełnia wymagania art. 222 § 1 k.c., aby na żądanie właściciela wydała rzecz.

Element fizycznego władania rzeczą występuje w konstrukcji zarówno posiadania

samoistnego jak i zależnego (art. 336 k.c.). Jest to także niezbędny element dzierżenia

rzeczy (art. 338 k.c.). Dlatego pozwanym w procesie windykacyjnym może być zarówno

dzierżyciel jak i posiadacz władający rzeczą jak właściciel lub jak mający inne prawo, z

którym łączy określone władztwo na cudzą rzeczą. Jedynym warunkiem skutecznego

pozwania tych osób jest fizyczne władanie rzeczą. Zważyć jednocześnie należy, że nie z

każdym posiadaniem łączy się faktyczne władztwo nad rzeczą. Dlatego trafnie przyjmuje

się literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego, że jeżeli niemający tytułu prawnego

posiadacz samoistny oddał rzecz (zachowując status posiadacza samoistnego) w

faktyczne władanie posiadaczowi zależnemu, roszczenie windykacyjne może być

skierowane wyłącznie wobec posiadacza zależnego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 31 marca 2004 r., sygn. akt II CK 102/03, niepubl.; z dnia 30 września 2004 r.,

sygn. akt IV CK 21/04, niepubl.; z dnia 18 marca 2005 r., sygn. akt II CK 526/04, OSNC

2006/2/37).

W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że pozwany Skarb Państwa nie włada

faktycznie lokalem mieszkalnym, którego dotyczy roszczenie windykacyjne, a to, że jest

jego dysponentem – jak przyjął Sąd drugiej instancji – nie spełnia kryterium faktycznego

władania rzeczą, wymaganego w art. 222 § 1 k.c. Jest to wystarczająca przyczyna do

stwierdzenia braku legitymacji biernej tego podmiotu w toczącym się postępowaniu, co

zostało trafnie podniesione w skardze kasacyjnej.

Z tych względów, uznając skargę kasacyjną za częściowo uzasadnioną, kierując

się wnioskami skarżącego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art.

108 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.