WK 11/08

WYROK Z DNIA 14 MAJA 2008 R.

WK 11/08

Przepadek korzyści majątkowej osiągniętej z popełnienia

przestępstwa przeciwko mieniu lub jej równowartości nie może być

orzeczony, jeżeli zachodzi wypadek, w którym podlega ona zwrotowi w

całości pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi (art. 45 § 1 k.k.).

Przewodniczący: sędzia SN J. Steckiewicz.

Sędziowie SN: J. B. Rychlicki, A. Tomczyk(sprawozdawca).

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk W. Marcinkowski.

Sąd Najwyższy w sprawie mar. rez. Tomasza K., skazanego za

popełnienie przestępstwa określonego w art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 12

k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 14 maja 2008

r. kasacji, wniesionej przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego na

korzyść skazanego od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w G. z

dnia 27 lipca 2007 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej środka karnego

przepadku na rzecz Skarbu Państwa korzyści majątkowej w postaci kwoty

pieniężnej w wysokości 500 zł (...).

2

Z U Z A S A D N I E N I A :

Po rozpoznaniu sprawy mar. rez. Tomasza K. w trybie art. 387 k.p.k.

Wojskowy Sąd Garnizonowy w G. wydał w dniu 27 lipca 2007 r. wyrok,

mocą którego uznał oskarżonego za winnego dokonania wspólnie i w

porozumieniu z mar. Sławomirem L., w okresie od czerwca 2006 r. do dnia

13 lipca 2006 r. kradzieży z włamaniem paliwa w postaci oleju

napędowego w ilości nie mniejszej niż 734 l i etyliny ET-94 w ilości nie

mniejszej niż 20 l, a także dwóch stalowych kanistrów, tj. mienia o łącznej

wartości nie mniejszej niż 3 011,60 zł na szkodę Centralnej Składnicy (...)

w G. Przestępstwo to zakwalifikowano z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

i wymierzono karę roku pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres 2 lat próby.

Ponadto sąd orzekł środki karne:

a) na podstawie art. 46 § 1 k.k. – naprawienia wyrządzonej szkody w

części, przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego – Centralnej Składnicy (...)

w G. kwoty 1 505,80 zł;

b) na podstawie art. 45 § 1 k.k. – przepadek na rzecz Skarbu

Państwa korzyści majątkowej osiągniętej przez oskarżonego z popełnienia

przestępstwa w postaci kwoty pieniężnej w wysokości 500 zł.

Skazanie to było zgodne z wnioskiem złożonym na podstawie art.

387 § 1 k.p.k. na rozprawie przez oskarżonego, uzupełnionym przez

wniosek prokuratora, z czym zgodził się również przedstawiciel

pokrzywdzonej Składnicy.

Wyrok ten uprawomocnił się w pierwszej instancji.

Od opisanego wyroku kasację w trybie art. 521 k.p.k. wywiódł

Naczelny Prokurator Wojskowy, zaskarżając go w całości na korzyść mar.

rez. Tomasza K. i zarzucił „mające istotny wpływ na treść wyroku rażące

naruszenie prawa procesowego – art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 387 §

3

1, 2 i 3 k.p.k. – co polegało na niesłusznym uwzględnieniu przez sąd

złożonego na rozprawie wadliwego wniosku mar. rez. Tomasza K. o

wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia postępowania

dowodowego i wymierzenie za popełnione przestępstwo uzgodnionej z nim

kary oraz środków karnych, w tym orzeczenia przepadku równowartości

korzyści osiągniętej z przestępstwa w wysokości 500 zł, przez co nie został

osiągnięty jeden z zasadniczych celów postępowania, mający polegać na

trafnym zastosowaniu środków przewidzianych w prawie karnym, jako że

względem tego oskarżonego brak było podstawy prawnej do orzeczenia

przepadku równowartości korzyści osiągniętej z przestępstwa, albowiem

równowartość tej korzyści podlegała zwrotowi pokrzywdzonemu, co w

konsekwencji skutkowało rażącym naruszeniem prawa materialnego – art.

45 § 1 k.p.k.”.

Formułując opisany zarzut, skarżący wniósł – co do meritum – o

uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej orzeczenia przepadku

równowartości korzyści osiągniętej z przestępstwa w kwocie 500 zł. Złożył

też wniosek dowodowy, wnosząc „na podstawie art. 452 § 2 k.p.k. w zw. z

art. 518 k.p.k. – o uzupełnienie przewodu sądowego poprzez ujawnienie na

rozprawie kasacyjnej i zaliczenie w poczet materiału dowodowego

kserokopii (...) kart (...) z akt sprawy karnej Wojskowego Sądu

Garnizonowego w G., sygn. (...) dotyczącej mar. Sławomira L.”.

Na rozprawie kasacyjnej wniosek ten podtrzymał prokurator

Naczelnej Prokuratury Wojskowej wyjaśniając, iż został on złożony z

ostrożności procesowej – na wypadek, gdyby Sąd Najwyższy uznał, że

podlegająca zwrotowi równowartość korzyści osiągniętej z przestępstwa

przez mar. rez. Tomasza K., a będąca połową wysokości wyrządzonej

pokrzywdzonemu szkody jest okolicznością niewystarczającą dla uznania

słuszności zarzutu kasacji i jej wniosku merytorycznego.

W zaistniałej sytuacji Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Kasacja Naczelnego Prokuratora Wojskowego została sporządzona

nieprecyzyjnie, w sposób wywołujący jej wewnętrzną sprzeczność.

Sformułowany bowiem w jej petitum zarzut zawiera w istocie dwa zarzuty:

naruszenia prawa procesowego – art. 387 § 1, 2 i 3 k.p.k. oraz obrazy

prawa materialnego – art. 45 § 1 k.k. Uwzględnienie pierwszego musiałoby

prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości (zgodnie zresztą z

zakresem zaskarżenia wskazanym w kasacji) i przekazanie sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania w celu naprawienia błędu

proceduralnego, polegającego na uwzględnieniu wadliwego wniosku i

wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia postępowania

dowodowego. Tego rodzaju rozstrzygnięcie pozostawałoby w kolizji z

wnioskiem złożonym przez skarżącego, ale – co ważniejsze – stawiałoby

pod znakiem zapytania możliwość uwzględnienia kasacji wobec groźby

faktycznego odwrócenia jej kierunku, a to z uwagi na niebezpieczeństwo

orzeczenia, po ponownym postępowaniu, kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby, którego koniec

upływałby znacznie później niż określony w zaskarżonym wyroku.

Analiza treści całości tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia,

dokonana przez pryzmat art. 118 § 1 k.p.k. (co w sytuacji zaskarżenia

wprawdzie przez podmiot fachowy, ale na korzyść skazanego, jest -

zdaniem Sądu Najwyższego – możliwe, a w rozpoznawanej sprawie wręcz

konieczne), prowadzi do wniosku, że jedynym celem skarżącego jest

doprowadzenie do takiej korekty zaskarżonego wyroku, by stał się on

zgodny z obowiązującymi przepisami, odpowiadający poczynionym w

sprawie prawidłowym ustaleniom faktycznym, a przy tym został naprawiony

bez konieczności powtarzania wadliwego niewątpliwie postępowania w

trybie art. 387 § 1 k.p.k. W istocie więc, zarzut kasacji sprowadza się do

wykazania rażącego naruszenia prawa materialnego – art. 45 § 1 k.k.

przez niesłuszne orzeczenie wobec mar. rez. Tomasza K. środka karnego

5

w postaci przepadku na rzecz Skarbu Państwa równowartości korzyści

majątkowej osiągniętej z przestępstwa w sytuacji, gdy owa korzyść

podlegała zwrotowi pokrzywdzonemu, natomiast naruszenie art. 387 § 1, 2

i 3 k.p.k. w zw. z art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. traktuje jako wskazanie przyczyny, w

wyniku której doszło do naruszenia prawa materialnego. Konstatacja taka

wynika jednoznacznie z porównania wniosku merytorycznego i jego

uzasadnienia.

Tak wyinterpretowany i ograniczony do rażącego naruszenia prawa

materialnego – art. 45 § 1 k.k. – zarzut zasługuje na uwzględnienie.

Analiza przepisu art. 45 § 1 k.k. wskazuje, że zasadą jest, iż w

sytuacji, w której sprawca osiągnął z popełnienia przestępstwa korzyść

majątkową (nawet pośrednio), sąd obowiązany jest orzec przepadek tej

korzyści lub jej równowartości. Od zasady tej przewidziano dwa wyjątki:

pierwszy, w którym korzyścią majątkową jest przedmiot pochodzący

bezpośrednio z przestępstwa lub przedmiot uzyskany w wyniku naruszenia

zakazu wytwarzania, posiadania, obrotu, przesyłania, przenoszenia lub

przewozu;

drugi, w którym korzyść majątkowa lub jej równowartość podlega zwrotowi

pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi.

W obu tych sytuacjach zasada ta nie znajduje zastosowania, co nie

oznacza, że przepadku nie orzeka się w ogóle, ponieważ w wypadku

wskazanym jako wyjątek pierwszy przepadek musi lub może być

orzeczony na podstawie innych przepisów – art. 44 § 1 i 6 k.k. W tym

miejscu należy zaznaczyć, że od zasady wyrażonej w art. 44 § 1 k.k.,

nakładającej obowiązek orzeczenia przepadku przedmiotów pochodzących

bezpośrednio z przestępstwa ustawodawca przewidział wyjątek w postaci

zakazu orzekania przepadku tych przedmiotów, jeżeli podlegają one

zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi (art. 44

§ 5 k.k.). Zakaz ten obejmuje również przewidzianą w art. 44 § 4 k.k.

6

możliwość orzeczenia przepadku równowartości przedmiotów

pochodzących z przestępstwa. Ta, pokrótce omówiona, konsekwentna i

jednoznaczna regulacja wskazuje, że przepadek przedmiotów

pochodzących bezpośrednio z przestępstwa ani przepadek równowartości

tych przedmiotów, ani też przepadek korzyści majątkowej osiągniętej z

popełnienia przestępstwa albo jej równowartości nie może być orzeczony,

jeżeli przedmioty (bądź korzyść) pochodzą (bądź została osiągnięta) z

przestępstwa (z popełnienia przestępstwa) przeciwko mieniu (tak też K.

Postulski, M. Siwek: Przepadek w polskim prawie karnym, Kraków 2004, s.

118 i n.), z tym niezbędnym zastrzeżeniem, że korzyść majątkowa

osiągnięta przez sprawcę z popełnienia przestępstwa podlega zwrotowi

pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi w całości. Bowiem w sytuacji, w

której wysokość korzyści majątkowej osiągniętej z popełnienia

przestępstwa przewyższa wysokość szkody wyrządzonej tym

przestępstwem (co nie tylko teoretycznie jest możliwe i na co zwraca

również uwagę skarżący w uzasadnieniu kasacji), przepadku korzyści –

zgodnie z brzmieniem przepisu art. 45 § 1 zd. 2 k.k. – nie orzeka się w

części podlegającej zwrotowi. Obligatoryjne natomiast pozostaje

orzeczenie przepadku pozostałej części tej korzyści lub jej równowartości.

Podkreślić przy tym należy, że omawiany zakaz orzekania przepadku

obowiązuje niezależnie od tego, czy przedmiot pochodzący bezpośrednio z

przestępstwa, czy też osiągnięta z popełnienia przestępstwa korzyść

majątkowa zostały zwrócone pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi.

Stylizacja omawianych przepisów, a w szczególności tryb, w jakim użyto

wyrazu „podlega” nie budzi wątpliwości, że dla zastosowania wyjątku od

zasady orzekania przepadku przedmiotu bądź korzyści nie jest wymagane

ustalenie, iż przedmiot ten bądź korzyść uległy już zwrotowi.

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy,

podkreślić należy, że przedmiotem czynności wykonawczej kradzieży z

7

włamaniem przypisanej Tomaszowi K. w zaskarżonym kasacją wyroku była

etylina i olej napędowy oraz dwa stalowe kanistry - mienie o wartości nie

mniejszej niż 3 011,60 zł, należące do Centralnej Składnicy (...) w G. We

wniosku o wydanie wyroku skazującego (art. 387 § 1 k.p.k.) mar. rez.

Tomasz K. zaproponował m.in. – w uwzględnieniu złożonego przez

pokrzywdzoną składnicę wniosku w trybie art. 46 § 1 k.k. – orzeczenie

wobec niego środka karnego naprawienia wyrządzonej szkody w kwocie

1505,80 zł, na co wyraził zgodę prokurator i co zaaprobował sąd, orzekając

wobec oskarżonego w punkcie III wyroku środek karny naprawienia

wyrządzonej szkody w części przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego –

Centralnej Składnicy (...) w G. kwoty 1 505,80 zł.

W zaistniałej sytuacji, określona orzeczeniem kwota nie tylko

obejmowała zwrot całej korzyści majątkowej jaką mar. rez. Tomasz K.

osiągnął z popełnienia przestępstwa, ale jednocześnie prowadziła do

restytucji części szkody wyrządzonej pokrzywdzonemu przez sprawców

przestępstwa. Doszło więc do ziszczenia się warunku określającego

wyjątek unormowany w art. 45 § 1 zd. 2 k.k., nakazujący odstąpienie od

orzekania przepadku korzyści uzyskanej przez sprawcę z popełnienia

przestępstwa. Tym samym orzeczenie zaskarżonym wyrokiem w oparciu o

przepis art. 45 § 1 k.k. przepadku na rzecz Skarbu Państwa korzyści

majątkowej osiągniętej przez oskarżonego z popełnienia przestępstwa

nastąpiło z rażącą obrazą tego przepisu. Konstatacja ta potwierdza

zasadność tej części zarzutu sformułowanego w petitum kasacji i powoduje

zarazem konieczność uwzględnienia wniosku skarżącego – uchylenie

zaskarżonego wyroku w części dotyczącej środka karnego przepadku na

rzecz Skarbu Państwa korzyści majątkowej w postaci kwoty pieniężnej w

wysokości 500 zł.

Jako że tego rodzaju orzeczenie eliminuje z obrotu prawnego

obarczoną błędem część wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w G.

8

z dnia 27 lipca 2007 r., nie zachodzi konieczność wydawania orzeczenia

następczego(...).