III UK 106/07

Sygn. akt III UK 106/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z odwołania S. S.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: D. T. i Zakładu Pracy Chronionej "F. Leasing" Spółki

Akcyjnej

o należności z tytułu składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 maja 2007 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz S.

S. kwotę 3.600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem kosztów

zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 19

kwietnia 2004 r. orzekł o odpowiedzialności S. S. z tytułu nieopłaconych przez

Z.P.CH. „F. Leasing" SA należności w łącznej kwocie 725.800,71 zł na

ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia 1999 r. do stycznia 2000 r. i od

marca 2000 r. do września 2001 r. wraz z odsetkami, opłatą dodatkową i kosztami

upomnienia, na ubezpieczenia zdrowotne za okres od kwietnia 1999 r. do lutego

2000 r. i od kwietnia 2000 r. do września 2001 r. wraz z opłatą dodatkową,

odsetkami za zwłokę i kosztami upomnienia i na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od stycznia do września

2001 r. wraz z odsetkami. Egzekucja prowadzona przeciwko Spółce okazała się

bezskuteczna i organ rentowy odpowiedzialnością z tytułu składek obciążył S. S.,

pełniącego obowiązki prezesa zarządu w okresie do 25 października 2001 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 5 stycznia 2006 r. zmienił zaskarżoną

decyzję i ustalił, że wnioskodawca S. S. nie ponosi odpowiedzialności za

należności składkowe Zakładu Pracy Chronionej "F. Leasing" SA w kwocie

725.800,71 złotych i zasądził od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na

rzecz wnioskodawcy S. S. kwotę 360 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd

Okręgowy ustalił, że wnioskodawca S. S. od 1 lutego 1997 r. był członkiem

jednoosobowego zarządu i pełnił funkcję prezesa „F.Leasing" SA. W okresie od 1

grudnia 2000 r. do 29 maja 2001 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim i nie miał

możliwości sprawowania kontroli nad Spółką, zarząd nad nią sprawowali

akcjonariusze. W dniu 30 czerwca 2001 r. Spółka rozwiązała z nim umowę o pracę.

W dniu 8 sierpnia 2001 r. wnioskodawca złożył formalną rezygnację z funkcji

członka zarządu i w dniu 25 października 2001 r. rada nadzorcza odwołała go z

funkcji prezesa, powołując na jego miejsce D. T. Postanowieniem z dnia 27

grudnia 2003 r. komornik przy Sądzie Rejonowym w J. umorzył postępowanie

egzekucyjne na podstawie art. 823 k.p.c. wobec bezczynności wierzyciela. Spółka

do dnia dzisiejszego zachowała byt prawny. Na dzień 30 czerwca 1999 r. Spółka

utraciła płynność i zaprzestała ostatecznie spłacać swoje zobowiązania, wówczas

jej majątek obrotowy wynosił 481,3 tys. zł a zobowiązania krótkoterminowe

3

wynosiły 594,6 tys. zł. Wnioskodawca nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości

Spółki, nie zostało też wszczęte postępowanie układowe z wierzycielami, pomimo

istnienia przesłanek do podjęcia takich działań. Okoliczności te były bezsporne.

Zdaniem Sądu przepis art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa (tekst jednolity Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) dotyczący

odpowiedzialności członków zarządu spółki za zaległości podatkowe ma

zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy egzekucja z majątku spółki okazała się w

całości lub części bezskuteczna, a ta bezskuteczność egzekucji wymaga

formalnego stwierdzenia po przeprowadzeniu postępowania egzekucyjnego. W

ocenie Sądu organ rentowy nie udowodnił tej podstawowej przesłanki do

odpowiedzialności wnioskodawcy za zaległości Spółki, bowiem egzekucja

prowadzona przez komornika została umorzona wobec bezczynności wierzyciela

na podstawie art. 823 k.p.c., a zatem właściwy organ nie stwierdził bezskuteczności

egzekucji. W toku postępowania sądowego organ rentowy nie przeprowadził

żadnego dowodu potwierdzającego tę okoliczność, natomiast wnioskodawca

wskazał szereg ruchomości oraz wierzytelności wchodzących w skład majątku

spółki. Sąd uznał również, że wnioskodawca nie ponosi odpowiedzialności za

należności składkowe spółki w okresie, kiedy faktycznie zaprzestał wykonywania

funkcji członka zarządu.

Od tego wyroku apelację wniósł organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń

Społecznych zaskarżając wyrok w całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 maja 2007 r. oddalił apelację

pozwanego. Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa

materialnego - art.116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa i

podzielił stanowisko wyrażone przez Sąd pierwszej instancji co do konieczności

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji przez właściwy organ egzekucyjny. Organ

rentowy kierując wniosek o wszczęcie egzekucji nie wskazał majątku spółki, z

którego byłoby możliwe zaspokojenie dochodzonych należności. Wezwany przez

komornika w dniu 22 lipca 2002 r. do podjęcia właściwych czynności i wskazanie

majątku dłużnika, organ rentowy poinformował, że nie posiada informacji o majątku

dłużnika i pozostawił komornikowi prawo decydowania w przedmiotowej sprawie.

Postanowieniem z dnia 11 października 2002 r. komornik na wniosek wierzyciela

4

zawiesił postępowanie egzekucyjne na mocy art. 820 k.p.c. W dniu 1 października

2003 r. organ rentowy wystosował pismo z informacją o braku ustaleń co do

majątku dłużnika i wniósł o prowadzenie postępowania w kierunku jego

zakończenia w trybie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c. Komornik postanowieniem z dnia 27

grudnia 2003 r. umorzył postępowanie egzekucyjne z mocy samego prawa na

podstawie art. 823 k.p.c. wobec bezczynności wierzyciela. Postanowienie to stało

się prawomocne, bowiem organ rentowy nie wniósł zażalenia. Postępowanie

egzekucyjne nie wykazało bezskuteczności egzekucji, a sposób działania organu

rentowego jako strony tego postępowania był rażąco niedbały. Postępowanie to z

powodu braku działań wierzyciela nie doprowadziło do zaspokojenia należności, ani

też nie wyjaśniło, czy w tym okresie istniał majątek spółki, do którego mogłaby

zostać skierowana skuteczna egzekucja.

Pozwany organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną

zarzucając rażące naruszenie prawa materialnego - art. 116 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. z 2005r. Nr 8, poz. 60

ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2007r. Nr 11, poz. 73 ze zm.),

poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przesłanka

„bezskuteczności egzekucji" ujęta w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej wymaga

formalnego stwierdzenia postanowieniem właściwego organu egzekucyjnego o

umorzeniu postępowania z uwagi na brak majątku podlegającego egzekucji, błędne

zastosowanie polegające na uznaniu, że stwierdzenie w formie dokumentów

organów egzekucyjnych bezskuteczności egzekucji przeprowadzonej do całości

majątku Spółki, potwierdzone ustaleniami śledztwa i wyjaśnieniami samego

powoda, nie jest wystarczające dla stwierdzenia przesłanki „bezskuteczności

egzekucji", o której mowa w naruszonym przepisie, skoro wnioskodawca będący

prezesem jednoosobowego zarządu Spółki nie zgłosił wniosku o ogłoszenie jej

upadłości w połowie 1999r., kiedy Spółka stała się trwale niewypłacalna, i nie

zapewnił jej żadnej reprezentacji w okresie choroby trwającej od 1 grudnia 2000r.

do 29 maja 2001r. Mając powyższe na uwadze nie jest zasadne twierdzenie, że

choroba powoda automatycznie zwalniała go od odpowiedzialności za wskazany

okres oraz okres późniejszy, przy jednoczesnym ustaleniu przez Sąd, że

5

rezygnację z funkcji członka zarządu Spółki wnioskodawca złożył dopiero w dniu 8

sierpnia 2001r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odpowiedzialność członków zarządu, pełnomocników i wspólników z tytułu

składek ubezpieczeniowych, składek na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych zgodnie z art. 116 Ordynacji

podatkowej uzależniona jest od wykazania przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, że egzekucja do całego majątku spółki okazała się bezskuteczna i że

zaległości składkowe powstały w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu

przez daną osobę wskazaną jako tę, która winna odpowiadać za powstałe

zaległości oraz że nie zaistniały żadne okoliczności zwalniające ją od tej

odpowiedzialności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1999 r. II CKN

261/98 - niepublikowany, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2000

r. II CKN 682/98 - LEX nr 51055). Ciężar wykazania przesłanek pozytywnych

wskazanych w art. 116 Ordynacji podatkowej w postaci pełnienia przez daną osobę

obowiązków członka zarządu w czasie powstania zobowiązania, które przerodziło

się w zaległość składkową oraz bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce ciąży

na Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, natomiast ciężar dowodu w zakresie

istnienia uwalniających od tej odpowiedzialności - spoczywa na odwołującym.

Mając na uwadze, że podstawowym zarzutem skargi było naruszenie przez

Sąd drugiej instancji art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że przesłanka „bezskuteczności egzekucji" ujęta w art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej wymaga formalnego stwierdzenia postanowieniem właściwego organu

egzekucyjnego o umorzeniu postępowania z uwagi na brak majątku podlegającego

egzekucji, postawić należy pytanie, w jaki sposób organ podatkowy ma stwierdzić

ową bezskuteczność z majątku spółki. Czy koniecznym do tego jest wydanie

postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na

bezskuteczność egzekucji, czy też wystarczającym jest wykazanie tego stanu na

podstawie wszelkich możliwych środków dowodowych. W tym względzie w

literaturze przedmiotu obecnie prezentowane są dwa odmienne stanowiska. Część

6

z przedstawicieli doktryny (S. Babiarz, R. Mastalski, Ordynacja Podatkowa.

Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 402-403)

wskazuje, że obowiązek wszczęcia i prowadzenia egzekucji oznacza konieczność

stwierdzenia jej bezskuteczności w sposób formalny (na podstawie art. 824 § 1 pkt

3 albo art. 827 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego czy też art. 59 § 1 - 4 ustawy

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji) Opowiadający się za tym poglądem

wskazują, że skoro pojęcie bezskuteczności egzekucji nie zostało zdefiniowane w

przepisach prawa podatkowego, przepisach o postępowaniu egzekucyjnym

(administracyjnym i kodeksie postępowania cywilnego), to należy go rozumieć

stosownie do reguł języka potocznego. Zgodnie zaś z tymi regułami termin

„egzekucja" należy wiązać z przymusowym ściągnięciem należności skarbowych

lub długów przysądzonych wierzycielowi. Z tego względu omawiana przesłanka -

zdaniem tej części przedstawicieli doktryny zostaje spełniona tylko wówczas, gdy

postępowanie egzekucyjne będzie wszczęte i prowadzone na podstawie ustawy o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji, kodeksu postępowania cywilnego, a

także w razie oddalenia wniosku spółki o ogłoszeniu upadłości z powodu braku

majątku potrzebnego na zaspokojenie kosztów postępowania. Jako dodatkowy

argument przemawiający za trafnością ich stanowiska powoływani autorzy

wskazują na wyjątkowy charakter odpowiedzialności osób trzecich w prawie

podatkowym, co ich zdaniem nie pozwala na zaakceptowanie odmiennych

poglądów transponowanych z prawa handlowego. Z drugiej strony odmienną ocenę

przesłanki bezskuteczności egzekucji, prezentują B. Brzeziński, M. Kalinowski, A.

Olesińska, M. Masternak, J. Orłowski (Ordynacja Podatkowa. Komentarz, wyd.

TNOIK Dom Organizatora, t. I, Toruń 2007, s. 775-776) Ich zdaniem przesłanka

„bezskuteczności egzekucji", o której mowa w art. 116 Ordynacji podatkowej jest

spełniona wówczas, kiedy w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie

ulega wątpliwości, że zaspokojenie należności podatkowych z majątku spółki jest

niemożliwe. Na poparcie powyższego poglądu przywoływany jest art. 116 § 1 pkt 2

Ordynacji podatkowej, który statuuje jedną z przesłanek uwalniających członka

zarządu od odpowiedzialności w sytuacji wskazania mienia spółki, z którego

egzekucja umożliwi zaspokojenie należności podatkowych. Według tej części

doktryny nie bez znaczenia jest także fakt, że bezskuteczność egzekucji to

7

przesłanka odnosząca się do stanu faktycznego, której nie przypisano wyraźnych

kryteriów normatywnych. W ocenie wyżej wymienionych autorów, zasadnym jest

także odwołanie się do orzecznictwa sądów powszechnych odnoszącego się do art.

298 § 1 kodeksu handlowego (obecnie art. 299 § 1 kodeksu spółek handlowych),

stanowiącego pierwowzór art. 116 Ordynacji podatkowej, w którym stwierdzono, że

ustalenie przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić na podstawie

każdego dowodu wykazującego, że spółka nie ma majątku, który pozwalałby na

zaspokojenie jej wierzyciela pozywającego członków zarządu (por. wyrok SN z

dnia 26 czerwca 2003 r., V CKN 416/01, OSNC 2004/7-8/129). Wobec całokształtu

powyższej argumentacji, zdaniem drugiej grupy autorów, także na gruncie

Ordynacji podatkowej, w ślad za orzecznictwem sądów powszechnych, zasadne

jest przyjęcie koncepcji „odformalizowanego" wykazywania przesłanki

bezskuteczności egzekucji. Także taki pogląd został zaprezentowany przez

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 31 stycznia 2006 r. I FSK 554/05,

LEX nr 219317. W rozstrzygnięciu tym sąd odstąpił od wymogu formalnego

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, argumentując, że stanowisko dotyczące

konieczności zakończenia postępowania egzekucyjnego w sposób formalny, bazuje

w gruncie rzeczy na poglądach doktryny, przy czym w rzeczywistości nie znajduje

jakiegokolwiek oparcia w obowiązującym prawie. W szczególności przepisu takiego

nie stanowi art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ponieważ

pośród określonych w nim podstaw umorzenia postępowania egzekucyjnego

żadna, nawet określona w § 2, nie przystaje bowiem do pojęcia bezskuteczności

egzekucji (odpowiednio art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Skład orzekający w niniejszej sprawie przychylając się do poglądu

przyjmującego „odformalizowany" sposób wykazywania przesłanki bezskuteczności

egzekucji stwierdza zarazem, że brak jest w aktualnym stanie sprawy

wystarczających danych do stwierdzenia, że ZUS istotnie wykazał bezskuteczność

egzekucji przeciwko spółce, przyjmując, że do stwierdzenia bezskuteczności

egzekucji warunkującej odpowiedzialność członka zarządu, nie zawsze jest

konieczne uprzednie prowadzenie egzekucji i zakończenie jej np. umorzeniem

postępowania. Sąd Najwyższy dopuszcza możliwość stwierdzenia

„bezskuteczności” także wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika niezbicie, że

8

spółka nie ma żadnego majątku, z którego wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie

swoich należności. Skoro pojęcie „bezskuteczności egzekucji" nie zostało w prawie

zdefiniowane, to należy je rozumieć zgodnie z dyrektywami wykładni językowej. W

języku potocznym pod pojęciem „bezskuteczności" rozumie się „nie przynoszenie

(brak) pożądanych rezultatów; daremność; bezowocność”. Stąd też, gdy pojęciu

temu nada się takie znaczenie (gdy weźmie się pod uwagę, że nie wiąże się z nim

żadna dyrektywa prawna), to za w pełni uprawniony uznać trzeba pogląd, że w

postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej

organy obowiązane są co prawda udowodnić bezskuteczność egzekucji, niemniej

uczynić to mogą za pomocą wszelkich dowodów, które okoliczność tę mogą

potwierdzić.

Organ rentowy w niniejszej sprawie nie udowodnił bezskuteczności

egzekucji, materiał dowodowy zebrany przez organ rentowy nie pozwalał uznać, że

egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna. W orzecznictwie sądowym

przyjmuje się, że przesłanka „bezskutecznej egzekucji" ziściła się w sytuacji gdy,

„Organ egzekucyjny podjął wszystkie możliwe czynności w celu wyegzekwowania

zaległości podatkowych, dokonał zajęcia rachunku bankowego i majątku

nieruchomego spółki, przyłączył się też do egzekucji nieruchomości prowadzonej

przez komornika sądowego, pobrał gotówkę z konta bankowego i pomimo to

wierzyciel został zaspokojony jedynie w niewielkim stopniu. Pomimo tych działań

wyegzekwowano niewielką część zaległości. (...) świadczy to o faktycznej

bezskuteczności egzekucji, tym bardziej, że skarżący nie potrafi wskazać majątku

firmy w celu prowadzenia z niego egzekucji skutkującej zaspokojeniem wierzyciela,

a organ egzekucyjny wyczerpał sposoby do jego dotarcia i nie posiada informacji o

wierzytelnościach i majątku Spółki”. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2007 r. , III SA/Wa 1474/07.

W przedmiotowej sprawie komornik sądowy postanowieniem z dnia 27

grudnia 2003 r. umorzył postępowanie egzekucyjne z mocy samego prawa na

podstawie art. 823 k.p.c. wobec bezczynności wierzyciela polegającej na braku

działań wierzyciela, a w konsekwencji powyższy brak działań doprowadził do

sytuacji, że postępowanie to nie doprowadziło do zaspokojenia należności, ani też

nie wyjaśniło, czy w tym okresie istniał majątek spółki, do którego mogłaby zostać

9

skierowana skuteczna egzekucja. Ponadto postanowienie to stało się prawomocne,

bowiem organ rentowy nie wniósł zażalenia. Wskazać należy, że organ rentowy w

przedmiotowej sprawie jako wierzyciel był gestorem postępowania egzekucyjnego i

decydował sam, w jaki sposób egzekucja ma być prowadzona. Z kolei przepisy

kodeksu postępowania cywilnego nakładają na niego (wierzyciela) szereg

obowiązków, których wykonanie umożliwia organowi egzekucyjnemu prowadzenie

egzekucji. Zastosowany w niniejszej sprawie przez komornika sądowego art. 823

k.p.c. określa wypadki umorzenia egzekucji z mocy samego prawa i tym samym

wprowadza domniemanie zaniechania prowadzenia egzekucji przez wierzyciela.

Umorzenie postępowania egzekucyjnego z mocy samego prawa następuje przy

bezczynności wierzyciela, gdy upłynął rok od ostatniej czynności organu

egzekucyjnego, ustanowienie takiego terminu wynika z tego, że ustawodawca

założył racjonalność działania wierzyciela i przyjął, że w sytuacji, gdy wierzyciel nie

zamierza prowadzić egzekucji, nie musi w zasadzie podejmować żadnych

czynności, aby postępowanie to się zakończyło.

Mając powyższe na uwadze oraz zasady postępowania ze skargi kasacyjnej,

zgodnie z którymi ustalenia natury faktycznej mogą być skutecznie kwestionowane

jedynie w sposób pośredni, a mianowicie, przez wskazanie konkretnego przepisu

czy przepisów prawa procesowego i wykazanie w skardze kasacyjnej, że jego (ich)

naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w sytuacji, gdy tego rodzaju

zarzutu (dotyczącego naruszenia przepisów postępowania) skarga kasacyjna nie

formułuje, stwierdzić należy, że okoliczność umorzenia postępowania

egzekucyjnego w niniejszej sprawie z mocy samego prawa (niezaskarżonego przez

organ rentowy) stanowi wystarczający dowód braku wykazania przez organ

rentowy pozytywnej przesłanki bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce

wskazanej w art. 116 § 1 in fine Ordynacji podatkowej.

Skarga kasacyjna okazała się zatem nieuzasadniona i dlatego Sąd

Najwyższy oddalił skargę na mocy art. 39814

k.p.c.