I UK 344/07

Wyrok z dnia 28 maja 2008 r.

I UK 344/07

Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może

uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości spółki z tytułu składek na ubez-

pieczenia społeczne przez wskazanie, że pomimo zawinionego niezgłoszenia

upadłości spółki nie powstała szkoda (art. 116 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze

zm. w związku z art. 31 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 maja

2008 r. sprawy z odwołania Stanisława B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w K. o przeniesienie odpowiedzialności za zobowiązania z ty-

tułu składek na ubezpieczenia społeczne, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczo-

nego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24 maja 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 24 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Krakowie na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z

dnia 30 grudnia 2005 r. oddalającego odwołanie Stanisława B. od decyzji ZUS Od-

działu w K. z dnia 30 grudnia 2004 r. stwierdzającej, że Stanisław B. jako prezes za-

rządu Zakładów O. Usługi Techniczno-Gospodarcze Spółka z o.o. ponosi odpowie-

dzialność za zaległości tej Spółki z tytułu nieopłacenia składek na: Fundusz Ubezpie-

czeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

2

Sąd drugiej instancji podzielił podstawy faktyczną i prawną zaskarżonego wy-

roku Sądu pierwszej instancji, które przedstawiają się następująco. Wnioskodawca

Stanisław B. był prezesem zarządu Zakładów O. Usługi Techniczno-Gospodarcze

Spółka z o.o. Od początku 2000 r. informował on wspólników Spółki o jej złej sytuacji

finansowej. W dniu 30 czerwca 2000 r. - po kolejnym monicie wnioskodawcy - odbyło

się posiedzenie rady nadzorczej, która po zapoznaniu się z wynikami ekonomicznymi

Spółki przyjęła uchwałę w sprawie jej rozwiązania. Dnia 1 lipca 2000 r. weszła w ży-

cie uchwała nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki o jej likwidacji. Na

likwidatora powołano wnioskodawcę. Dopiero w dniu 14 marca 2003 r. likwidator zło-

żył wniosek o ogłoszenie upadłości Zakładów O. Usługi Techniczno-Gospodarcze

Spółka z o.o., który postanowieniem Sądu Rejonowego-Sądu Gospodarczego w

Kielcach z dnia 13 maja 2003 r. został oddalony. Postanowieniem z dnia 29 sierpnia

2003 r. wnioskodawca został wykreślony z rejestru jako prezes zarządu Spółki. Z tym

dniem obowiązki likwidatora przejęła Urszula N. Zakłady O. Usługi Techniczno-Go-

spodarcze Spółka z o.o. nie posiadają żadnego majątku. Rachunki bankowe Spółki w

bankach B. i Banku P. zostały zamknięte.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji co do

stwierdzenia odpowiedzialności wnioskodawcy jako prezesa zarządu Spółki za zale-

głości tej Spółki z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 116 §

1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zm.) w związku z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 12 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Wnioskodawca,

na którego stosownie do wskazanych wyżej przepisów została przeniesiona odpo-

wiedzialność za zaległości Spółki, w czasie w którym powstało zobowiązanie był pre-

zesem zarządu tej Spółki, a egzekucja była bezskuteczna wobec braku dostateczne-

go majątku Spółki. Wnioskodawca nie wykazał okoliczności wyłączających tę odpo-

wiedzialność. Bezpodstawnie zaniechał on złożenia wniosku o upadłość Spółki już w

lipcu 2000 r., kiedy to Spółka została postawiona w stan likwidacji, a wnioskodawca

(wówczas sprawował funkcję likwidatora Spółki) już od pewnego czasu zdawał sobie

sprawę z jej trudnej sytuacji finansowej.

Sąd drugiej instancji uznał za bezzasadne podniesione w apelacji zarzuty od-

noszące się do błędnego przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji, że Spółka nie po-

siadała majątku, z którego można było prowadzić egzekucję. Stanowisko Sądu

pierwszej instancji co do uznania bezskuteczności egzekucji z majątku Spółki, doko-

3

nane w oparciu o pismo Banku P, B. i Urzędu Skarbowego znajduje dodatkowe po-

twierdzenie w treści uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego-Sądu Gospo-

darczego w Kielcach z dnia 13 maja 2003 r. [...] oddalającego wniosek o ogłoszenie

upadłości Spółki.

Co do podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 6 k.c. Sąd drugiej in-

stancji stwierdził, że do orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością organ podatkowy jest zobowiązany wykazać jedynie

okoliczność pełnienia obowiązków członka zarządu w czasie powstania zobowiąza-

nia podatkowego, które przerodziło się w dochodzoną zaległość podatkową spółki,

oraz bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce, bowiem ciężar wykazania której-

kolwiek okoliczności zwalniającej od odpowiedzialności spoczywa na członku zarzą-

du (por. wyrok NSA w Bydgoszczy z dnia 6 marca 2003 r., SA/Bd 85/03).

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wniosko-

dawca wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpo-

znania Sądowi drugiej instancji oraz o zasądzenie w całości od organu rentowego na

rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania we wszystkich instancjach oraz postę-

powania przed Sądem Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa procesowego we-

dług norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy przy rozstrzygnięciu o kosztach za wszystkie instan-

cje, w tym za postępowanie przed Sądem Najwyższym przez ich zasądzenie od or-

ganu rentowego na rzecz wnioskodawcy w całości.

Skarżący oparł skargę na podstawie dotyczącej naruszenia przepisów prawa

materialnego, w ramach której zarzucił: 1) naruszenie art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych w związku z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez

„przyjęcie przez Sąd Orzekający, iż bez znaczenia jest dla sprawy i nie stanowi prze-

słanki zwalniającej członka zarządu spółki kapitałowej z odpowiedzialności okolicz-

ność, że brak jest po stronie wierzyciela - pomimo nie zgłoszenia w terminie wniosku

o upadłość - szkody z tego powodu, że i tak nie zostałby zaspokojony przy uwzględ-

nieniu wartości majątku spółki, ilość wierzycieli i wysokość wierzytelności im przysłu-

gujących, a także kategorii do której zgłoszona i zaliczona zostałaby wierzytelność

wierzyciela na podstawie przepisów prawa upadłościowego i kolejności zaspokajania

wierzycieli i że katalog przesłanek wymienionych w tych przepisach jest zamknięty”;

2) art. 6 k.c., przez „niedopuszczalne przerzucenie ciężaru dowodowego na wnio-

skodawcę w zakresie okoliczności, które winien był udowodnić uczestnik - ZUS i

4

czego nie uczynił zwłaszcza co do: przesłanek odpowiedzialności, prawidłowego

przeprowadzenia egzekucji z całego majątku, jak i braku majątku spółki oraz faktu

sprawowania pod względem prawnym funkcji członka zarządu”; 3) błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa polegające na przyjęciu, że: „okoliczności zwalniające członka Zarządu z

odpowiedzialności winien wykazać właśnie członek zarządu, mimo że dowód w tym

zakresie powinien przeprowadzić ZUS, okoliczności, iż Spółka posiadała majątek

winien udowodnić uczestnik, mimo że dowód w tym zakresie winien przeprowadzić

ZUS, przesłanka braku majątku z którego można by prowadzić, egzekucję ma wy-

stąpić na dzień wyrokowania, mimo że przy prawidłowej wykładni tego przepisu

przesłanka ta winna wystąpić w momencie prowadzenia egzekucji.”

Zdaniem skarżącego w sprawie występuje istotne zagadnie prawne polega-

jące na ustaleniu, w jakim zakresie zwalnia członka zarządu spółki od odpowiedzial-

ności okoliczność, iż mimo niezgłoszenia wniosku o upadłość i tak wierzyciel nie po-

niósł szkody. W ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny doprowadził do naruszenia

wskazanych w podstawie skargi przepisów. Nie można bowiem zgodzić się, że kata-

log przesłanek wymienionych w powołanych przepisach jest zamknięty. Tymczasem

w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 61/03 (LEX nr 151638) Sąd Najwyższy

uznał, że członek zarządu nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli po stronie wierzyciela

nie ma - pomimo niezgłoszenia w terminie wniosku o upadłość - szkody z tego po-

wodu, że nawet gdy wniosek taki zostałby zgłoszony i tak nie zostałby zaspokojony,

przy uwzględnieniu wartości majątku spółki, ilości wierzycieli i wysokości wierzytelno-

ści im przysługujących, a także kategorii, do której zgłoszona i zaliczona zostałaby

wierzytelność wierzyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego wyroku odpo-

wiadał zastosowany w tym wyroku art. 116 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej podlegają-

cy zastosowaniu do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, składek

na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na

ubezpieczenie zdrowotne - na podstawie art. 31 i art. 32 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych.

5

Ustalona podstawa faktyczna wyroku wypełnia wszystkie określone w art. 116

§ 1 i 2 Ordynacji podatkowej przesłanki odpowiedzialności członka zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki, odniesione - po-

przez odesłanie z art. 31 i art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - do

zaległości składkowych, o które chodzi w rozpatrywanej sprawie. Zostało wyjaśnione,

że po pierwsze, będąca przedmiotem postępowania sądowego decyzja organu ren-

towego zgodnie z art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej określiła odpowiedzialność po-

woda jako członka zarządu za zaległości z tytułu przedmiotowych zobowiązań (zale-

głości) składkowych, które powstały w czasie pełnienia przez niego obowiązków

członka zarządu. Po drugie, spełniona została przesłanka odpowiedzialności za za-

ległości składkowe spółki określona w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej na skutek

ustalenia, że egzekucja z majątku spółki okazała się w całości bezskuteczna. Po

trzecie ustalono, że nie miały miejsca okoliczności (przesłanki), które - zgodnie z art.

116 § 1 pkt 1 lit. a i b oraz pkt 2 Ordynacji podatkowej - wyłączają odpowiedzialność

członka zarządu za zobowiązania spółki, pomimo bezskuteczności egzekucji z ma-

jątku spółki. Ustalono mianowicie w tym zakresie, że we właściwym czasie nie zgło-

szono wniosku o ogłoszenie upadłości i nie wszczęto postępowania zapobiegającego

ogłoszeniu upadłości i że nie była to sytuacja (zaniechanie), które można by ocenić

jako niezawinione (w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej).

Wreszcie, nie miało miejsca wskazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi

zaspokojenie zaległości składkowych spółki w znacznej części (art. 116 § 1 pkt 2

Ordynacji podatkowej).

Skarga kasacyjna nie ma podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Nie kwestionuje

poprawności proceduralnej w zakresie wyjaśnianego w sprawie stanu faktycznego,

między innymi co do jego zupełności. Stąd też podstawa faktyczna wyroku - wszyst-

kie jego ustalenia dotyczące przesłanek istotnych dla zastosowanych przepisów

prawa materialnego - są wiążące ze względu na zasadę postępowania kasacyjnego

(art. 39813

§ 2 k.p.c.), oraz dlatego, że nie zostały zakwestionowane wobec braku

zarzutu ich ustalenia na skutek naruszenia przepisów postępowania.

Z zarzutów zawartej w skardze kasacyjnej podstawy dotyczącej naruszenia

wskazanych w niej przepisów art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej (w związku z art. 31

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i z uzasadnienia podniesionych za-

rzutów wynika, że skarżący nie kwestionuje także tego, co stanowi istotę zaskarżonej

oceny prawnej, to jest, przedstawionej wyżej odpowiedniości ustaleń faktycznych i

6

brzmienia powołanych przepisów. Zarzut skargi sprowadza się do tego, że w zaskar-

żonym wyroku Sąd zastosował wszystkie przesłanki odpowiedzialności powoda jako

członka zarządu za zaległości składkowe spółki bez ustalenia tego, czy na skutek

zaniechania powoda zgłoszenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadło-

ści organ rentowy poniósł szkodę. Skarżący powołując się na wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 61/03, prezentował stanowisko, że warunkiem

odpowiedzialności członka zarządu za zaległości składkowe na podstawie art. 116 §

1 Ordynacji podatkowej jest ustalenie związku przyczynowego pomiędzy zaniecha-

niem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości a szkodą w tym znaczeniu, iż

członka zarządu zwalnia z odpowiedzialności sytuacja, gdyby pomimo zgłoszenia w

terminie wniosku o upadłość, zaległość składkowa i tak nie uzyskała zaspokojenia.

Rozpatrując podniesiony w skardze zarzut, trzeba przede wszystkim zazna-

czyć, że skarżący nie przedstawił żadnego argumentu, który odnosiłby się do

brzmienia zastosowanych w sprawie przepisów. W istocie skarżący powołuje się i to

bez rzeczowego uzasadnienia, na przesłankę ekskulpacji (zwolnienia z odpowie-

dzialności) członka zarządu z odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki -

przesłankę nieprzewidzianą w mającym zastosowanie art. 116 § 1 i § 2 Ordynacji

podatkowej. Niezrozumiałe w tym kontekście jest powołanie się przez skarżącego na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 61/03, który dotyczył inne-

go stanu faktycznego i innego stanu prawnego niż ten, który stanowi podstawę za-

skarżonego wyroku. Wystarczy wskazać, że teza, na którą powołano się w skardze

kasacyjnej dotyczyła art. 298 § 2 k.h., określającego - inaczej niż art. 116 § 1 Ordy-

nacji podatkowej - trzecią z przesłanek ekskulpacji odpowiedzialności członka zarzą-

du za zobowiązania spółki polegającą na wykazaniu, że wierzyciel pomimo niezgło-

szenia upadłości nie poniósł szkody.

Bezzasadne są także pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, które odnoszą się

do art. 6 k.c. Nie wiadomo jaki jest związek powyższego zarzutu z treścią zaskarżo-

nego wyroku, skoro pomimo kwestionowania „niedopuszczalnego przerzucenia cię-

żaru dowodowego na wnioskodawcę” nie zostały w skardze kasacyjnej zakwestio-

nowane ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku. Niezależ-

nie od tego nie ma racji skarżący w swym stanowisku jakoby okoliczności zwalniają-

ce członka zarządu z odpowiedzialności winien udowodnić organ rentowy. Wbrew

temu stanowisku, którego zasadności skarga nie uargumentowała, nie budzą za-

strzeżeń założenia w tym zakresie przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wy-

7

roku. Podzielając stanowisko Sądu drugiej instancji należy wskazać, że organ ren-

towy (wierzyciel) powinien udowodnić przesłanki odpowiedzialności osoby zobowią-

zanej, natomiast do zobowiązanego należy wykazanie, że pomimo przesłanek od-

powiedzialności zachodzą określone w ustawie przyczyny, które go z tej odpowie-

dzialności zwalniają. Wynika to zresztą wyraźnie z konstrukcji przepisu art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej, w którym po określeniu odpowiedzialności zamieszczony w

przepisie zwrot „a członek zarządu: 1) nie wykazał, że” jasno wskazuje na to, że „wy-

kazanie” przesłanek zwalniających z odpowiedzialności należy do członka zarządu.

Z powyższych przyczyn uznając bezzasadność podstawy skargi kasacyjnej

Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art. 39814

k.p.c.

========================================